|  |  |  | 

جاھان جاڭالىقتارى كوز قاراس ساياسات

داۋدىڭ باسى داەش-تەن 2

70327466_1471245599705689_3399530687106121728_n

Eldes Orda

ەستەرىڭىزدە بولسا وتكەن جىلدىڭ قازان ايىندا اتالمىش تاقىرىپ اياسىندا العاشقى پوستىمدى جاريالاعان ەدىم. ودان بەرى ءبىر جىلدىڭ كولەمىندە ايماقتىق ستراتەگيالىق ساياساتتا كوپ وزگەرىستەر تۇبەگەيلى ورىن الىپ جاتىر…

سيريا اۋماعىنداعى داەش-ءتىڭ نەگىزگى قارۋلى كۇشتەرى ءدال بۇگىنگى ۋاقىتتا اۋعانىستان ايماعىنا توپتالىپ بولىپ قالدى دەسەك تە بولادى. سيرياداعى داەش كۇشى سوڭعى كەزدەرى السىرەدى دە، نەگىزگى قارۋلى توپتار ورتالىق ازيانى بەتكە الىپ اۋعان توپىراعىنا اعىلىپ كەتە باردى. داەش-ءتىڭ سيريا اۋماعىنداعى وسى ءبىر ءولارا ءالسىز تۇسىن ءجىتى باقىلاپ وتىرعان قازاقستان “جۋسان” جوباسىن ۇيىمداستىرا قويدى دا وڭىردەگى قانداستارىمىزدى ەلگە اكەلىپ الدى. بىراق، مىنانى انىق ءبىلۋىمىز كەرەك، وڭىردەگى ساياسي ويىن بۇنىمەن بىتكەن جوق، وڭىردەگى ساياسي ويىن ەندى باستالۋى بەك مۇمكىن…

2017′دەن بەرى سيريا اۋماعىنان جانە الەمنىڭ باسقا دا ايماقتارىنان اۋعان توپىراعىنا توپتالعان داەش كۇشتەرىنىڭ ۇزىن سانى ون مىڭ دەپ بولجانۋدا. ولار اۋعانىستانداعى جەرگىلىكتى ءدىني كۇشتەرمەن بىرىگۋ پروتسسەسسىن وتكىزىپ جاتىر. اۋعانىستان ايماعى سيرياداي ەمەس تاۋلى، كۇردەلى ەتنيكالىق توپتارعا تولى ايماق. شابۋىلعا قولايسىز، قورعانۋعا ىڭعايلى، ىقتاسىن ايماق. 70752307_1471245649705684_3519295665471488000_n

اۋعانىستانعا توپتالىپ جاتقان داەش كۇشتەرى ناقتى نەنى كوزدەۋى مۇمكىن؟ بۇنى ولاردىڭ الداعى ساياسي بەلسەندى ارەكەتىنەن تۇسپالداۋعا بولادى… ءوز باسىم مىناداي ءۇش ءتۇرلى بولجاۋ ايتامىن:

ءبىرىنشىسى، داەش-ءتىڭ نەگىزگى كوزدەيتىن ايماعى- قىتايدىڭ شىڭجاڭ رەگيونى. ويتكەنى، اۋعان اۋماعىنا جينالعان نەگىزگى ساياسي كۇشتەر شىڭجاڭ ايماعىمەن كوبىرەك ىلىك-شاتىس بولۋعا تىرىسۋدا. ايماقتاعى جەرگىلىكتى حالىقتىڭ قىتاي ساياساتىنا دەگەن ىشكى قىنجىلى سىرتقى كۇشتەردىڭ دە باستى نىسانى مەن نازارىنا ىلىگۋدە. وسى ورايدا ىشكى-سىرتقى كۇشتەردىڭ بەلسەندى قيمىلداۋىمەن وڭىردەگى ساياسي ءتارتىپتى بۇزىپ، قىتايعا اشىق كۇرەس جاريالاۋ. سونىمەن قاتار قىتايدىڭ “كەرۋەن جولىنا” قاراۋىل قويىپ، جىبەك كەرۋەندەرىن توناۋ ياعني قىتايدىڭ ميللياردتاعان قارجى سالعان ء“بىر جول ءبىر بەلدەۋ” جوباسىنىڭ جولىن توسىپ، قاراقشىلىق ىستەۋ. ول ءۇشىن اۋعان مەن تۇتاس ورتالىق ازيادا ءدىني فاناتتار بەلسەندى قارەكەتكە كوشۋى ءتيىس. 70714529_1471245673039015_301947466608017408_n

ەكىنشىسى، ورتالىق ازيا باستى نىسان بولۋى بەك مۇمكىن. بەلدى الەمدىك دەرجاۆالار داەش ارقىلى ورتالىق ازيانى قاۋىپتى ايماقتارعا اينالدىرىپ، سول قاۋىپتى سەيىلتۋ سىلتاۋىمەن ورتالىق ازيادا جاڭا شەكارا، جاڭا جۇيە ورناتۋعا ۇرىنۋى مۇمكىن. بۇل اقش، قىتاي جانە رەسەيدىڭ ايماقتاعى مۇددەلەر قاتىناسى مەن قاقتىعىسىنا بايلانىستى. سيرياعا بارعان قىتايلىق داەش كۇشتەرىنىڭ 95%-ى قىتاي-تايلاند شەكاراسى ارقىلى وتكەنىن ەسكەرسەك، اۋعانداعى داەش كۇشتەرىنىڭ ورتالىق ازيانى نىسان ەتۋى اۋەلدە قىتايدىڭ مۇددەسىنە جاعادى. ويتكەنى، ءدال قازىرگى ساتتە داەش اسكەري قارۋلى كۇشەرىنە بەتپە-بەت توتەپ بەرەتىن اسكەري قورعانىس ورتالىق ازيا ەلدەرىندە ءالى جاساقتالىپ بولعان جوق. كەشەگى ارىس وقيعاسى سونىڭ ءجۇز ءبىر مىسالى جانە انىق كورىنىسى… بۇنداي دايىندىقسىز ءجۇرۋ قىتايمەن قاۋىپسىزدىك سالاسى بويىنشا ديالوگقا بارۋعا ماجبۇرلەيدى، ياعني ءبىز ءوڭىردىڭ قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن قىتايدىڭ اسكەري كۇشىنە سۇيەنۋىمىز مۇمكىن. قىتاي بىرىنشىدەن “ساۋدا كەرۋەندەرىنىڭ” اماندىعى ءۇشىن، ەكىنشىدەن ورتالىق ازيانىڭ قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن قورعانىس كۇشتەرىن، اسكەري بازاسىن اكەلۋى مۇمكىن. بىراق بۇل ءبىرىنشى كەزەكتە رەسەي مەن اقش-قا ۇنامايدى. اقش پەن رەسەي جەكە-جەكە ساياسي پروەكتىلەر جوبالاپ، قىتاي مەن داەش كۇشتەرىنىڭ اۋعان اۋماعىنان تىس وڭىردە قيمىلداۋىن بىردە تەجەپ، بىردە قولپاشتاپ وتىرۋى مۇمكىن. بۇنىڭ ناتيجەسى ورتالىق ازيادا جاڭا ساياسي كۇشتەردىڭ بەلسەندى پوزيتسياسىن قالىپتاۋى مۇمكىن ياعني بيلىككە رەسەيشىل كۇشتەر، باتىسشىل (اقش دا بار) كۇشتەر، قىتايشىل كۇشتەر جانە يسلاميست كۇشتەر بەلسەندى ارالاسىپ ساياسي كۇرەس استىرتىن ءجۇرۋى مۇمكىن. وسىنداي ۋاقىتتا بەلگىسىزدەن پايدا بولعان ساياسي “تۇلعالار” كوپ بوي كورسەتۋى ىقتيمال. اقش-قىتاي اراسىنداعى ساۋدا قاتىناسىنىڭ ناشارلاۋى جانە قىتايدىڭ تەڭىز ايماقتارداعى ساۋدا جولىنىڭ تارىلۋى، اقش-تىڭ قىتايدى تەڭىز ايلاعى ارقىلى پوستتارمەن قورشاۋى قىتايدىڭ تەڭىز ايماعىنداعى ەكونوميكالىق كۇشىنىڭ ورتالىق ازياعا قاراي سىرعىتۋعا باستى سەبەپ بولۋدا. سوندىقتان ورتالىق ازيا ەلدەرى قالاساق تا، قالاماساق تا قىتاي ەكونوميكاسىمەن ابىگەر بولامىز. ەگەر، اۋعان اۋماعىنداعى داەش كۇشتەرى ورتالىق ازيانى كوزدەسە ول قىتايدىڭ وڭ جامباسىنا كەلدى دەي بەر. وندا قىتاي-تايلاند شەكاراسى ارقىلى سيرياعا كەتىپ ابدەن ىسىلعان قارۋلى كۇشتەر اۋعان جەرىندە قىتايدىڭ كوكتەن تىلەگەن ورايىن دەردەن تاۋىپ بەرگەن بولادى. 70600720_1471245626372353_6117143206103613440_n

ءۇشىنشىسى، داەش قارۋلى كۇشتەرى اۋعان جەرىنىڭ وزىندە قارەكەت ەتۋى مۇمكىن. ياعني اۋعان ەلىن “ەكىنشى سيرياعا” اينالدىرىپ ايماقتاعى دەرجاۆالاردىڭ ساياسي تەپە-تەڭدىگىن داعدارىسقا ۇشىراتۋ ىقتيمال. بۇل اۋەلى قىتايعا سوسىن ورتالىق ازيا مەن رەسەيگە ءتيىمسىز. قىتاي اۋعانداعى داەش-ءتىڭ وزىنە ىقپال ەتۋىن توسۋ ءۇشىن شىڭجاڭ ايماعىن ودان ارى ءجىتى باقىلاۋعا الا بەرەدى. قاۋىپسىزدىك قورعانىستارى ودان ارى ارتتىرىلادى. بۇنىڭ سوڭى شىڭجاڭ رەگيونىن “قىتايداعى اۋعانىستانعا” اينالدىرىپ جىبەرۋى مۇمكىن. بىراق، بۇنىڭ تاعى ءبىر ۇشى شىڭجاڭ رەگيونىنداعى قىتايدىڭ دەموگرافيالىق سانىن ء(وسىمىن) ازايتىپ جىبەرۋى دە مۇمكىن. ىشكى قىتايدان قارۋلى كۇشتەر شىڭجاڭ رەگيونىنا مىڭداپ كەلگەنىمەن، شىڭجاڭ رەگيونىن تاستاپ ىشكى قىتايعا اعىلعان جەرگىلىكتى قىتايلىقتاردىڭ سانى ءجۇز مىڭداپ كوبەيۋى مۇمكىن.

قوش، نە كەرەك! ءۇش بولجامنىڭ ۇشەۋى دە ورتالىق ازيا ەلدەرىنە ءتيىمسىز. مەيلى قانداي بولجاۋ تۇسپالداساق تا سوڭىندا كوبىرەك زارداپ شەگەتىنى ورتالىق ازيا ەلدەرى بولماق. ەندى، قايتپەك كەرەك؟ بىرىنشىدەن، قىتايدى جانە شىڭجاڭ ايماعىن ءجىتى زەرتتەۋگە الۋىمىز كەرەك. ايماقتارداعى ستراتەگيالى زەرتتەۋلەردە جاڭا كوزقاراس، جاڭا تانىم ورتانۋىمىز كەرەك. پىكىر مەن تانىم قالىپتاۋدا كاسىبي مامانداردىڭ اناليتيكاسىنا كوبىرەك جۇگىنۋىمىز كەرەك. ەكىنشىدەن، اۋعان ايماعىن ءجىتى قاداعالاۋعا الۋىمىز ءتيىس. بۇل ايماقتارداعى ءدىني، مادەني ھام ساياسي جاڭالىقتاردى اپتالاپ ساراپقا سالۋىمىز ءتيىس. وردۇ، پوشتۋن جانە پارسى تىلدەرىن جاقسى مەڭگەرگەن كاسىبي مامانداردى جارىققا شىعارۋىمىز كەرەك. اۋعانداعى سوڭعى جاڭالىقتاردى جىلدام ساراپتاپ وتىرۋىمىز كەرەك. ۇشىنشىدەن، ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ورتاق اسكەري قورعانىس كۇشتەرىن ۇيىمداستىرۋىمىز كەرەك. ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ورتاق ارمياسى قۇرىلسا تىپتەن قۇبا قۇپ بولماق. بۇل داەش قارۋلى كۇشتەرىنىڭ ورتالىق ازياعا قاۋىپ ءتوندىرۋىن توسادى، كەلەسى ءبىر جاعى قىتاي اسكەري كۇشىنە سۇرانىس بولمايدى.

وسىنداي ءولارا كەزەڭدە قازاق بيلىگىنە مەملەكەتشىل تۇلعالاردىڭ كوبىرەك كەلگەنى دۇرىس.

kerey.kz

Related Articles

  • ترامپ: يراننىڭ شابۋىلىنان امەريكالىقتار مەن يراكتىقتار زارداپ شەككەن جوق

    اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپ اق ۇيدە مالىمدەمە جاساپ تۇر. ۆاشينگتون، 8 قاڭتار 2020 جىل.  8 قاڭتاردا اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپ اق ۇيدە مالىمدەمە جاساپ، يراننىڭ شابۋىلىنان “امەريكالىقتار مەن يراكتىقتار زارداپ شەكپەگەنىن”، اسكەري بازا ازداپ زاقىمدانعانىن ايتتى. تەگەران 8 قاڭتاردا “گەنەرال سۇلەيمانيدىڭ ولىمىنە كەك الۋ ءۇشىن” اقش-تىڭ يراكتاعى اسكەري بازاسىن باليستيكالىق زىمىرانمەن اتقىلاعان. يراننىڭ مەملەكەتتىك ارنالارى “زىمىران دىتتەگەن جەرىنە جەتىپ، 80 ادامدى ولتىرگەنىن” حابارلاعان ەدى. يسلام رەۆوليۋتسياسى كورپۋسىنا قاراستى “قۇدس كۇشتەرىنىڭ” قولباسشىسى سۇلەيماني 3 قاڭتاردا باعداتتا اقش-تىڭ اۋە شابۋىلى كەزىندە قازا تاپقان. وسىدان كەيىن تەگەران مەن ۆاشينگتوننىڭ اراسى تىم ۋشىعىپ كەتكەن. ترامپ 8 قاڭتارداعى مالىمدەمەسىندە تەگەراندى “حالىقارالىق تەرروريزمدى قولداپ وتىر” دەپ ايىپتاپ، “يرانعا سالىناتىن سانكتسيا كۇشەيەتىنىن” مالىمدەدى. ترامپ ءوز سوزىندە “قولى قانعا مالىنعان

  • ترامپ ەگەر تەگەران سوققى بەرسە، يراننىڭ 52 نىسانىنا شابۋىل جاسايتىنىن ەسكەرتتى

    اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپ. اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپ ەگەر تەگەران امەريكالىق نىساندارعا سوققى بەرسە، يراننىڭ 52 نىسانىنا “وتە تەز ءارى كۇشتى” سوققى جاسايتىنىن ەسكەرتتى. “يران اقش-تىڭ كەيبىر نىساندارىنا شابۋىل جاسايتىنى تۋرالى اشىق ايتىپ جاتىر. ولار بىزدەن الەمدى تەرروريستەن قۇتقارعانىمىز ءۇشىن كەك العىسى كەلەدى. ول [گەنەرال كاسەم سۋلەيماني] باسقا ادامداردى ايتپاعاندا بۇعان دەيىن امەريكالىق ساربازدى ءولتىرىپ، وتە كوپ ادامدى جارالادى. ونىڭ قولىنان زارداپ شەككەندەر اراسىندا شەرۋگە شىققاندار دا بار” دەپ جازدى 4 قاڭتاردا ترامپ Twitter-دەگى پاراقشاسىندا. ونىڭ ايتۋىنشا، كاسەم سۋلەيمانيدىڭ باعداتتاعى اقش ەلشىلىگىندەگى شابۋىلعا قاتىسى بار جانە وزگە دە نىساندارعا قوسىمشا شابۋىل جاساۋعا تىرىسقان. “يران ۇزاق جىلدار بويى تەك پروبلەما جاساۋمەن بولدى. بۇل ولارعا ەسكەرتۋ بولسىن: ەگەر يران امەريكالىقتار مەن امەريكالىق

  • ارقادان التايعا اۋعان ەلدىڭ ءىزى (ياعني ارقادان التايعا اۋعان اباق كەرەيدىڭ كەرۋەن كوشى ءجايىندا)

    باياحمەت جۇمابايۇلى  كىندىك ءسوز: كەرەي تايپاسىنىڭ ەجەلگى مەكەندەرى ارقادان التاي بەتىنە ىرگەلى ەلدىڭ قاقپايىنان اۋعانى راسپا؟». «اباق كەرەي ەلدى ارقادان التايعا «اقمىرزانىڭ ولىمىنە سەبەپشى بولىپ كوشكەنى» راس پا؟ «بۇقار جىراۋ ابىلاي حاننىڭ بۇيرىۋىمەن كەرەي كوشىن توقتاتۋعا الدىنان شىعىپ جوتاسىن كورسەتكەنى راسپا؟» ت. ب. سۇراقتار توڭىرەگىندە تاريحشى بولماسامدا ىزدەنىستىڭ ناتيجەسىندە ءوز الىمشە كوزعاراس ءبىلدىرۋدى ءجون كوردىم. ارتىق – كەمىن كەشىرممەن قارارسىزدىر. شىنى كەرەك، وسى تاقىرىپقا قاتىستى جازبا دەرەكتەر از بولعاندىقتان، دالەلسىز ءسوزدىڭ دارمەنى شامالى بولار دەگەن ويمەن، تارتىنشاقتاپ كەلگەن ەدىم. جۋىقتان بەرگى الەۋمەتتىك جەلىلەردە بۇل تاقىرىپ توڭىرەگىندە تالاس-تارتىستار مالىعا باستاعانىن كورىپ قولىما قالام الىپ، وسىدان ءبىر قانشا جىل بۇرىن «قازاقتىڭ قىسقاشا تاريحى» دەگەن ەڭبەگىمەن ەكى ميلليارد قىتايعا عانا ەمەس، شەت ەلدەردەگى

  • ازيا سوقپاعى قايدا اپارادى؟

    قۋانىشبەك قاري سولدان وڭعا قاراي: ازەربايجان پرەزيدەنتى يلحام اليەۆ، رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين، قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ جانە فيليپپين پرەزيدەنتى رودريگو دۋتەرتە. ۆالداي پىكىرتالاس كلۋبى، سوچي، رەسەي، 3 قازان 2019 جىل. اقوردا سايتىنداعى سۋرەت. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ سوچيدە ايتقان رەسەيدىڭ ورتالىق ازياداعى ورنى تۋرالى پىكىرىن ەلدەگى رەسمي ءباسپاسوز جاريالامادى. ساراپشىلاردىڭ كەيبىرى توقاەۆتىڭ ايتقاندارىن قىتايعا ساپاردان كەيىنگى اقتالۋ رەتىندە باعالاسا، كەيبىرى ديپلوماتيالىق ىلتيپاتپەن بايلانىستىرادى. وتكەن اپتادا رەسەيدىڭ سوچي قالاسىندا حالىقارالىق “ۆالداي” پىكىرتالاس كلۋبىندا سويلەگەن سوزىندە قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ رەسەيدى “ۇلى مەملەكەت” دەپ اتادى. قازاقستان باسشىسى ورتالىق ازيانىڭ رەسەي يمپەرياسىنىڭ ءبىر “بولىگى” بولعانىن ايتىپ، قازىر دە ماسكەۋدىڭ ورتالىق ازيادا “جەتەكشى ورىنعا يە بولۋى كەرەكتىگىنە” توقتالدى. الايدا ونىڭ رەسەي تۋرالى پىكىرى قازاقستانداعى رەسمي

  • نىگماتۋللينگە حات

    قۇرمەتتى نۇرلان زايرۋللاۇلى! تۇرىك پارلامەنتىنىڭ سپيكەرى م.شەنتوپ مىرزا ءبىزدىڭ ەلگە كەلىپ كەتكەننەن كەيىن ءبىراز ماسەلەنىڭ ءالى كۇنگە دەيىن باسى اشىلماي قالىپ وتىر. قازىرگە دەيىن نۇرشىلار مەن گۇلەنشىلەر سەكتاسى تۋرالى از جازىلعان جوق. فەتكۋللاح گۇلەننىڭ جۇمىسىنا ساراپتاما جاساپ قاراساق، ونىڭ جاماعاتىنداعى كاپيتالدىڭ جالپى كولەمى 50 ملرد دوللاردان اسىپ كەتەدى ەكەن. بۇل اقشانىڭ ءبارىن ولار زاڭدى جولمەن تاۋىپ وتىرعان جوق. «نۇرشىلاردىڭ» ەسىرتكى تاسىمالى مەن قارۋ- جاراق ساۋداسى سياقتى تابىسى كوپ كاسىپكە دە قاتىسى بولۋى مۇمكىن. تۇرىك ءباسپاسوزى وسىعان دەيىن ولاردىڭ تۇركياداعى بار كاپيتالدىڭ 30 پايىزىنا («يسلام كاپيتالى») دەيىن يەلىك ەتىپ وتىرعانىن تالاي رەت جازدى. مەملەكەت تاراپىنان قىسىم كورگەننەن كەيىن نۇرشىلار استىرتىن ارەكەتكە كوشىپ، سپەتسسلۋجباعا ۇقسايتىن ارناۋلى قىزمەتتى دە قۇرىپتى. ولار تۇركىتىلدەس حالىقتار

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: