|  |  |  | 

تاريح تۇلعالار قازاق شەجىرەسى

تولكە قاراعۇل تايشى قىزى (1592-1670)

72a9d5092d33f034ac2fc63c7b34b7c8
تولكە قاراعۇلقىزى – سۇيەگى ويراتتىڭ شوراس تايپاسىنان شىققان قالماق نويانى قاراعۇل تايشىنىڭ قىزى. كوشپەندى جوڭعار مەملەكەتىنىڭ نەگىزىن قالاعان ەردەن باتىردىڭ (باتىر حونتايشى) تۋعان قارىنداسى. ءبىر مىڭ بەس ءجۇز توقسان ەكىنشى جىلى تۋعان – ءبىر مىڭ التى ءجۇز جەتپىسىنشى جىلى جەتپىس سەگىز جاسىندا قازىرگى ومبى وبلىسى تارى قالاسىنىڭ اۋماعىندا دۇنيەدەن وتكەن. ەردەن باتىردان جەتى جاس كىشى قارىنداسى. سارى (سارعاتبەك) ەسبولۇلىنىڭ بايبىشەسى. سارى ەسبولۇلى 1578 تۋىپ 1671 جىلى توقسان ءۇش جاسىندا بايبىشەسى تولكەنىڭ اسىن بەرگەننەن كەيىن كوپ ۇزاماي باقيلىق بولعان.
دۇنيەدەن وتەر الدىندا – تۇسىمە اتەكەم (اكەسى ەسبولدان مۇشەل جاس ۇلكەن اعاسى ەسەنالى) جارىقتىق ايان بەردى. اياق – قولىڭدى جينا، تىرناقتارىڭدى الدىر، الداعى سارسەنبى-بەيسەنبىنىڭ ساتىندە ۇزاق ساپارعا اتتاناسىڭ. قايتىپ ورالۋىڭ ەكىتالاي. جول ءجۇرۋدىڭ قامىن ويلا – دەدى. بيىل اقىلدىڭ كەنىشى بولعان، اعايىننىڭ ىرىسى بولعان اتەكەمنىڭ كەمەل جاسى توقسان ۇشكە كەلىپپىن. اتەكەمنىڭ اقىلىن تىڭداپ جولىن قۋدىم. قىرىق جىلدان اسۋىمەن ات ۇستىندە ءجۇرىپ ۇزەڭگىدەن اياعىم بوساماسا، وتىز جىلداي عۇمىرىمدى ءبىر اللاعا قۇلشىلىق ەتۋگە باعىشتاپپىن. ەسەنالى – ەسبول اينالاسىنا ايتارىم جۇمىلعان جۇدىرىقتارىڭ جازىلماسىن – دەپ ومىردەن وزعان ەكەن.
سارىنىڭ بۋىنىنان تاراعان كۇرسارى كەرەي رۋىنىڭ ۇلكەن ءبىر تارماعى كۇنى بۇگىنگە دەيىن تولكە – كەرەي اتاۋىمەن بەلگىلى. رەسەي پاتشاسىنىڭ 1822 جىلى ءسىبىر قازاقتارىن بيلەۋ تۋرالى جارلىعى شىققانعا دەيىن دە جەكە دارا تولكە – كۇرسارى كەرەي ەلى اتاندى. قازاق رۋ-تايپالارىنىڭ اراسىندا – دومالاق انا ء(نۇريلا), قىزاي (كۇنبيبى), قارقابات (نۇرپايا). قارا كەمپىر (رابيعا) رۋلارى ايەل ەسىمدەرىنە تىكەلەي بايلانىستى بولعانىمەن سول زاماننىڭ اعىمىنا ساي باسقاشا اتاۋلارعا يە بولدى. ال، تولكە ەسىمى ءوزىنىڭ تۋعانداعى ناقتى نىسپىسىمەن ءبىر تايپا ەلدىڭ اتاۋىنا يە بولدى. جالپى تولكە قاراعۇلتايشى قىزى كىم ەدى؟
ون التىنشى عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا بىرنەشە عاسىر بويى ءسىبىر ايماعىندا بيلىك قۇرعان تايبۇعا اۋلەتتەرىنىڭ جانە ءسىبىر حاندىعىنىڭ باسىنان باعى تايۋعا اينالدى. ءبىر كەزدەرى ايبىنىنان ورىسكنيادىكتەرىن بىلاي قويعاندا باتىس ەۋروپا ەلدەرى ايبارىنان سەسكەنگەن التىن وردانىڭ دا كۇنى ءبىرجولا باتا باستادى. وسىنداي الماعايىپ كەزەڭدە تايبۇعا اۋلەتتەرىن قىلىشتىڭ استىنان وتكىزىپ بيلىككە جەتكەن شىڭعىس ۇرپاعى كوشىم حان مۇرتازاۇلىنىڭ ءسىبىر جۇرتىنا دا ماسكەۋ پاتشالىعى تاراپىنان باسقىنشىلىق سوعىستار باستالىپ، كۇشپەن تارتىپ الىنعان حاندىقتىڭ شاڭىراعى ءبىرجولا قۇردىمعا كەتە باستادى. حاندىقتىڭ نەگىزگى حالقىنىڭ كوپشىلىگىن قۇرايتىن قازاق تايپالارى – ارعىن، قىپشاق، كەرەي-ۋاق، كىشى ءجۇزدىڭ جەتى رۋ تايپا-بىرلەستىگى قۇراعان ءوز الدىنا دەربەس، ىرگەلى ەل اتانعان ءسىبىر جۇرتىنىڭ جاقسىلارى مەن جايساڭدارى تىعىرىقتان شىعۋدىڭ ساياسي جولدارىن ىزدەي باستادى. كوشىم بالالارى ءالي مەن ەسىم سۇلتاندار كەلىمسەكتەرگە قارسى سان مارتە تويتارىس بەرىپ ءىرىلى-ۇساقتى شايقاستار جۇرگىزگەنىمەن ونىڭ كوبى ءساتسىز اياقتالدى. بۇل كەزەڭدە كەرەيلەر مەكەندەگەن ۇلان-عايىر اۋماقتىڭ شىعىسىندا ءار جەردە بىتىراپ جۇرگەن ويرات تايپالارى دا باستارىن قوسىپ قازاق دالاسى تۇگىل قىتاي، رەسەي ءتارىزدى قارىمى مول كورشى ەلدەرگە دە قاۋىپ توندىرە باستاعان بولاتىن. وسىنى ەسكەرگەن جانە كوپتى كورگەن ەسبول ابىزدىڭ اعاسى تايبۇعا اۋلەتتەرىنىڭ جانە ءسىبىر حاندىعىنىڭ بەدەلدى تۇلعاسى ەسەنالى اتالىق ماڭايىنداعى بەلدى رۋ-تايپالارمەن تۋىستىق قارىم-قاتىناس ورناتۋ جاعىن ويلاستىرا باستادى. بۇل شاقتا ساياسي جاعدايلاردىڭ الدىن بولجاپ بىلەتىن ەسەنالىنىڭ وزىنەن مۇشەل جاس كىشى بىرگە تۋعان باۋىرى ەسبولدىڭ ەكىنشى ۇلى سارى ونىڭ تاپسىرماسى بويىنشا كوشىم ۇلدارى ءالي، ەسىم سۇلتاندار قايتا كوتەرگەن ءسىبىر حاندىعىندا ماسكەۋ پاتشالىعى تاراپىنان جۇرگىزىلگەن اسكەري قاقتىعىستاردىڭ سالدارىنان جان-جاققا بىتىراپ، شاشىلىپ كەتكەن تۇركى تىلدەس رۋ-تايپالاردىڭ باستارىن بىرىكتىرۋگە باعىتتالعان ەلشىلىك-جاۋشىلىق مىندەتتەردى اتقاراتىن. كوشىم بالالارى كەرەگەسى ءبىرجولا قيسايعان حاندىقتىڭ قارا شاڭىراعىن قالپىنا كەلتىرۋگە قانشا كۇش سالعانىمەن، ءوز داۋىرىندە دەربەس ساياسات جۇرگىزگەن قاۋقارلى مەملەكەت تاريح ساحناسىنان ءبىرجولا جوعالۋعا اينالدى. بۇل كەزەڭ شيرەك عاسىردان اسۋىمەن ءسىبىر جۇرتىنا حاندىق قۇرىپ، سوڭعى جىلدارى ءوز تۇسىنەن ءوزى شوشىپ وياناتىن كوشىم حاننىڭ قورقىنىشتى ءتۇسى دە شىندىققا اينالعان زامان ەدى.
وسى ءتۇسىن ەسبولدىڭ «دۋالى اۋىز» اتانعان اعاسى ەسەنالى اتالىققا جورىتقان دەسەدى. ءسىبىر قازاقتارىنىڭ، سونىمەن قوسا تۇركى تىلدەس تۇمەن، تەبرىز (ومبى وبلىسىنىڭ سولتۇستىگىن مەكەندەيتىن حالىق), بارابا دالاسىنداعى تاتارلاردىڭ، ءسىبىر ەستەكتەرىنىڭ جادىندا اڭىزعا ارقاۋ بولىپ قالعان ول ءتۇستىڭ وقيعا جەلىسى مىناداي بولىپ ايتىلاتىن:
«كوشىمنىڭ كوكشۋلان اتتى قۇسقا سالاتىن لاشىنى بار ەكەن. تۇسىندە الگى لاشىنى ءوزىنىڭ قونىپ وتىرعان تۇعىرىنا ۇيا سالىپ ون شاقتى جۇمىرتقا باسىپ شىعارىپتى. ءبىر مەزەتتە ءار تاراپتان بىرنەشە جىرقىش قۇستار كەلىپ ۇيانىڭ تاس-تالقانىن شىعارادى دا، لاشىندى ۇركىتىپ بالاپانداردى ءبىر-بىردەن ءبۇرىپ الىپ كەلگەن جاقتارىنا ۇشىپ كەتەدى. كوشىم بۇل ءتۇسىن وردانىڭ بەلدى دە، سەنىمدى ادامى، ءارى اسكەري قولباسشىلارىنىڭ ءبىرى، كۇرسارى كەرەي رۋىنىڭ ەل اعاسى ەسەنالىگە جورىتادى. ول – لاشىن قۇس ءوزىڭ، ۇيا ءوزىڭنىڭ بيلىك قۇرعان حاندىعىڭ، قاناتى قاتايماعان بالاپاندار ءالى وڭى مەن سولىن تانىپ ۇلگەرمەگەن بالالارىڭ. كوپ ۇزاماي ەلىمىزگە قاتەر تونەدى. بالاپانداردى الىپ كەتىپ قالعان جىرتقىش قۇستار ءوزىڭنىڭ جان-جاقتان انتالاعان دۇشپاندارىڭ. ۇرپاقتارىڭ جان-جاققا بىتىراپ ءار حالىقتىڭ ىشىنە پەندە بولىپ ءسىڭىسىپ كەتەدى – دەپ جورىعان ەكەن.
وسىنداي بولاشاعى بەيمالىم حاندىقتىڭ جۇرتى بولعان قازاق تايپالارىنىڭ كوبى ەسىم حاننىڭ قول استىنا بارىپ پانالاسا دا، كەيبىر رۋ-تايپالار ءسىبىر حاندىعىنىڭ قايتا تۇلەپ، وركەندەۋىنەن ءۇمىتتى ەدى. ءتىلى بولەك، ءدىنى باسقا جانە قالىڭ قولىن شۇبىرتىپ ەل ىشىنە وتاۋىز مىلتىقتارىمەن ويران سالعان ارام پيعىلدى باتىس جۇرتىنا قاراعاندا وزدەرىنە ءبىر تابان جاقىن، كورشى وتىرعان كيىز تۋىرلىقتى كوشپەندىلەر ويرات تايپالارىمەن وداقتاسۋ ءسىبىر حاندىعىنا قاراعان قازاق رۋلارى ءۇشىن الدەقايدى قولايلى ەدى. ءسىبىر جۇرتىنىڭ قازاقتارى پەن ويراتتار اراسىندا ساۋدا-ساتتىق، بارىس-كەلىس، ەلشىلىك سياقتى جۇمىستاردى رەتكە كەلتىرىپ جۇرگەن سارى ەسبولۇلى دا وتاۋ قۇرماي وتىزدان اسىپ كەتكەن شاعى بولاتىن. اكەسى ەسبول ۇزاق جىلدار كوشىم حاننىڭ كەڭەسشىسى جانە ادال ءۋازىرى بولعان، كورشىلەس ەلدەردىڭ وتكەندەگى تاريحىنان حابارى مول اعاسى ەسەنالىمەن اقىلداسا كەلە شوراس تايپاسىنىڭ كوسەمى قاراعۇل تايشىنىڭ ون جەتى جاسار قىزى تولكەنى سارىعا ايتتىرۋعا شەشىم قابىلدادى. ءسىبىر جۇرتىنىڭ جەرگىلىكتى حالىقتارى كوشىم حاننىڭ ەكىنشى ۇلى ەسىمدى حان سايلاعان مەشىن جىلىنان كەيىن تولكە باتىس ءسىبىر جازىعىنىڭ سولتۇستىكتەگى ورماندى الابىن عاسىرلار بويى مەكەندەگەن قازاق جۇرتىنا، ياعني كۇرسارى كەرەي ەلىنە كەلىن بولىپ ءتۇستى. وسىلايشا ءسىبىر شونجارلارىنىڭ ۇرپاعى سارى (سارعاتبەك) ەسبولۇلىنىڭ شاڭىراعىنا جەتى اتاسىنان بەرى باق پەن بيلىك كەتپەگەن قاراكوكتىڭ كورىكتى قىزى قۇت-بەرەكەسىمەن بىرگە وڭ اياعىمەن اتتاپ كىردى. بۇل 1609 جىلدار شاماسىندا.
ورتا عاسىرلاردا وسمان يمپەرياسىنىڭ ورتالىعى بولعان ستامبۋل شاھارىندا اسكەري جانە ءدىني ءبىلىم العان، سارىنى ءوز بالاسىنان كەم كورمەي جاۋشىلىق، ەلشىلىك قىزمەتتەرگە باۋلىعان اۋزى دۋالى ەل اعاسى ەسەنالى – بالام سارعاتبەك ەل مەن ەلدىڭ اراسىن جاراستىرامىن ءجۇرىپ، ءارتۇرلى سەبەپتەرمەن كەشىگىپ وتىزدان اسقاندا شاڭىراق كوتەرىپ وتىرسىڭ. قاراعۇل تايشىنىڭ زور ءۇمىت كۇتىپ وتىرعان ءتورتىنشى ۇلى ەردەن باتىردان جەتى جاس ۇلكەن بولساڭ، ەندى ونىڭ وزىنەن جەتى جاس كىشى سۇلۋ دا، اقىلدى قارىنداسىن، كيىز تۋىرلىقتى ويرات-شوراستىڭ كوسەمى قاراعۇل تايشىنىڭ ءتورتىنشى قىزىن قۇتتى شاڭىراعىمىزعا كەلىن قىلىپ ءتۇسىرىپ وتىرسىڭ. جەتى سوناۋ اتام زاماننان بەرى بابالارىمىز قاستەرلەگەن كيەلى دە،قاسيەتتى سان. ۇرپاقتارىڭ جەتى اتادان ءارى اسىپ، ارقايسىسى جەتى رۋلى ەل بولسىن. استى كەلىن انالى كەلىن دەگەن اتالى ءسوز بار، قادامىڭ قۇتتى بولىپ كۇرسارى اينالاسىنىڭ ەل اناسى بول – دەپ باتاسىن بەرگەن دەسەدى كونەكوز قاريالار. كەلىن بولىپ تۇسكەننەن كەيىن تولكەنىڭ تۇڭعىش پەرزەنتى بالتا دۇنيەگە كەلدى. بالتادان كەيىن قايداۋىل ەسىمدى ۇل ومىرگە كەلدى. قايداۋىل تۋعاننان كەيىن سارى كىشى جۇزدەگى جاعالبايلى رۋىنان سىرعا ەسىمدى قىزدى ەكىنشى ايەلى رەتىندە قالىڭ مالىن تولەپ ايتتىرىپ الدى. سىرعادان ەگىز ەكى ۇل مالاي مەن باقتىباي دۇنيەگە كەلدى. انالارىنان ءسۇت شىقپاي ەگىز تۋعان ۇلدار تولكەنىڭ ەمشەگىن ەمىپ ءوستى. سوندا تولكەنىڭ ايتقانى – اق ءسۇتىمدى بەكەرگە ەمبەڭدەر، جاقسى بولساڭدار ءبىر قاۋىم ەل اتانىپ مالاي-باقتىبايىم بولاسىڭدار، جامان بولساڭدار ءبىرىڭ ەسىگىمدەگى مالايىم، ءبىرىڭ مالىمدى باعاتىن باقتاشىم بولاسىڭدار – دەپ ەسىمدەرىن ءوزى قويعان دەيدى. بەرتىنگە دەيىن مالاي-باقتىباي ەلىنىڭ اقساقالدارى ءوزارا جولىققاندا ءبىر-بىرىنە ەگىزىمنىڭ سىڭارى دەپ كورىسسە، تولكە – كەرەي ەلىنىڭ ادامدارىمەن – «تولكە انامىزدىڭ ەمشەگىن تەل ەمگەن ەمشەكتەس باۋىرلارىم» – دەپ امانداساتىنىن كوزىمىز كوردى. قايداۋىل مەن بالتادان كەيىن تولكەدەن قوناقباي ەسىمدى پەرزەنتى، قىرىق توعىز مۇشەلىندە ءيىسى قازاق بالاسىنا جانە ءدۇيىم كەڭەس وداعىنا ەسىمى بەلگىلى تاۋ تۇلعالى ازاماتتىڭ (قازاقستاننىڭ قازاقتان شىققان ءبىرىنشى باسشىسى جۇماباي شاياحمەتوۆ) ارعى اتاسى شەگىرەك ەسىمدى كەنجەسى دۇنيەگە كەلدى.
1654 جىلى 104 جاسىندا قايىن اتاسى ەسبول ابىز قايتىس بولعاننان كەيىن ابىزدان قالعان بارلىق مال-مۇلىكتى التى ۇلىنا ءبولىپ بەرىپتى. ودان ساقال مەن سارى بالالارىنا ءبىر شيرەگى، بوركە (بۇراس – ازان شاقىرىپ قويعان ناقتى ەسىمى، تولكە انامىزدىڭ ەرەكشە سىيلاعان قايىناعاسى جانە ەل اراسىندا قادىرلى بولعاندىقتان ۇلكەن-كىشىلەر اتىن اتاماي «بورەكەڭ» دەپ كەتكەن) مەن قۇرمان ۇرپاقتارىنا ءبىر شيرەگى، ابىزدىڭ كەنجەلەرى شاڭىراقتىڭ يەسى بولعاندىقتان دۋاداق پەن توبەت ۇرپاقتارىنا ەن داۋلەتتىڭ جارتىسى تيەسىلى بولىپتى. قارا قىلدى قاق جارعان تولكە انامىزدىڭ وسىنداي شاراپاتى بولار، ساقال – سارى، بوركە-قۇرمان بالالارىنا قاراعاندا دۋاداق-توبەت ەلىندە مىڭدى ايداعان جىلقىلى بايلار كوپ بولىپتى دەيتىن ەلدەگى قۇيما قۇلاق – كونەكوز قارتتار، شەجىرەنى قاز-قالپىندا تاراتا بىلەتىن زەردەلى قاريالار. سەگىز مىڭ جىلقى بىتكەن سارمان بوتاعايۇلى، ، كەمىندە قىرىق-ەلۋ ءۇيىر جىلقىنى ورماندى القاپتاعى سايىن دالادا ورگىزگەن توبەت ەسبولۇلىنىڭ ۇرپاقتارى تاستىباي، شاباقباي، ەسىمدەرىنە بايلانىستى ايتىلاتىن جەر اتاۋلارى ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك وڭىردە قازىر دە بار.
تاريحقا جانە قازاق رۋ-تايپالارىنىڭ اتاۋلارى شىعۋ توركىنىنە ۇڭىلەتىن بولساق ايەل زاتىنىڭ ەسىمىنە بايلانىستى اتالاتىن رۋلار بارشىلىق. ءبىر زاماندا باتىس ءسىبىر ولكەسىنىڭ شۇرايلى ايماعىن بىرلەسە جايلاپ قىز الىسىپ، قىز بەرىسكەن، كەيىن ساياساتى سايقال دەرجاۆالاردىڭ ايتاعىنا ەرىپ اراقاتىناستارى جاۋلىققا ۇلاسقان كوشپەندىلەردىڭ ەكى ورتاسىندا دانەكەر بولعان دارا تۇلعا تولكە قاراعۇل تايشى قىزىنىڭ تاريحتاعى الاتىن ورىنى ايرىقشا دەپ ايتۋعا بولادى. اعاسى ەردەن باتىر (باتىر حونتايشى ءسىبىر قازاقتارىنىڭ اراسىندا وسى ەسىممەن تاريحي جادىناماسىندا ساقتالعان. بۇل جونىندە «ەسىم-حانشايىم» جىرىندا ەرەكشە لەبىزبەن ايتىلادى. جىردىڭ نۇسقاسى ساعىنوۆ ءراشيدتىڭ ومبى قالاسىندا تۇراتىن تۋىستارىندا ساقتاۋلى) 1635 جىلدار شاماسىندا قاراعۇل تايشى قايتىس بولعاننان كەيىن ويرات-شوراستىڭ بيلىك تىزگىنىن قولىنا الىپ مەملەكەتىنىڭ قاناتىن كەڭگە جايا باستاعان تۇستا ايبارلى دا، ايبىندى قارىنداسى تولكە – مەن كەلىن بولىپ تۇسكەن ەلدىڭ شەتىن، ءسىبىر جۇرتىنىڭ ءشوبىن اتىڭنىڭ تۇياعى جاۋلىق پيعىلمەن تاپتاۋشى بولماسىن – دەپ پارمەندى تاپسىرما بەردى دەسەتىن قۇيما قۇلاق، كوكىرەگى وياۋ شەجىرە قارتتارىمىز.
تولكە قاراعۇل تايشى قىزىنىڭ تۇسىندا قۇبا قالماق جۇرتى رەسەي مەملەكەتىمەن جانە ءسىبىر قازاقتارىمەن ساۋدا-ساتتىق جۇمىستارىن جۇرگىزىپ توبىل، تارى، قايىڭتۇرا (بەرەزوۆسك) قالالارىندا بازاردىڭ كوركىن كەلتىردى. باعالى اڭ تەرىلەرى، تابىن-تابىن مال رەسەيدىڭ ورتالىقتارىنداعى ءوندىرىس ورىندارىنان شىققان دايىن بۇيىمدقارۋوجاراققا ايىرباستالدى. بىراق تولكە قايتىس بالعاننان كەيىن كورشى ەلدەردىڭ جۇرگىزگەن جىمىسقى ساياساتىنىڭ سالدارىنان كيىز تۋىرلىقتى ەكى كوشپەندى ەلدىڭ اراقاتىناستارى سۋىپ، ونىڭ سوڭى بىتىسپەس جاۋلىققا ۇلاستى. ۇزاق جىلدارعا سوزىلعان تەكەتىرەس جانجالدار مەن جاۋگەرشىلىك سوعىستار ەكى ەلدى دە تيتىقتاتىپ، اقىر اياعى ەردەن باتىر نەگىزىن قالاعان ۇلى جوڭعار مەملەكەتى تاريح ساحناسىنان ءبىرجولا جوعالسا، كوك تۇرىكتىڭ تۇپكى مۇراگەرى سانالاتىن قازاق ەلى ءۇش عاسىر بويى بوتەن جۇرتتىڭ بۇعاۋىنا ءتۇسىپ، بودانىنا اينالدى. ەۆرازيا دالاسىنداعى جاۋىنگەر ەكى ەلدىڭ اسكەري كۇش-قۋاتىنىڭ السىرەۋى، العاشقىسىنىڭ (جوڭعار مەملەكەتىنىڭ) مۇلدەم قۇرىپ كەتۋى شىعىس تۇركىستان مەن ورتالىق ازياداعى مۇسىلمان مەملەكەتتەرىنىڭ از عانا ۋاقىت ىشىندە ەستەرىن جيىپ الىپ دەرجاۆالارعا اينالا باستاعان ايداھار مەن ايۋدىڭ جۇتقىنشاقتارىنا جۇتىلۋىنا ەش كەدەرگى كەلتىرمەدى. ءبىر كەزدەرى ۇلى قاعان شىڭعىس حاننىڭ اتىن ەستىسە سەسكەنەتىن ەۋروپا جۇرتى مەن شىن ماشىن ەلى وسىلايشا ونىڭ مۇراگەرلەرىن تابانىنىڭ استىنا سالىپ تاپتاي باستادى.
حالقىمىزدا «الىپ انادان تۋادى» دەگەن ءسوز بار. تولكە قاراعۇلقىزىنىڭ بۋىنىنان وربىگەن ۇرپاقتارى قازاق ەلىنىڭ ءوسىپ وركەندەنۋىنە وزىندىك ۇلەستەرىن قوستى. پاتشا زامانىنداعى، ودان بۇرىنعى قازاق تاريحىندا ەسىمدەرى كومەسكىلەنگەن، بىراق ۇرپاقتارىنىڭ جادىندا قالعان تۇلعالاردى تىلگە تيەك ەتۋدى قالامادىق. دەگەنمەن بەرتىنگى تاريحىمىزدا قازاق ۇلتىنىڭ ماقتانىشىنا اينالعان تۇلعالار پاتشا زامانىندا ەرەن بايلىعىمەن ءسىبىر ولكەسىنىڭ جارتى پاتشاسى اتانعان پاڭ نۇرماعامبەت ساعىنايۇلى، ون ەكى مىڭ جىلقى بىتكەن ماتى—داۋلەن بايلار، ابىلايدىڭ بالاسى قاسىمدى حان تاعىنىڭ مۇراگەرى بولۋىنا قارسى بولعان الدەبەك بي ساتايۇلى، كەڭەڭستىك كەزەڭدەگى تۇلعالار -جۇماباي شاياحمەتوۆ، سماعۇل سادۋاقاسوۆ، عابباس توعجانوۆ، ەرمەك سەركەباەۆ، ۇزاق جىلدار قاراعاندى وبلىسىندا باسشىلىق قىزمەت اتقارعان ناريمان تولەپوۆ (كەڭەستىك كەزەڭدە ون جىلداي قاراعاندى قالانىڭ مەرى بولدى), ەسىمبەك مۇقانجاروۆ (ون جىلداي ۋليانوۆ اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى), وسى تۇلعالاردىڭ ارعى زامانداعى ۇلى اجەسى تولكە قاراعۇل تايشى قىزى ەكەنىن ءدۇيىم الاش جۇرتى بىلگەنى دە دۇرىس شىعار. ءبىزدىڭ قازاق تاريحىندا قالماقتان باسقا جاۋىمىز جوق سياقتى. بىراق تا سوناۋ ارعى زامانداردا وسى ەلمەن كورشى بولعانىمىز ءوز الدىنا، ەكى ەلدىڭ اراسىندا قىز الىسىپ، قىز بەرىسىپ مىڭ جىلدىق قۇدا بولعان جىلدارىمىز دا ەسكەرىلگەنى ءجون.
شالقاربەك شايكەنۇلى كارىباەۆ – قازاقستان جۋرناليستەرى وداعىنىڭ مۇشەسى، ءسىبىر قازاقتارىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋشى جانە ولكەتانۋشى.

Kerey.kz

Related Articles

  • التىن ورداداعى 92 باۋلى رۋلار

    شىڭعىسحان ءوزى باعىندىرعان الىپ تەريتوريانى ءتورىت ۇلىنا ءبولىپ بەرگەندە مۇراگەرى وگەدايعا ورحون وزەنىنەن باتىسقا قاراي تارباعاتاي تاۋلارىنا دەيىنگى جەرلەردى; شاعاتايعا شىعىس تۇركىستان، جەتىسۋ، ماۋەرانناحردى; جوشىعا وگەدايعا قاراستى جەرلەردىڭ باتىسى مەن شاعاتاي ۇلىسىنىڭ سولتۇستىك باتىسىن بەردى. جوشى ۇلىسى كەيىن «التىن وردا» دەپ اتالدى، وعان قاراستى حالىقتاردى «توقسان ەكى باۋلى وزبەك ( نەمەسە قىپشاق) دەپ اتادى، ول حالىقتاردىڭ ءتىزىمى مىنانداي: 1. مىڭ. 2. ءجۇز. 3. قىرىق. 5. جالايىر. 6. پراي. 4. ۇگاجات 6. پراي. 7. قوڭىرات. 8. الشىن، 9. نايمان. 10. ارعىن. 11. قىپشاق . 12. كالماك. 13. فرات. 14. قىرىقتىك. 15. تورعاۋىت. 16. بۋرلان، . 17. شىمىرشىق. 18 قاتاعان 19. كاجى. 20. كەنەحاس. 21. بۇيرات. 22. ويرات2 3.كيات 24. باعلان. 25.

  • قارجاۋباي سارتقوجاۇلى: حالىقتىڭ ءوزى جاساپ كەتكەن تاريحىن وزىنە قايتارۋىمىز كەرەك

    وتكەن اپتادا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسى جارىق كورگەنى كوپكە ايان. تاريحي تاقىرىپتى قوزعاعان ماقالاعا قاتىستى بەلگىلى تۇركولوگ، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى قارجاۋباي سارتقوجاۇلىمەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك. مارحابات! – قارجاۋباي اعا، اڭگىمەمىزدى كەشە عانا جارىق كورگەن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسىنان باستاساق. تاريحي تۇجىرىمداما تۋراسىندا قازىر قوعامدا قىزۋ تالقى ءجۇرىپ جاتىر. قالاي ويلايسىز، ەل باسشىسىنىڭ بۇل جولعى باستاماسىن رۋحاني-مادەني دەربەستىگىمىزدىڭ العىشارتى، كۇردەلى كەزەڭدە حالىقتىڭ ساناسىن وياتىپ، سەرپىلىس بەرەتىن ۇندەۋ دەپ قابىلداي الامىز با؟ – ەلباسىنىڭ «ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسى جارىق كورگەننەن بەرگى ءبىر جۇمانىڭ ىشىندە قوعامدا ۇلكەن سەڭ قوزعالعانداي بولدى. ۇلتىن ۇلىقتاعان، لايىقتى باعاسى بەرىلگەن كوپتەگەن ماقالالار جاريالاندى. سول دۋالى اۋىزداردان شىققان دۇعالى سوزدەردى، ايتىلعان

  • الاش جانە اتاتەك

    باياحىمەت جۇمابايۇلى جازۋشى، ەتنوگراف اتاتەك جايىندا ءسوز قوزعار بولساق «الاش» اتى شىقپاي قويمايدى. ال «الاش» تۋرالى كەڭەستىڭ سوڭى اتا تەككە ۇلاسارى شىندىق. بۇل حالقىمىزدىڭ تەك پەن تاريحتى ءبىر تۇتاس ۇعىم رەتىندە قاراۋىنىڭ نەگىزى بولماق. ەندەشە كەڭەستى «الاشتان» باستالىق. حالقىمىزدىڭ ءسوز تىركەستەرىندە «الاشتىڭ ازاماتى»، «الاش – الاش بولعاندا»، «التى الاش» دەگەن سياقتى ۇعىمدار كەزدەسەدى. ول ولما ءبىزدىڭ وسى «الاش» ءسوزىمىز تۋىسقان ۇلتتار اراسىندا دا ءوز – وزدەرىنىڭ تىلدىك قورىندا اكسەنتىنە قاراي: ساقالار — ديە، قۇمىتتار — ۋي. تۇرىكتەر — الاچۋگ، قىرعىزدار — الاچچك. ورىستار — لاچۋگ، نوعايلار — الاش. تۇنعۇستار — الان…[1] ت. ب. دەيدى. مىنە بۇلار «الاشتىڭ» ولاردىڭ تاريحىمەن قاتىستىلىعى دەگەندىك ەمەس. «الاش» سوزىنىڭ تارالۋ اياسىنىڭ قانشالىقتى كەڭدىگىن دالەلدەۋ. زەرتتەۋشىلەر

  • ارقادان التايعا اۋعان ەلدىڭ ءىزى (ياعني ارقادان التايعا اۋعان اباق كەرەيدىڭ كەرۋەن كوشى ءجايىندا)

    باياحمەت جۇمابايۇلى  كىندىك ءسوز: كەرەي تايپاسىنىڭ ەجەلگى مەكەندەرى ارقادان التاي بەتىنە ىرگەلى ەلدىڭ قاقپايىنان اۋعانى راسپا؟». «اباق كەرەي ەلدى ارقادان التايعا «اقمىرزانىڭ ولىمىنە سەبەپشى بولىپ كوشكەنى» راس پا؟ «بۇقار جىراۋ ابىلاي حاننىڭ بۇيرىۋىمەن كەرەي كوشىن توقتاتۋعا الدىنان شىعىپ جوتاسىن كورسەتكەنى راسپا؟» ت. ب. سۇراقتار توڭىرەگىندە تاريحشى بولماسامدا ىزدەنىستىڭ ناتيجەسىندە ءوز الىمشە كوزعاراس ءبىلدىرۋدى ءجون كوردىم. ارتىق – كەمىن كەشىرممەن قارارسىزدىر. شىنى كەرەك، وسى تاقىرىپقا قاتىستى جازبا دەرەكتەر از بولعاندىقتان، دالەلسىز ءسوزدىڭ دارمەنى شامالى بولار دەگەن ويمەن، تارتىنشاقتاپ كەلگەن ەدىم. جۋىقتان بەرگى الەۋمەتتىك جەلىلەردە بۇل تاقىرىپ توڭىرەگىندە تالاس-تارتىستار مالىعا باستاعانىن كورىپ قولىما قالام الىپ، وسىدان ءبىر قانشا جىل بۇرىن «قازاقتىڭ قىسقاشا تاريحى» دەگەن ەڭبەگىمەن ەكى ميلليارد قىتايعا عانا ەمەس، شەت ەلدەردەگى

  • «وتان تاريحىنداعى تۇلعالاردىڭ ءرولى» اتتى عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسيا وتەدى.

    تاۋەلسىزدىك مەرەكەسىنە وراي اقمولا وبلىسى، كوكشەتاۋ قالاسى، “دوستار” مادەنيەت سارايىندا، «ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسىن جۇزەگە اسىرۋ اياسىندا وتان تاريحىنداعى تۇلعالاردىڭ ءرولى» اتتى عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسيا وتەدى. شىڭعىسحان جانە ودان كەيىنگى قازاق حاندارى ءداۋىرىنىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتكەن تۇعىرلى تۇلعا تۇعىرىلحاننىڭ ءومىر جولى مەن ەرلىك ىزدەرى موڭعول، پارسى، تۇرىك، قىتاي، ورىس، جاپون جازبالارىندا كەزىگىپ قانا قالماي، ماركو پولو، ا.اندرەەۆ، ن.ا.اريستوۆ، گ.ف.ميللەر، ت.ب. ەڭبەكتەرى ارقىلى دا الەمگە ايگىلى. تاريحي تۇلعا – تۇعىرىلحان ەسىمىن كوتەرۋ ەل باسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ»، «ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسى مەن پرەزيدەنتىمىز ق.توقاەۆتىڭ «التىن وردانىڭ 750 جىلدىعىن مەرەكەلەۋ» اياسىنداعى ۇندەۋىنە ساي قولعا الىنىپ وتىر. ۇلى دالا تۇلعالارىن كوتەرۋدە قر ءبىلىم جانە عىلىم مينسترلىگى ش.ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: