|  |  | 

Köz qaras Sayasat

QITAY EKSPANSIYASINIÑ QATERİ

Jazuşı-publicist Marat Bäydildäwlı (Toqaşbaev):
72c42dcbff72cde5a46255e269d53899

Qıtaylıq 51 (55) zauıttı Qazaqstanğa köşiru jobası halqımızğa mäñgi qwtılmaytın bodandıq qamıtın kigizui ıqtimal. Qıtay beredi dep ümittenip otırğan 26,5 mlrd dollar Qazaqstan tağdırın tälkekke salatın qaqpan tilşigindegi «dämdi sırğa» wqsaydı.
Qazaqstanğa köşiriletin 51 zauıtpen keletin qıtaylar qazaqtardı bayıtadı deu aqılğa sıymaydı! İs jüzinde 51 qıtay zauıtın köşirip kelu Qazaqstan ükimetiniñ el ekonomikasın basqaruğa mülde qabiletsiz ekendigin körsetetin därmensiz äreket. Memleket reyderlik basqınşılıqsız, korrupciyasız jağday tuğızıp berse öz biznesmenderimiz-aq 50 emes 500 zauıt salıp beruge qwmıl.
Qazaqstanda jalpı işki önim nege jıldan jılğa örlemeydi? Bwğan osı kezge deyin birde bir ükimet jauap bergen emes. Bwrın eşqanday ükimettik bağdarlamalarda közdelmegen, eşqaşan talqılanbağan «51 qıtay kompaniyasın Qazaqstanğa köşiru turalı» kelisim oqıstan nege payda boldı?
Ükimet basında onşaqtı jıl otırğan Kärim Mäsimov, odan keyingiler Qazaqstan ekonomikasın tığırıqqa tiregeni üşin halıq aldında nege jauap bermeydi? Äytpese elimizde soñğı 20 jıl işinde qanşama bağdarlamalar, klasterler, bağıttar, öndiris oşaqtarı turalı josparlar qabıldandı deseñizşi. Sonıñ köpşildigi jüzege aspadı. Eñ bastısı ekonomikanı ärtaraptandıru turalı josparlar mülde orındalmadı. Endi kelip Qıtay zauıttarın Qazaqstanğa köşirmekşimiz?
Qıtay eş närseni jaydan jay jasay salmaydı. Bwl äreketterdiñ negizinde üş sebep jatır. Birinşiden, alıstı közdeytin sayasi sebep – bwl Qıtaydıñ beybit ekspansiyası. Jer kölemi orasan Qazaqstan Qıtaydı aumaqtıq jağınan qızıqtırmauı mümkin emes. Qıtayğa qanday sebeppen bolsa da öziniñ Qazaqstanğa jappay enuin qamtamasız etetin jobalar auaday qajet. «51 käsiporın» sonıñ taptırmas jolı. Al Qıtay bir kirgen jerinen şıqpaydı. Reseydiñ Qıtayğa jalğa bergen jeri sonıñ däleli. Beybit ekspansiya – Qıtaydıñ resmi sayasatı emes, ol qıtaydıñ ğasırlardan qalıptasqan ürdisi, qıtaylıq mentaliteti.
Ekinşiden, bizge köşiriletin zauıttar Qıtaydıñ ekologiyalıq problemaların Qazaqstanğa köşiredi. Öytkeni däl büginde Qıtay ekologiyalıq qiındıqtardıñ auır zardaptarın bastan keşirude. Qıtay kompaniyaları men qıtay kölikteri negizinen arzan otınmen, dizel'men jwmıs isteydi. New York Times gazeti atap ötkenindey, Qıtaydıñ memlekettik käsiporındarı, äsirese Qıtaydıñ mwnay, himiya korporaciyaları men energetikalıq kompaniyaları halıqtıñ densaulığınan göri tabatın ekonomikalıq paydasın joğarı qoyadı. Sondıqtan şeneunikter ekologiyalıq jaña normativterdiñ qabıldanuına jol bermey otır. Masqarası, Qıtayda ekologiyalıq standart joq! «Öziniñ betin ayamağan kisiniñ betin şiedey qıladı» demekşi, öz elin ayamağan qıtay käsiporındarı Qazaqstan halqın ayauı mümkin emes.
51 zauıt Qazaqstan üşin ekologiyalıq, äleumettik orasan problemalar tuğızarı anıq. Erteñ kirgizip alğan soñ ol zauıttardıñ jwmısın ne toqtata almay, ne elden qayta şığara almay özimizge özimiz problemalar tauıp alarımız sözsiz. Qazaqstannıñ öz ekologiyasınıñ da jağdayı jetisip twrğan joq.
Üşinşiden, Qıtay jağı «mine, sizderge 51 zauıtımızdı berdik, endi özderiñiz istey beriñizder» dep qarap otırmaydı. 51 zauıt ortaşa eseppen ärqaysısı mıñ adamnan jwmısşı, maman kirgizetin bolsa 51 mıñ qıtay kiredi degen söz. Olarğa qıtay mwğalimderi, qıtay därigerleri, qıtay aspazdarı kerek boladı. Arı qaray otbasıları, tuıstarı, türli qızmet salaları qaptaydı. «Jerdi satpaymız!» degen ayqayımızdı jılağan balanıñ dauısı siyaqtı eşkim qwlağına ilmeytin boladı. Qısqa merzimde ekonomika arqılı elimizdegi sayasi, äleumettik ahual qıtay paydasına qaray bet bwradı. Şın mäninde Qazaqstanğa köşirilmek Qıtay zauıttarı täuelsizdigimizge töngen qauip!
Iä, bügingi tañda Qazaqstan men Resey ğana emes bükil älem Qıtay ekspansiyası turalı attan salıp jatır. Bwl sonşalıq üreyli me? Öytkeni Qıtaydıñ älemdik ekonomikağa äli de ıqpalı arta tüsetini ras. Qıtay şınında orasan alıp narıq.
QHR, Gonkong, Tayvan', Singapurdı, sonday-aq basqa türli elderdegi etnikalıq qıtaylardıñ jeke kompaniyaların qosıp alğanda külli Qıtay diasporasınıñ jiıntıq jalpı işki önimi 2 trillion dollardan asıp ketedi. Bwl somanıñ teñ jartısı Qıtaydan tısqarı, älemniñ 140 elinde twratın 80 million qıtayğa tiesili.
U Goguan men Van Çjaoczyun' siyaqtı körnekti sinologtar aytpaqşı, qıtay «demografiyalıq ekspansiyanı» şeber paydalanadı. «Demografiyalıq ekspansiya qıtaydıñ külli problemasın oñay şeşedi, qıtay elindegi halıqtıñ 10 payızı öz elinen sırtqa wmtılatın bolsa ol älemniñ kez kelgen eline tıp tıypıl bolu qaupin töndiredi», – deydi olar.
Bwğan qarapayım dälelderdiñ biri mınau: Ündi mwhitındağı Reyun'on aralında 1861 jılı alğaşqı qıtay düñgirşegi payda bolsa, 1897 jılı düñgirşekterdiñ sanı 547-ge jetken. Tağı bir 20 jıldan keyin tek sauda ğana emes araldağı bükil ekonomika qıtay diasporasınıñ qolına köşip ketken.
Qıtaydan sırtqarı twratın qıtaylardıñ (huacyao) baqılauındağı aktivter 1,5-nan 2 trillion dollarğa deyin dep bağalanadı. Mäselen, Malayziyada halıqtıñ üşten biri qıtaylar, olar eldiñ wlttıq baylığınıñ 70 payızın baqılauda wstap otır. Taylandta qıtaylar nebarı 15-aq payız, alayda olar el ekonomikasınıñ 80 payızına iemdengen. Ündeneziyada nebarı 4 payız huacyao ekonomikanıñ 73 payızın tırp etkizbey qolına şoğırlandırğan. Filippin elindegi nebarı 1 payız ğana qıtay wlttıq baylıqtıñ 60 payızın uısında wstap otır. Singapurıñızdıñ ekonomikası 100 payız qıtay diasporasınıñ biliginde. Aziyadağı eñ bay 100 milliarderdiñ 39-ı – qıtay. AQŞ-tağı Nobel' sıylığı laureattarı arasında jeteui – qıtaylıq.
Qıtay käsiporındarı salınğan Resey men Afrika elderi ekologiyalıq ahualdıñ naşarlauınan zar qağıp otır. Qıtaydıñ özi Europanıñ ozıq tehnologiyasına mwqtaj. Olar ozıq tehnologiyasın qıtaydıñ twmsığına iisketpeydi de. Özindegi ildälap otırğan ortan qol tehnologiyasın Qıtay bere qoyması anıq. Qıtay Qazaqstanğa özderi qwtıla almay otırğan käsiporındarın tıqpalaydı. Eñ swmdığı Qıtayda äli künge ekologiyalıq memlekettik standarttar qabıldanğan emes. Monopolister ünemi tosqauıl qoyıp keledi. Biz «kedergi qoyadı» dep ümittengen Qazaqstannıñ ekologiyalıq standarttarına olar pısqırmaydı da. Qıtay – pil bolsa, Qazaqstan – qwmırsqa. Qıtaydıñ sırtqı biznesinde parağa beriletin qarajat aldın ala byudjetke engizilip qoyadı. Oğan bizdiñ şeneunikterimizdiñ kök qağazğa degen «süyispenşiligin» qosıñız. Qıtay tarapınıñ kez kelgen qwjatın qwldıq wrıp jöndep beretinine kümän joq.
Al 51 zauıt – orasan ekologiyalıq problema, ol az deseñiz 51 zauıt – 51 «çayna taun». Abılay atamız kezinde «Qıtayğa tüsseñ qıl bwrau» degen, sol qıl twzaqqa basımızdı öz erkimizben nege tığamız? Täuelsizdikke töner qauip retinde «51 zauıt» bağdarlamasın dereu toqtatu kerek!
Sondıqtan, Memleket basşısı bwl jobağa moratoriy jariyalap, tübegeyli tosqauıl qoyudıñ joldarın qarastırğanı jön dep esepteymin. Äyteuir barmağımızdı tistep qalmayıq. Qıtaymen oynauğa bolmaydı!
Marat Toqaşbaev. «Prezident jäne Halıq» gazeti. 18 qañtar 2017 j

Related Articles

  • Şımkent äkimi Erlan Aytahanovtı qızmetinen alıp tastaptı ğoy. Mağan bir paydası tigen äkim edi. 

    2015 jılı aqpanda Sarıağaşta qazaq pen täjik arasında konflikt boldı emes pe? Şeneunik bop isteytin qazaq jigitin jılıjaydağı täjik jigiti öltirip, jik tüsti. Intımaq degen auılda 20-ğa juıq täjik üyin örtep, bir künde dünie astañ-kesteñ boldı. Äsker kirgizdi. Äleujeliñ birde bar, birde joq. Oqiğadan üş kün öte redakciya tapsırmasımen Sarıağaşqa jettim. Äri qaray auılğa barayın desem taksister mınau saqırlağan kamera, fotoapparatıñızben kirgizbeydi dep baspaydı. Aqşasın moldau berip köndirdim bireuin. Bir top policiya Sarıağaştan şığa beriste bir, auılğa kire beriste eki tekserdi. Qwral–saymandı taksistiñ temir-terseginiñ astına tığıp tastağam, Qwday saqtadı. Auılğa kirip kelsek policiya, äsker, omon-somon, BTR-ğa deyin tehnika samsap twr eken. Attap bastırmaytını belgili boldı. Qaydan tüsireyin dedi taksisim. Qaydan

  • Lukaşenko Reseydiñ Qazaqstanğa mwnay tasımaldauğa rwqsat bermey otırğanın ayttı

    Belarus' prezidenti Aleksandr Lukaşenko. Belarus' prezidenti Aleksandr Lukaşenko 21 qañtarda Minsk qalasında mwnay tasımaldau mäselesine arnalğan jiında “Resey Qazaqstanğa Belarus'qa mwnay satuğa rwqsat bermey otırğanın” ayttı. “Qazir rasımen Resey mwnayın tolıq almastıratın basqa köz joq. Mwnaydı jan-jaqtan alu kerekpiz. Bäribir mwnaydıñ 30-40 payızın Reseyden satıp alamız. Qalğanın30 payızın Baltıq elderinen, 30 payızın Ukrainadan aluımız qajet. Eger Resey kelisse, Qazaqstan da bizge mwnay jetkizip bere aladı. Bizdiñ bir odaqtasımız ekinşi odaqtasımızğa mwnay tasımaldauğa kelisim bermey otırğanı tañ qaldıradı” dedi Lukaşenko. 2020 jıldıñ 1 qañtarınan bastap Resey Belarus' eline mwnay tasımaldaudı toqtatqan. Osıdan soñ Belarus' elinde mwnay tapşılığı bastaldı. Lukaşenko men Resey mwnay tasımaldau turalı birneşe ret kelissöz jürgizgenimen nätije şıqpadı. Azat

  • Qaster men Mwrager Qıtayğa qaytarılmaydı

    Sot Zaysan audanı arqılı (ŞQO -avt.) «şekaranı zañsız kesip ötti» dep ayıptalğan Qaster Mwsahanwlı men Mwrager Älimwlına qatıstı ükim şığardı. Ükim oqılar aldında «Bostandıq» dep ayqaylağan Qaster men Mwragerdiñ jaqtastarı sot zalına basıp kirdi, dep habarlaydı Azattyq Rýhytilşisi. Qazaqstannıñ tükpir-tükpirinen jinalğan belsendiler sot otırısı üşin keñirek zal berudi talap etti. Sot procesine kirmek bolğan adamdardı policiya toqtatpaqşı bolğanmen, olar eskertuge qwlaq aspadı. Tipti, ayğayğa basqan azamattar tärtip saqtaudı talap etken policiya qızmetkerlerin iterip, sırtqa şığarıp tastadı. Tüske deyin bolğan sot otırısında prokuror Erjan Äzimbaev Qaster Mwsahanwlı men Mwrager Älimwlın bir jılğa bas bostandığınan ayırıp, Qıtayğa deportaciyalamaudı swrağan. Advokat Läzzat Ahatovanıñ aytuınşa, prokurordıñ jeñil jaza swrauına eki jigittiñ tergeumen aşıq jwmıs istegenderi, äri kämelettik jasqa tolmağan jas balalarınıñ

  • Arqadan Altayğa auğan eldiñ izi (YAğni Arqadan Altayğa auğan Abaq Kereydiñ keruen köşi jäyinda)

    Bayahmet Jwmabaywlı  Kindik söz: Kerey taypasınıñ ejelgi mekenderi Arqadan Altay betine irgeli eldiñ qaqpayınan auğanı raspa?». «Abaq Kerey eldi Arqadan Altayğa «Aqmırzanıñ ölimine sebepşi bolıp köşkeni» ras pa? «Bwqar jırau Abılay hannıñ bwyrıuımen Kerey köşin toqtatuğa aldınan şığıp jotasın körsetkeni raspa?» t. b. Swraqtar töñireginde tarihşı bolmasamda ızdenistiñ natijesinde öz älimşe közğaras bildirudi jön kördim. Artıq – kemin keşirmmen qararsızdır. Şını kerek, osı taqırıpqa qatıstı jazba derekter az bolğandıqtan, dälelsiz sözdiñ därmeni şamalı bolar degen oymen, tartınşaqtap kelgen edim. Juıqtan bergi äleumettik jelilerde bwl taqırıp töñireginde talas-tartıstar malığa bastağanın körip qolıma qalam alıp, osıdan bir qanşa jıl bwrın «Qazaqtıñ qısqaşa tarihı» degen eñbegimen eki millyard qıtayğa ğana emes, şet elderdegi

  • Aziya soqpağı qayda aparadı?

    Quanışbek QARI Soldan oñğa qaray: Äzerbayjan prezidenti Ilham Äliev, Resey prezidenti Vladimir Putin, Qazaqstan prezidenti Qasım-Jomart Toqaev jäne Filippin prezidenti Rodrigo Duterte. Valday pikirtalas klubı, Soçi, Resey, 3 qazan 2019 jıl. Aqorda saytındağı suret. Qazaqstan prezidentiniñ Soçide aytqan Reseydiñ Ortalıq Aziyadağı ornı turalı pikirin eldegi resmi baspasöz jariyalamadı. Sarapşılardıñ keybiri Toqaevtıñ aytqandarın Qıtayğa sapardan keyingi aqtalu retinde bağalasa, keybiri diplomatiyalıq iltipatpen baylanıstıradı. Ötken aptada Reseydiñ Soçi qalasında halıqaralıq “Valday” pikirtalas klubında söylegen sözinde Qazaqstan prezidenti Qasım-Jomart Toqaev Reseydi “wlı memleket” dep atadı. Qazaqstan basşısı Ortalıq Aziyanıñ Resey imperiyasınıñ bir “böligi” bolğanın aytıp, qazir de Mäskeudiñ Ortalıq Aziyada “jetekşi orınğa ie boluı kerektigine” toqtaldı. Alayda onıñ Resey turalı pikiri Qazaqstandağı resmi

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: