|  |  |  | 

تاريح تۇلعالار قازاق شەجىرەسى

تولكە قاراعۇل تايشى قىزى (1592-1670)

72a9d5092d33f034ac2fc63c7b34b7c8
تولكە قاراعۇلقىزى – سۇيەگى ويراتتىڭ شوراس تايپاسىنان شىققان قالماق نويانى قاراعۇل تايشىنىڭ قىزى. كوشپەندى جوڭعار مەملەكەتىنىڭ نەگىزىن قالاعان ەردەن باتىردىڭ (باتىر حونتايشى) تۋعان قارىنداسى. ءبىر مىڭ بەس ءجۇز توقسان ەكىنشى جىلى تۋعان – ءبىر مىڭ التى ءجۇز جەتپىسىنشى جىلى جەتپىس سەگىز جاسىندا قازىرگى ومبى وبلىسى تارى قالاسىنىڭ اۋماعىندا دۇنيەدەن وتكەن. ەردەن باتىردان جەتى جاس كىشى قارىنداسى. سارى (سارعاتبەك) ەسبولۇلىنىڭ بايبىشەسى. سارى ەسبولۇلى 1578 تۋىپ 1671 جىلى توقسان ءۇش جاسىندا بايبىشەسى تولكەنىڭ اسىن بەرگەننەن كەيىن كوپ ۇزاماي باقيلىق بولعان.
دۇنيەدەن وتەر الدىندا – تۇسىمە اتەكەم (اكەسى ەسبولدان مۇشەل جاس ۇلكەن اعاسى ەسەنالى) جارىقتىق ايان بەردى. اياق – قولىڭدى جينا، تىرناقتارىڭدى الدىر، الداعى سارسەنبى-بەيسەنبىنىڭ ساتىندە ۇزاق ساپارعا اتتاناسىڭ. قايتىپ ورالۋىڭ ەكىتالاي. جول ءجۇرۋدىڭ قامىن ويلا – دەدى. بيىل اقىلدىڭ كەنىشى بولعان، اعايىننىڭ ىرىسى بولعان اتەكەمنىڭ كەمەل جاسى توقسان ۇشكە كەلىپپىن. اتەكەمنىڭ اقىلىن تىڭداپ جولىن قۋدىم. قىرىق جىلدان اسۋىمەن ات ۇستىندە ءجۇرىپ ۇزەڭگىدەن اياعىم بوساماسا، وتىز جىلداي عۇمىرىمدى ءبىر اللاعا قۇلشىلىق ەتۋگە باعىشتاپپىن. ەسەنالى – ەسبول اينالاسىنا ايتارىم جۇمىلعان جۇدىرىقتارىڭ جازىلماسىن – دەپ ومىردەن وزعان ەكەن.
سارىنىڭ بۋىنىنان تاراعان كۇرسارى كەرەي رۋىنىڭ ۇلكەن ءبىر تارماعى كۇنى بۇگىنگە دەيىن تولكە – كەرەي اتاۋىمەن بەلگىلى. رەسەي پاتشاسىنىڭ 1822 جىلى ءسىبىر قازاقتارىن بيلەۋ تۋرالى جارلىعى شىققانعا دەيىن دە جەكە دارا تولكە – كۇرسارى كەرەي ەلى اتاندى. قازاق رۋ-تايپالارىنىڭ اراسىندا – دومالاق انا ء(نۇريلا), قىزاي (كۇنبيبى), قارقابات (نۇرپايا). قارا كەمپىر (رابيعا) رۋلارى ايەل ەسىمدەرىنە تىكەلەي بايلانىستى بولعانىمەن سول زاماننىڭ اعىمىنا ساي باسقاشا اتاۋلارعا يە بولدى. ال، تولكە ەسىمى ءوزىنىڭ تۋعانداعى ناقتى نىسپىسىمەن ءبىر تايپا ەلدىڭ اتاۋىنا يە بولدى. جالپى تولكە قاراعۇلتايشى قىزى كىم ەدى؟
ون التىنشى عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا بىرنەشە عاسىر بويى ءسىبىر ايماعىندا بيلىك قۇرعان تايبۇعا اۋلەتتەرىنىڭ جانە ءسىبىر حاندىعىنىڭ باسىنان باعى تايۋعا اينالدى. ءبىر كەزدەرى ايبىنىنان ورىسكنيادىكتەرىن بىلاي قويعاندا باتىس ەۋروپا ەلدەرى ايبارىنان سەسكەنگەن التىن وردانىڭ دا كۇنى ءبىرجولا باتا باستادى. وسىنداي الماعايىپ كەزەڭدە تايبۇعا اۋلەتتەرىن قىلىشتىڭ استىنان وتكىزىپ بيلىككە جەتكەن شىڭعىس ۇرپاعى كوشىم حان مۇرتازاۇلىنىڭ ءسىبىر جۇرتىنا دا ماسكەۋ پاتشالىعى تاراپىنان باسقىنشىلىق سوعىستار باستالىپ، كۇشپەن تارتىپ الىنعان حاندىقتىڭ شاڭىراعى ءبىرجولا قۇردىمعا كەتە باستادى. حاندىقتىڭ نەگىزگى حالقىنىڭ كوپشىلىگىن قۇرايتىن قازاق تايپالارى – ارعىن، قىپشاق، كەرەي-ۋاق، كىشى ءجۇزدىڭ جەتى رۋ تايپا-بىرلەستىگى قۇراعان ءوز الدىنا دەربەس، ىرگەلى ەل اتانعان ءسىبىر جۇرتىنىڭ جاقسىلارى مەن جايساڭدارى تىعىرىقتان شىعۋدىڭ ساياسي جولدارىن ىزدەي باستادى. كوشىم بالالارى ءالي مەن ەسىم سۇلتاندار كەلىمسەكتەرگە قارسى سان مارتە تويتارىس بەرىپ ءىرىلى-ۇساقتى شايقاستار جۇرگىزگەنىمەن ونىڭ كوبى ءساتسىز اياقتالدى. بۇل كەزەڭدە كەرەيلەر مەكەندەگەن ۇلان-عايىر اۋماقتىڭ شىعىسىندا ءار جەردە بىتىراپ جۇرگەن ويرات تايپالارى دا باستارىن قوسىپ قازاق دالاسى تۇگىل قىتاي، رەسەي ءتارىزدى قارىمى مول كورشى ەلدەرگە دە قاۋىپ توندىرە باستاعان بولاتىن. وسىنى ەسكەرگەن جانە كوپتى كورگەن ەسبول ابىزدىڭ اعاسى تايبۇعا اۋلەتتەرىنىڭ جانە ءسىبىر حاندىعىنىڭ بەدەلدى تۇلعاسى ەسەنالى اتالىق ماڭايىنداعى بەلدى رۋ-تايپالارمەن تۋىستىق قارىم-قاتىناس ورناتۋ جاعىن ويلاستىرا باستادى. بۇل شاقتا ساياسي جاعدايلاردىڭ الدىن بولجاپ بىلەتىن ەسەنالىنىڭ وزىنەن مۇشەل جاس كىشى بىرگە تۋعان باۋىرى ەسبولدىڭ ەكىنشى ۇلى سارى ونىڭ تاپسىرماسى بويىنشا كوشىم ۇلدارى ءالي، ەسىم سۇلتاندار قايتا كوتەرگەن ءسىبىر حاندىعىندا ماسكەۋ پاتشالىعى تاراپىنان جۇرگىزىلگەن اسكەري قاقتىعىستاردىڭ سالدارىنان جان-جاققا بىتىراپ، شاشىلىپ كەتكەن تۇركى تىلدەس رۋ-تايپالاردىڭ باستارىن بىرىكتىرۋگە باعىتتالعان ەلشىلىك-جاۋشىلىق مىندەتتەردى اتقاراتىن. كوشىم بالالارى كەرەگەسى ءبىرجولا قيسايعان حاندىقتىڭ قارا شاڭىراعىن قالپىنا كەلتىرۋگە قانشا كۇش سالعانىمەن، ءوز داۋىرىندە دەربەس ساياسات جۇرگىزگەن قاۋقارلى مەملەكەت تاريح ساحناسىنان ءبىرجولا جوعالۋعا اينالدى. بۇل كەزەڭ شيرەك عاسىردان اسۋىمەن ءسىبىر جۇرتىنا حاندىق قۇرىپ، سوڭعى جىلدارى ءوز تۇسىنەن ءوزى شوشىپ وياناتىن كوشىم حاننىڭ قورقىنىشتى ءتۇسى دە شىندىققا اينالعان زامان ەدى.
وسى ءتۇسىن ەسبولدىڭ «دۋالى اۋىز» اتانعان اعاسى ەسەنالى اتالىققا جورىتقان دەسەدى. ءسىبىر قازاقتارىنىڭ، سونىمەن قوسا تۇركى تىلدەس تۇمەن، تەبرىز (ومبى وبلىسىنىڭ سولتۇستىگىن مەكەندەيتىن حالىق), بارابا دالاسىنداعى تاتارلاردىڭ، ءسىبىر ەستەكتەرىنىڭ جادىندا اڭىزعا ارقاۋ بولىپ قالعان ول ءتۇستىڭ وقيعا جەلىسى مىناداي بولىپ ايتىلاتىن:
«كوشىمنىڭ كوكشۋلان اتتى قۇسقا سالاتىن لاشىنى بار ەكەن. تۇسىندە الگى لاشىنى ءوزىنىڭ قونىپ وتىرعان تۇعىرىنا ۇيا سالىپ ون شاقتى جۇمىرتقا باسىپ شىعارىپتى. ءبىر مەزەتتە ءار تاراپتان بىرنەشە جىرقىش قۇستار كەلىپ ۇيانىڭ تاس-تالقانىن شىعارادى دا، لاشىندى ۇركىتىپ بالاپانداردى ءبىر-بىردەن ءبۇرىپ الىپ كەلگەن جاقتارىنا ۇشىپ كەتەدى. كوشىم بۇل ءتۇسىن وردانىڭ بەلدى دە، سەنىمدى ادامى، ءارى اسكەري قولباسشىلارىنىڭ ءبىرى، كۇرسارى كەرەي رۋىنىڭ ەل اعاسى ەسەنالىگە جورىتادى. ول – لاشىن قۇس ءوزىڭ، ۇيا ءوزىڭنىڭ بيلىك قۇرعان حاندىعىڭ، قاناتى قاتايماعان بالاپاندار ءالى وڭى مەن سولىن تانىپ ۇلگەرمەگەن بالالارىڭ. كوپ ۇزاماي ەلىمىزگە قاتەر تونەدى. بالاپانداردى الىپ كەتىپ قالعان جىرتقىش قۇستار ءوزىڭنىڭ جان-جاقتان انتالاعان دۇشپاندارىڭ. ۇرپاقتارىڭ جان-جاققا بىتىراپ ءار حالىقتىڭ ىشىنە پەندە بولىپ ءسىڭىسىپ كەتەدى – دەپ جورىعان ەكەن.
وسىنداي بولاشاعى بەيمالىم حاندىقتىڭ جۇرتى بولعان قازاق تايپالارىنىڭ كوبى ەسىم حاننىڭ قول استىنا بارىپ پانالاسا دا، كەيبىر رۋ-تايپالار ءسىبىر حاندىعىنىڭ قايتا تۇلەپ، وركەندەۋىنەن ءۇمىتتى ەدى. ءتىلى بولەك، ءدىنى باسقا جانە قالىڭ قولىن شۇبىرتىپ ەل ىشىنە وتاۋىز مىلتىقتارىمەن ويران سالعان ارام پيعىلدى باتىس جۇرتىنا قاراعاندا وزدەرىنە ءبىر تابان جاقىن، كورشى وتىرعان كيىز تۋىرلىقتى كوشپەندىلەر ويرات تايپالارىمەن وداقتاسۋ ءسىبىر حاندىعىنا قاراعان قازاق رۋلارى ءۇشىن الدەقايدى قولايلى ەدى. ءسىبىر جۇرتىنىڭ قازاقتارى پەن ويراتتار اراسىندا ساۋدا-ساتتىق، بارىس-كەلىس، ەلشىلىك سياقتى جۇمىستاردى رەتكە كەلتىرىپ جۇرگەن سارى ەسبولۇلى دا وتاۋ قۇرماي وتىزدان اسىپ كەتكەن شاعى بولاتىن. اكەسى ەسبول ۇزاق جىلدار كوشىم حاننىڭ كەڭەسشىسى جانە ادال ءۋازىرى بولعان، كورشىلەس ەلدەردىڭ وتكەندەگى تاريحىنان حابارى مول اعاسى ەسەنالىمەن اقىلداسا كەلە شوراس تايپاسىنىڭ كوسەمى قاراعۇل تايشىنىڭ ون جەتى جاسار قىزى تولكەنى سارىعا ايتتىرۋعا شەشىم قابىلدادى. ءسىبىر جۇرتىنىڭ جەرگىلىكتى حالىقتارى كوشىم حاننىڭ ەكىنشى ۇلى ەسىمدى حان سايلاعان مەشىن جىلىنان كەيىن تولكە باتىس ءسىبىر جازىعىنىڭ سولتۇستىكتەگى ورماندى الابىن عاسىرلار بويى مەكەندەگەن قازاق جۇرتىنا، ياعني كۇرسارى كەرەي ەلىنە كەلىن بولىپ ءتۇستى. وسىلايشا ءسىبىر شونجارلارىنىڭ ۇرپاعى سارى (سارعاتبەك) ەسبولۇلىنىڭ شاڭىراعىنا جەتى اتاسىنان بەرى باق پەن بيلىك كەتپەگەن قاراكوكتىڭ كورىكتى قىزى قۇت-بەرەكەسىمەن بىرگە وڭ اياعىمەن اتتاپ كىردى. بۇل 1609 جىلدار شاماسىندا.
ورتا عاسىرلاردا وسمان يمپەرياسىنىڭ ورتالىعى بولعان ستامبۋل شاھارىندا اسكەري جانە ءدىني ءبىلىم العان، سارىنى ءوز بالاسىنان كەم كورمەي جاۋشىلىق، ەلشىلىك قىزمەتتەرگە باۋلىعان اۋزى دۋالى ەل اعاسى ەسەنالى – بالام سارعاتبەك ەل مەن ەلدىڭ اراسىن جاراستىرامىن ءجۇرىپ، ءارتۇرلى سەبەپتەرمەن كەشىگىپ وتىزدان اسقاندا شاڭىراق كوتەرىپ وتىرسىڭ. قاراعۇل تايشىنىڭ زور ءۇمىت كۇتىپ وتىرعان ءتورتىنشى ۇلى ەردەن باتىردان جەتى جاس ۇلكەن بولساڭ، ەندى ونىڭ وزىنەن جەتى جاس كىشى سۇلۋ دا، اقىلدى قارىنداسىن، كيىز تۋىرلىقتى ويرات-شوراستىڭ كوسەمى قاراعۇل تايشىنىڭ ءتورتىنشى قىزىن قۇتتى شاڭىراعىمىزعا كەلىن قىلىپ ءتۇسىرىپ وتىرسىڭ. جەتى سوناۋ اتام زاماننان بەرى بابالارىمىز قاستەرلەگەن كيەلى دە،قاسيەتتى سان. ۇرپاقتارىڭ جەتى اتادان ءارى اسىپ، ارقايسىسى جەتى رۋلى ەل بولسىن. استى كەلىن انالى كەلىن دەگەن اتالى ءسوز بار، قادامىڭ قۇتتى بولىپ كۇرسارى اينالاسىنىڭ ەل اناسى بول – دەپ باتاسىن بەرگەن دەسەدى كونەكوز قاريالار. كەلىن بولىپ تۇسكەننەن كەيىن تولكەنىڭ تۇڭعىش پەرزەنتى بالتا دۇنيەگە كەلدى. بالتادان كەيىن قايداۋىل ەسىمدى ۇل ومىرگە كەلدى. قايداۋىل تۋعاننان كەيىن سارى كىشى جۇزدەگى جاعالبايلى رۋىنان سىرعا ەسىمدى قىزدى ەكىنشى ايەلى رەتىندە قالىڭ مالىن تولەپ ايتتىرىپ الدى. سىرعادان ەگىز ەكى ۇل مالاي مەن باقتىباي دۇنيەگە كەلدى. انالارىنان ءسۇت شىقپاي ەگىز تۋعان ۇلدار تولكەنىڭ ەمشەگىن ەمىپ ءوستى. سوندا تولكەنىڭ ايتقانى – اق ءسۇتىمدى بەكەرگە ەمبەڭدەر، جاقسى بولساڭدار ءبىر قاۋىم ەل اتانىپ مالاي-باقتىبايىم بولاسىڭدار، جامان بولساڭدار ءبىرىڭ ەسىگىمدەگى مالايىم، ءبىرىڭ مالىمدى باعاتىن باقتاشىم بولاسىڭدار – دەپ ەسىمدەرىن ءوزى قويعان دەيدى. بەرتىنگە دەيىن مالاي-باقتىباي ەلىنىڭ اقساقالدارى ءوزارا جولىققاندا ءبىر-بىرىنە ەگىزىمنىڭ سىڭارى دەپ كورىسسە، تولكە – كەرەي ەلىنىڭ ادامدارىمەن – «تولكە انامىزدىڭ ەمشەگىن تەل ەمگەن ەمشەكتەس باۋىرلارىم» – دەپ امانداساتىنىن كوزىمىز كوردى. قايداۋىل مەن بالتادان كەيىن تولكەدەن قوناقباي ەسىمدى پەرزەنتى، قىرىق توعىز مۇشەلىندە ءيىسى قازاق بالاسىنا جانە ءدۇيىم كەڭەس وداعىنا ەسىمى بەلگىلى تاۋ تۇلعالى ازاماتتىڭ (قازاقستاننىڭ قازاقتان شىققان ءبىرىنشى باسشىسى جۇماباي شاياحمەتوۆ) ارعى اتاسى شەگىرەك ەسىمدى كەنجەسى دۇنيەگە كەلدى.
1654 جىلى 104 جاسىندا قايىن اتاسى ەسبول ابىز قايتىس بولعاننان كەيىن ابىزدان قالعان بارلىق مال-مۇلىكتى التى ۇلىنا ءبولىپ بەرىپتى. ودان ساقال مەن سارى بالالارىنا ءبىر شيرەگى، بوركە (بۇراس – ازان شاقىرىپ قويعان ناقتى ەسىمى، تولكە انامىزدىڭ ەرەكشە سىيلاعان قايىناعاسى جانە ەل اراسىندا قادىرلى بولعاندىقتان ۇلكەن-كىشىلەر اتىن اتاماي «بورەكەڭ» دەپ كەتكەن) مەن قۇرمان ۇرپاقتارىنا ءبىر شيرەگى، ابىزدىڭ كەنجەلەرى شاڭىراقتىڭ يەسى بولعاندىقتان دۋاداق پەن توبەت ۇرپاقتارىنا ەن داۋلەتتىڭ جارتىسى تيەسىلى بولىپتى. قارا قىلدى قاق جارعان تولكە انامىزدىڭ وسىنداي شاراپاتى بولار، ساقال – سارى، بوركە-قۇرمان بالالارىنا قاراعاندا دۋاداق-توبەت ەلىندە مىڭدى ايداعان جىلقىلى بايلار كوپ بولىپتى دەيتىن ەلدەگى قۇيما قۇلاق – كونەكوز قارتتار، شەجىرەنى قاز-قالپىندا تاراتا بىلەتىن زەردەلى قاريالار. سەگىز مىڭ جىلقى بىتكەن سارمان بوتاعايۇلى، ، كەمىندە قىرىق-ەلۋ ءۇيىر جىلقىنى ورماندى القاپتاعى سايىن دالادا ورگىزگەن توبەت ەسبولۇلىنىڭ ۇرپاقتارى تاستىباي، شاباقباي، ەسىمدەرىنە بايلانىستى ايتىلاتىن جەر اتاۋلارى ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك وڭىردە قازىر دە بار.
تاريحقا جانە قازاق رۋ-تايپالارىنىڭ اتاۋلارى شىعۋ توركىنىنە ۇڭىلەتىن بولساق ايەل زاتىنىڭ ەسىمىنە بايلانىستى اتالاتىن رۋلار بارشىلىق. ءبىر زاماندا باتىس ءسىبىر ولكەسىنىڭ شۇرايلى ايماعىن بىرلەسە جايلاپ قىز الىسىپ، قىز بەرىسكەن، كەيىن ساياساتى سايقال دەرجاۆالاردىڭ ايتاعىنا ەرىپ اراقاتىناستارى جاۋلىققا ۇلاسقان كوشپەندىلەردىڭ ەكى ورتاسىندا دانەكەر بولعان دارا تۇلعا تولكە قاراعۇل تايشى قىزىنىڭ تاريحتاعى الاتىن ورىنى ايرىقشا دەپ ايتۋعا بولادى. اعاسى ەردەن باتىر (باتىر حونتايشى ءسىبىر قازاقتارىنىڭ اراسىندا وسى ەسىممەن تاريحي جادىناماسىندا ساقتالعان. بۇل جونىندە «ەسىم-حانشايىم» جىرىندا ەرەكشە لەبىزبەن ايتىلادى. جىردىڭ نۇسقاسى ساعىنوۆ ءراشيدتىڭ ومبى قالاسىندا تۇراتىن تۋىستارىندا ساقتاۋلى) 1635 جىلدار شاماسىندا قاراعۇل تايشى قايتىس بولعاننان كەيىن ويرات-شوراستىڭ بيلىك تىزگىنىن قولىنا الىپ مەملەكەتىنىڭ قاناتىن كەڭگە جايا باستاعان تۇستا ايبارلى دا، ايبىندى قارىنداسى تولكە – مەن كەلىن بولىپ تۇسكەن ەلدىڭ شەتىن، ءسىبىر جۇرتىنىڭ ءشوبىن اتىڭنىڭ تۇياعى جاۋلىق پيعىلمەن تاپتاۋشى بولماسىن – دەپ پارمەندى تاپسىرما بەردى دەسەتىن قۇيما قۇلاق، كوكىرەگى وياۋ شەجىرە قارتتارىمىز.
تولكە قاراعۇل تايشى قىزىنىڭ تۇسىندا قۇبا قالماق جۇرتى رەسەي مەملەكەتىمەن جانە ءسىبىر قازاقتارىمەن ساۋدا-ساتتىق جۇمىستارىن جۇرگىزىپ توبىل، تارى، قايىڭتۇرا (بەرەزوۆسك) قالالارىندا بازاردىڭ كوركىن كەلتىردى. باعالى اڭ تەرىلەرى، تابىن-تابىن مال رەسەيدىڭ ورتالىقتارىنداعى ءوندىرىس ورىندارىنان شىققان دايىن بۇيىمدقارۋوجاراققا ايىرباستالدى. بىراق تولكە قايتىس بالعاننان كەيىن كورشى ەلدەردىڭ جۇرگىزگەن جىمىسقى ساياساتىنىڭ سالدارىنان كيىز تۋىرلىقتى ەكى كوشپەندى ەلدىڭ اراقاتىناستارى سۋىپ، ونىڭ سوڭى بىتىسپەس جاۋلىققا ۇلاستى. ۇزاق جىلدارعا سوزىلعان تەكەتىرەس جانجالدار مەن جاۋگەرشىلىك سوعىستار ەكى ەلدى دە تيتىقتاتىپ، اقىر اياعى ەردەن باتىر نەگىزىن قالاعان ۇلى جوڭعار مەملەكەتى تاريح ساحناسىنان ءبىرجولا جوعالسا، كوك تۇرىكتىڭ تۇپكى مۇراگەرى سانالاتىن قازاق ەلى ءۇش عاسىر بويى بوتەن جۇرتتىڭ بۇعاۋىنا ءتۇسىپ، بودانىنا اينالدى. ەۆرازيا دالاسىنداعى جاۋىنگەر ەكى ەلدىڭ اسكەري كۇش-قۋاتىنىڭ السىرەۋى، العاشقىسىنىڭ (جوڭعار مەملەكەتىنىڭ) مۇلدەم قۇرىپ كەتۋى شىعىس تۇركىستان مەن ورتالىق ازياداعى مۇسىلمان مەملەكەتتەرىنىڭ از عانا ۋاقىت ىشىندە ەستەرىن جيىپ الىپ دەرجاۆالارعا اينالا باستاعان ايداھار مەن ايۋدىڭ جۇتقىنشاقتارىنا جۇتىلۋىنا ەش كەدەرگى كەلتىرمەدى. ءبىر كەزدەرى ۇلى قاعان شىڭعىس حاننىڭ اتىن ەستىسە سەسكەنەتىن ەۋروپا جۇرتى مەن شىن ماشىن ەلى وسىلايشا ونىڭ مۇراگەرلەرىن تابانىنىڭ استىنا سالىپ تاپتاي باستادى.
حالقىمىزدا «الىپ انادان تۋادى» دەگەن ءسوز بار. تولكە قاراعۇلقىزىنىڭ بۋىنىنان وربىگەن ۇرپاقتارى قازاق ەلىنىڭ ءوسىپ وركەندەنۋىنە وزىندىك ۇلەستەرىن قوستى. پاتشا زامانىنداعى، ودان بۇرىنعى قازاق تاريحىندا ەسىمدەرى كومەسكىلەنگەن، بىراق ۇرپاقتارىنىڭ جادىندا قالعان تۇلعالاردى تىلگە تيەك ەتۋدى قالامادىق. دەگەنمەن بەرتىنگى تاريحىمىزدا قازاق ۇلتىنىڭ ماقتانىشىنا اينالعان تۇلعالار پاتشا زامانىندا ەرەن بايلىعىمەن ءسىبىر ولكەسىنىڭ جارتى پاتشاسى اتانعان پاڭ نۇرماعامبەت ساعىنايۇلى، ون ەكى مىڭ جىلقى بىتكەن ماتى—داۋلەن بايلار، ابىلايدىڭ بالاسى قاسىمدى حان تاعىنىڭ مۇراگەرى بولۋىنا قارسى بولعان الدەبەك بي ساتايۇلى، كەڭەڭستىك كەزەڭدەگى تۇلعالار -جۇماباي شاياحمەتوۆ، سماعۇل سادۋاقاسوۆ، عابباس توعجانوۆ، ەرمەك سەركەباەۆ، ۇزاق جىلدار قاراعاندى وبلىسىندا باسشىلىق قىزمەت اتقارعان ناريمان تولەپوۆ (كەڭەستىك كەزەڭدە ون جىلداي قاراعاندى قالانىڭ مەرى بولدى), ەسىمبەك مۇقانجاروۆ (ون جىلداي ۋليانوۆ اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى), وسى تۇلعالاردىڭ ارعى زامانداعى ۇلى اجەسى تولكە قاراعۇل تايشى قىزى ەكەنىن ءدۇيىم الاش جۇرتى بىلگەنى دە دۇرىس شىعار. ءبىزدىڭ قازاق تاريحىندا قالماقتان باسقا جاۋىمىز جوق سياقتى. بىراق تا سوناۋ ارعى زامانداردا وسى ەلمەن كورشى بولعانىمىز ءوز الدىنا، ەكى ەلدىڭ اراسىندا قىز الىسىپ، قىز بەرىسىپ مىڭ جىلدىق قۇدا بولعان جىلدارىمىز دا ەسكەرىلگەنى ءجون.
شالقاربەك شايكەنۇلى كارىباەۆ – قازاقستان جۋرناليستەرى وداعىنىڭ مۇشەسى، ءسىبىر قازاقتارىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋشى جانە ولكەتانۋشى.

Kerey.kz

Related Articles

  • گەرمانيا نەگە سوعىس اشتى؟

    جازۋشى-پۋبليتسيست مارات ءبايدىلداۇلى (توقاشباەۆ): ەرتەڭ، 22-ماۋسىمدا گەرمانيانىڭ سوۆەت وداعىنا قارسى شابۋىل باستاعانىنا 81 جىل بولادى ەكەن. جىل سايىن وسىنداي كەزەڭدە «1941 جىلى 22 ماۋسىمدا فاشيستىك گەرمانيا وپاسىزدىقپەن سوعىس جاريالاماستان سوۆەت وداعىنا باسىپ كىردى» دەگەن قۇلاققا ءسىڭىستى تۇجىرىم كەزەكتى رەت قايتالانىپ جاتادى. وسى شىندىققا ۇيلەسە مە؟ نەمىستەردىڭ وپاسىزدىقپەن باسىپ كىرگەنى راس پا؟ رەسەي تاريحشىلارى 2009 جىلعا دەيىن بۇل تاقىرىپقا اۋىز اشىپ كورگەن ەمەس. ويتكەنى اقيقاتتى ايتۋعا جول بەرىلمەيتىن. تاريحي قۇجاتتار بولسا نە دەيدى؟ تاريحي قۇجاتتار گەرمانيا 1941 جىلى 21 ماۋسىمدا سوعىس جاريالاۋ تۋرالى بەرليندە ازىرلەنگەن قۇجاتتىڭ 22-ماۋسىمعا قاراعان تۇندە ماسكەۋدىڭ رەسمي وكىلدەرىنە تاپسىرىلعانىن ايتادى. گەرمانيا ەلشىسى ۆەرنەر فون دەر شۋلەنبەرگ 1941 جىلى 22 ماۋىمدا كرەملگە كەلىپ، قابىلداۋ بولمەسىندە بىرنەشە ساعات توسىپ،

  • قاراتاۋدىڭ قارا بەكەتىندەگى قىس

      جۇمات انەسۇلى (تاريحتىڭ ءبىر ساباعى– اڭگىمە) قاراتاۋدىڭ قارا بەكەتىندەگى قىس بۇل 1917-جىلدىن كەيىن بولعان ۋاقيعا. قاراتاۋدىڭ سولتۇستىگىندەگى بەتپاقدالانىڭ ارعى بەتىندەگى كوتەرىلىستىڭ ۋ شۋى باسىلىپ، ، قىزىل مەن اقتىڭ اسكەرى بەتپاقدالانى ءالى ويقاستاپ جۇرگەن كەز. قاراتاۋداعى قارا بەكەت قىستىڭ قيىن كەزىندە، اداسقان، نە توڭعان جولاۋشى  جىلىنىپ، ەسىن جينايتىن بەكەت ەدى. وسى بەكەتتە ەلمەن بىرگە كوشە الماي ، ەلۋدەن اسقان ايەل مەن جاسى ون توعىزعا تولعان قىزى قارعاش امالسىز وسى قارا بەكەتتى قىستاپ قالعان. ولاردىڭ ءبىر سيىرى بار ەدى، سونى كۇندەلىكتى قورەك قىلىپ، كۇندەرىن كورىپ وتىرعان. ءتۇن قاراڭعىسى تۇسكەن كەزى ەدى. كىرە بەرىستە بايلانعان  جاس بۇزاۋ مەن قاشار تۇر، الدىنا سالىنعان ازعانتاي ءشوپتى كۇرت كۇرت شايناپ تۇرعان. . ءبىر كەزدە قويدىڭ

  • ۋكراينا اسكەرىندەگى قازاق: ەكى بالامنىڭ بويىندا ۋكراين قانى بار، ولاردى قورعاۋ – پارىزىم

    ءسانياش تويكەن رەسەيدىڭ ۋكرايناعا باسقىنشىلىعى كەسىرىنەن قيراعان تۇرعىن ۇيلەردىڭ قاسىنان ءوتىپ بارا جاتقان رەسەيشىل كۇشتەر اسكەري تانكى. پوپاسنايا قالاسى، لۋگانسك وبلىسى، ۋكراينا، 26 مامىر 2022 جىل. ارقالىقتىڭ تۋماسى، ۇلتى قازاق جاسۇلان دۇيسەمبين ءۇش جىل بۇرىن ۋكرايناعا كوشىپ بارىپ، قازىر سول ەلدىڭ اسكەرى ساپىندا رەسەي باسقىنشىلىعىنا قارسى كۇرەسىپ ءجۇر. ۋكراينالىق ايەلمەن شاڭىراق قۇرعان دۇيسەمبيننىڭ ەكى بالاسى بار. ول الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى پاراقشالارىندا مايدانداعى احۋال، قازاقستانداعى ساياسي جۇيە تۋرالى وي-پىكىرىن ءجيى ءبىلدىرىپ تۇرادى. جاسۇلان دۇيسەمبين ۇرىس دالاسىندا ۋاقىت تاۋىپ، ازاتتىققا سۇحبات بەردى. ء“ومىر بويى جالدامالى پاتەردە تۇردىق” ازاتتىق: جاسۇلان، ءوزىڭىز تۋرالى ايتىپ بەرسەڭىز، نەمەن اينالىساسىز، ماماندىعىڭىز قانداي؟ ۋكراينا اسكەرى قاتارىندا رەسەي باسقىنشىلىعىنا قارسى كۇرەسىپ جۇرگەن قازاق جاسۇلان دۇيسەمبين. جاسۇلان دۇيسەمبين: ارقالىق قالاسىندا تۋىپ-ءوستىم. 1999 جىلى

  • احمەتتانۋشى جازۋشىنىڭ جاڭا كىتابىنىڭ تۇساۋكەسەرى

    مادەنيەت جاڭالىعى ۇلت ۇستازى، الاش كوسەمدەرىنىڭ ءبىرى احمەت بايتۇرسىنۇلىنىڭ تۋعانىنا 150 جىل تاياۋدا  الماتىداعى  ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانادا  اقىن، جازۋشى جۇمات انەسۇلىنىڭ «تاريحي حيكاياتتار» اتتى كىتابىنىڭ  تۇساۋكەسەرى ءوتتى. بۇل كىتاپ  قازاق ءالىپبيى مەن گرامماتيكاسىنىڭ، ادەبيەتتانۋ عىلىمدارىنىڭ نەگىزىن قالاعان، الاش كوسەمدەرىنىڭ ءبىرى احمەت بايتۇرسىنۇلىنىڭ  1919-1920- جىلدارى العاشقى قىرعىز قازاق اۆتونوميالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرىلۋىنا سىڭىرگەن زور قايراتكەرلىك قىزمەتى  بايان ەتىلگەن. جاڭا كىتاپتىڭ اۆتورى ۇلت ۇستازى ا.بايتۇرسىنۇلىن  ۇنەمى ۇلىقتاۋىمەن وقىرماندارعا جاقسى ءمالىم. جۇمات انەسۇلىنىڭ احمەت بايتۇرسىنۇلىنىڭ  ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن، الاش قوزعالىسى مەن پارتياسىنىڭ تاريحى بايان ەتىلگەن « ماقتانىشى ەلىمنىڭ»، ۇلتىنا عۇمىرىن ارناعان تۇلعا»، «الاش تۋىن كوتەرگەندەر اتتى  تاريحي كىتاپتارى ۇلتتىق كىتاپحانانىڭ  كاتالوگىنا ەنگەن. جاڭا كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەرىنە  بەلگىلى اقىن ايان نىسانالين، بەلگىلى جازۋشى ، «بالبۇلاق» جۋرنالىنىڭ

  • قارا تەڭىزدە رەسەيدىڭ “ماسكەۋ” كرەيسەرى سۋعا باتتى. وعان نە بولدى؟

    مارك كرۋتوۆ “ماسكەۋ” كرەيسەرى رەسەيدىڭ قارا تەڭىزدەگى اسكەري فلوتىنىڭ فلاگمانى بولعان. 14 ءساۋىر كەشكە رەسەي قورعانىس مينيسترلىگى ەلدىڭ قارا تەڭىزدەگى اسكەري فلوتىنىڭ فلاگمانى – “ماسكەۋ” كرەيسەرى سۋعا باتقانىن حابارلادى. ساراپشىلار زىمىران قارۋى بار كرەيسەردەن ايىرىلۋ رەسەي فلوتىنا ەلەۋلى سوققى بولىپ تيەتىنىن ايتادى. 13 ءساۋىر كەشكە ۋكراينانىڭ ودەسسا وبلىستىق اسكەري اكىمشىلىگىنىڭ باسشىسى، پولكوۆنيك ماكسيم مارچەنكو telegram-كانالىنا رەسەيدىڭ قارا تەڭىز فلوتىنىڭ فلاگمانى (جولباسشى كەمە) سانالاتىن، زىمىرانمەن جابدىقتالعان “ماسكەۋ” كرەيسەرىنە ۋكراينانىڭ كەمەگە قارسى ەكى “نەپتۋن” زىمىرانى تيگەنىن جازدى. بىرنەشە ساعاتتان كەيىن رەسەي قورعانىس مينيسترلىگى تاسس اگەنتتىگىنە كەمەدە ءورت بولعانىن راستادى. اسكەري ۆەدومستۆو ء“ورت سالدارىنان “ماسكەۋ” زىمىران كرەيسەرىندە وق-ءدارى قورى جارىلدى. كەمەگە ەداۋىر زاقىم كەلدى. ەكيپاج تولىقتاي ەۆاكۋاتسيالاندى” دەپ مالىمدەپ، ءورتتىڭ شىعۋ سەبەبى انىقتالىپ جاتقانىن ايتقان.

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: