|  |  |  | 

جاھان جاڭالىقتارى كوز قاراس ساياسات

داۋدىڭ باسى داەش-تەن 2

70327466_1471245599705689_3399530687106121728_n

Eldes Orda

ەستەرىڭىزدە بولسا وتكەن جىلدىڭ قازان ايىندا اتالمىش تاقىرىپ اياسىندا العاشقى پوستىمدى جاريالاعان ەدىم. ودان بەرى ءبىر جىلدىڭ كولەمىندە ايماقتىق ستراتەگيالىق ساياساتتا كوپ وزگەرىستەر تۇبەگەيلى ورىن الىپ جاتىر…

سيريا اۋماعىنداعى داەش-ءتىڭ نەگىزگى قارۋلى كۇشتەرى ءدال بۇگىنگى ۋاقىتتا اۋعانىستان ايماعىنا توپتالىپ بولىپ قالدى دەسەك تە بولادى. سيرياداعى داەش كۇشى سوڭعى كەزدەرى السىرەدى دە، نەگىزگى قارۋلى توپتار ورتالىق ازيانى بەتكە الىپ اۋعان توپىراعىنا اعىلىپ كەتە باردى. داەش-ءتىڭ سيريا اۋماعىنداعى وسى ءبىر ءولارا ءالسىز تۇسىن ءجىتى باقىلاپ وتىرعان قازاقستان “جۋسان” جوباسىن ۇيىمداستىرا قويدى دا وڭىردەگى قانداستارىمىزدى ەلگە اكەلىپ الدى. بىراق، مىنانى انىق ءبىلۋىمىز كەرەك، وڭىردەگى ساياسي ويىن بۇنىمەن بىتكەن جوق، وڭىردەگى ساياسي ويىن ەندى باستالۋى بەك مۇمكىن…

2017′دەن بەرى سيريا اۋماعىنان جانە الەمنىڭ باسقا دا ايماقتارىنان اۋعان توپىراعىنا توپتالعان داەش كۇشتەرىنىڭ ۇزىن سانى ون مىڭ دەپ بولجانۋدا. ولار اۋعانىستانداعى جەرگىلىكتى ءدىني كۇشتەرمەن بىرىگۋ پروتسسەسسىن وتكىزىپ جاتىر. اۋعانىستان ايماعى سيرياداي ەمەس تاۋلى، كۇردەلى ەتنيكالىق توپتارعا تولى ايماق. شابۋىلعا قولايسىز، قورعانۋعا ىڭعايلى، ىقتاسىن ايماق. 70752307_1471245649705684_3519295665471488000_n

اۋعانىستانعا توپتالىپ جاتقان داەش كۇشتەرى ناقتى نەنى كوزدەۋى مۇمكىن؟ بۇنى ولاردىڭ الداعى ساياسي بەلسەندى ارەكەتىنەن تۇسپالداۋعا بولادى… ءوز باسىم مىناداي ءۇش ءتۇرلى بولجاۋ ايتامىن:

ءبىرىنشىسى، داەش-ءتىڭ نەگىزگى كوزدەيتىن ايماعى- قىتايدىڭ شىڭجاڭ رەگيونى. ويتكەنى، اۋعان اۋماعىنا جينالعان نەگىزگى ساياسي كۇشتەر شىڭجاڭ ايماعىمەن كوبىرەك ىلىك-شاتىس بولۋعا تىرىسۋدا. ايماقتاعى جەرگىلىكتى حالىقتىڭ قىتاي ساياساتىنا دەگەن ىشكى قىنجىلى سىرتقى كۇشتەردىڭ دە باستى نىسانى مەن نازارىنا ىلىگۋدە. وسى ورايدا ىشكى-سىرتقى كۇشتەردىڭ بەلسەندى قيمىلداۋىمەن وڭىردەگى ساياسي ءتارتىپتى بۇزىپ، قىتايعا اشىق كۇرەس جاريالاۋ. سونىمەن قاتار قىتايدىڭ “كەرۋەن جولىنا” قاراۋىل قويىپ، جىبەك كەرۋەندەرىن توناۋ ياعني قىتايدىڭ ميللياردتاعان قارجى سالعان ء“بىر جول ءبىر بەلدەۋ” جوباسىنىڭ جولىن توسىپ، قاراقشىلىق ىستەۋ. ول ءۇشىن اۋعان مەن تۇتاس ورتالىق ازيادا ءدىني فاناتتار بەلسەندى قارەكەتكە كوشۋى ءتيىس. 70714529_1471245673039015_301947466608017408_n

ەكىنشىسى، ورتالىق ازيا باستى نىسان بولۋى بەك مۇمكىن. بەلدى الەمدىك دەرجاۆالار داەش ارقىلى ورتالىق ازيانى قاۋىپتى ايماقتارعا اينالدىرىپ، سول قاۋىپتى سەيىلتۋ سىلتاۋىمەن ورتالىق ازيادا جاڭا شەكارا، جاڭا جۇيە ورناتۋعا ۇرىنۋى مۇمكىن. بۇل اقش، قىتاي جانە رەسەيدىڭ ايماقتاعى مۇددەلەر قاتىناسى مەن قاقتىعىسىنا بايلانىستى. سيرياعا بارعان قىتايلىق داەش كۇشتەرىنىڭ 95%-ى قىتاي-تايلاند شەكاراسى ارقىلى وتكەنىن ەسكەرسەك، اۋعانداعى داەش كۇشتەرىنىڭ ورتالىق ازيانى نىسان ەتۋى اۋەلدە قىتايدىڭ مۇددەسىنە جاعادى. ويتكەنى، ءدال قازىرگى ساتتە داەش اسكەري قارۋلى كۇشەرىنە بەتپە-بەت توتەپ بەرەتىن اسكەري قورعانىس ورتالىق ازيا ەلدەرىندە ءالى جاساقتالىپ بولعان جوق. كەشەگى ارىس وقيعاسى سونىڭ ءجۇز ءبىر مىسالى جانە انىق كورىنىسى… بۇنداي دايىندىقسىز ءجۇرۋ قىتايمەن قاۋىپسىزدىك سالاسى بويىنشا ديالوگقا بارۋعا ماجبۇرلەيدى، ياعني ءبىز ءوڭىردىڭ قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن قىتايدىڭ اسكەري كۇشىنە سۇيەنۋىمىز مۇمكىن. قىتاي بىرىنشىدەن “ساۋدا كەرۋەندەرىنىڭ” اماندىعى ءۇشىن، ەكىنشىدەن ورتالىق ازيانىڭ قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن قورعانىس كۇشتەرىن، اسكەري بازاسىن اكەلۋى مۇمكىن. بىراق بۇل ءبىرىنشى كەزەكتە رەسەي مەن اقش-قا ۇنامايدى. اقش پەن رەسەي جەكە-جەكە ساياسي پروەكتىلەر جوبالاپ، قىتاي مەن داەش كۇشتەرىنىڭ اۋعان اۋماعىنان تىس وڭىردە قيمىلداۋىن بىردە تەجەپ، بىردە قولپاشتاپ وتىرۋى مۇمكىن. بۇنىڭ ناتيجەسى ورتالىق ازيادا جاڭا ساياسي كۇشتەردىڭ بەلسەندى پوزيتسياسىن قالىپتاۋى مۇمكىن ياعني بيلىككە رەسەيشىل كۇشتەر، باتىسشىل (اقش دا بار) كۇشتەر، قىتايشىل كۇشتەر جانە يسلاميست كۇشتەر بەلسەندى ارالاسىپ ساياسي كۇرەس استىرتىن ءجۇرۋى مۇمكىن. وسىنداي ۋاقىتتا بەلگىسىزدەن پايدا بولعان ساياسي “تۇلعالار” كوپ بوي كورسەتۋى ىقتيمال. اقش-قىتاي اراسىنداعى ساۋدا قاتىناسىنىڭ ناشارلاۋى جانە قىتايدىڭ تەڭىز ايماقتارداعى ساۋدا جولىنىڭ تارىلۋى، اقش-تىڭ قىتايدى تەڭىز ايلاعى ارقىلى پوستتارمەن قورشاۋى قىتايدىڭ تەڭىز ايماعىنداعى ەكونوميكالىق كۇشىنىڭ ورتالىق ازياعا قاراي سىرعىتۋعا باستى سەبەپ بولۋدا. سوندىقتان ورتالىق ازيا ەلدەرى قالاساق تا، قالاماساق تا قىتاي ەكونوميكاسىمەن ابىگەر بولامىز. ەگەر، اۋعان اۋماعىنداعى داەش كۇشتەرى ورتالىق ازيانى كوزدەسە ول قىتايدىڭ وڭ جامباسىنا كەلدى دەي بەر. وندا قىتاي-تايلاند شەكاراسى ارقىلى سيرياعا كەتىپ ابدەن ىسىلعان قارۋلى كۇشتەر اۋعان جەرىندە قىتايدىڭ كوكتەن تىلەگەن ورايىن دەردەن تاۋىپ بەرگەن بولادى. 70600720_1471245626372353_6117143206103613440_n

ءۇشىنشىسى، داەش قارۋلى كۇشتەرى اۋعان جەرىنىڭ وزىندە قارەكەت ەتۋى مۇمكىن. ياعني اۋعان ەلىن “ەكىنشى سيرياعا” اينالدىرىپ ايماقتاعى دەرجاۆالاردىڭ ساياسي تەپە-تەڭدىگىن داعدارىسقا ۇشىراتۋ ىقتيمال. بۇل اۋەلى قىتايعا سوسىن ورتالىق ازيا مەن رەسەيگە ءتيىمسىز. قىتاي اۋعانداعى داەش-ءتىڭ وزىنە ىقپال ەتۋىن توسۋ ءۇشىن شىڭجاڭ ايماعىن ودان ارى ءجىتى باقىلاۋعا الا بەرەدى. قاۋىپسىزدىك قورعانىستارى ودان ارى ارتتىرىلادى. بۇنىڭ سوڭى شىڭجاڭ رەگيونىن “قىتايداعى اۋعانىستانعا” اينالدىرىپ جىبەرۋى مۇمكىن. بىراق، بۇنىڭ تاعى ءبىر ۇشى شىڭجاڭ رەگيونىنداعى قىتايدىڭ دەموگرافيالىق سانىن ء(وسىمىن) ازايتىپ جىبەرۋى دە مۇمكىن. ىشكى قىتايدان قارۋلى كۇشتەر شىڭجاڭ رەگيونىنا مىڭداپ كەلگەنىمەن، شىڭجاڭ رەگيونىن تاستاپ ىشكى قىتايعا اعىلعان جەرگىلىكتى قىتايلىقتاردىڭ سانى ءجۇز مىڭداپ كوبەيۋى مۇمكىن.

قوش، نە كەرەك! ءۇش بولجامنىڭ ۇشەۋى دە ورتالىق ازيا ەلدەرىنە ءتيىمسىز. مەيلى قانداي بولجاۋ تۇسپالداساق تا سوڭىندا كوبىرەك زارداپ شەگەتىنى ورتالىق ازيا ەلدەرى بولماق. ەندى، قايتپەك كەرەك؟ بىرىنشىدەن، قىتايدى جانە شىڭجاڭ ايماعىن ءجىتى زەرتتەۋگە الۋىمىز كەرەك. ايماقتارداعى ستراتەگيالى زەرتتەۋلەردە جاڭا كوزقاراس، جاڭا تانىم ورتانۋىمىز كەرەك. پىكىر مەن تانىم قالىپتاۋدا كاسىبي مامانداردىڭ اناليتيكاسىنا كوبىرەك جۇگىنۋىمىز كەرەك. ەكىنشىدەن، اۋعان ايماعىن ءجىتى قاداعالاۋعا الۋىمىز ءتيىس. بۇل ايماقتارداعى ءدىني، مادەني ھام ساياسي جاڭالىقتاردى اپتالاپ ساراپقا سالۋىمىز ءتيىس. وردۇ، پوشتۋن جانە پارسى تىلدەرىن جاقسى مەڭگەرگەن كاسىبي مامانداردى جارىققا شىعارۋىمىز كەرەك. اۋعانداعى سوڭعى جاڭالىقتاردى جىلدام ساراپتاپ وتىرۋىمىز كەرەك. ۇشىنشىدەن، ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ورتاق اسكەري قورعانىس كۇشتەرىن ۇيىمداستىرۋىمىز كەرەك. ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ورتاق ارمياسى قۇرىلسا تىپتەن قۇبا قۇپ بولماق. بۇل داەش قارۋلى كۇشتەرىنىڭ ورتالىق ازياعا قاۋىپ ءتوندىرۋىن توسادى، كەلەسى ءبىر جاعى قىتاي اسكەري كۇشىنە سۇرانىس بولمايدى.

وسىنداي ءولارا كەزەڭدە قازاق بيلىگىنە مەملەكەتشىل تۇلعالاردىڭ كوبىرەك كەلگەنى دۇرىس.

kerey.kz

Related Articles

  • ازيا سوقپاعى قايدا اپارادى؟

    قۋانىشبەك قاري سولدان وڭعا قاراي: ازەربايجان پرەزيدەنتى يلحام اليەۆ، رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين، قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ جانە فيليپپين پرەزيدەنتى رودريگو دۋتەرتە. ۆالداي پىكىرتالاس كلۋبى، سوچي، رەسەي، 3 قازان 2019 جىل. اقوردا سايتىنداعى سۋرەت. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ سوچيدە ايتقان رەسەيدىڭ ورتالىق ازياداعى ورنى تۋرالى پىكىرىن ەلدەگى رەسمي ءباسپاسوز جاريالامادى. ساراپشىلاردىڭ كەيبىرى توقاەۆتىڭ ايتقاندارىن قىتايعا ساپاردان كەيىنگى اقتالۋ رەتىندە باعالاسا، كەيبىرى ديپلوماتيالىق ىلتيپاتپەن بايلانىستىرادى. وتكەن اپتادا رەسەيدىڭ سوچي قالاسىندا حالىقارالىق “ۆالداي” پىكىرتالاس كلۋبىندا سويلەگەن سوزىندە قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ رەسەيدى “ۇلى مەملەكەت” دەپ اتادى. قازاقستان باسشىسى ورتالىق ازيانىڭ رەسەي يمپەرياسىنىڭ ءبىر “بولىگى” بولعانىن ايتىپ، قازىر دە ماسكەۋدىڭ ورتالىق ازيادا “جەتەكشى ورىنعا يە بولۋى كەرەكتىگىنە” توقتالدى. الايدا ونىڭ رەسەي تۋرالى پىكىرى قازاقستانداعى رەسمي

  • نىگماتۋللينگە حات

    قۇرمەتتى نۇرلان زايرۋللاۇلى! تۇرىك پارلامەنتىنىڭ سپيكەرى م.شەنتوپ مىرزا ءبىزدىڭ ەلگە كەلىپ كەتكەننەن كەيىن ءبىراز ماسەلەنىڭ ءالى كۇنگە دەيىن باسى اشىلماي قالىپ وتىر. قازىرگە دەيىن نۇرشىلار مەن گۇلەنشىلەر سەكتاسى تۋرالى از جازىلعان جوق. فەتكۋللاح گۇلەننىڭ جۇمىسىنا ساراپتاما جاساپ قاراساق، ونىڭ جاماعاتىنداعى كاپيتالدىڭ جالپى كولەمى 50 ملرد دوللاردان اسىپ كەتەدى ەكەن. بۇل اقشانىڭ ءبارىن ولار زاڭدى جولمەن تاۋىپ وتىرعان جوق. «نۇرشىلاردىڭ» ەسىرتكى تاسىمالى مەن قارۋ- جاراق ساۋداسى سياقتى تابىسى كوپ كاسىپكە دە قاتىسى بولۋى مۇمكىن. تۇرىك ءباسپاسوزى وسىعان دەيىن ولاردىڭ تۇركياداعى بار كاپيتالدىڭ 30 پايىزىنا («يسلام كاپيتالى») دەيىن يەلىك ەتىپ وتىرعانىن تالاي رەت جازدى. مەملەكەت تاراپىنان قىسىم كورگەننەن كەيىن نۇرشىلار استىرتىن ارەكەتكە كوشىپ، سپەتسسلۋجباعا ۇقسايتىن ارناۋلى قىزمەتتى دە قۇرىپتى. ولار تۇركىتىلدەس حالىقتار

  • تەررورشىل چەلاحتىڭ قايتالانباۋىنا كىم كەپىل؟!

    2019 جىلدىڭ 8-21 قىركۇيەگىنىڭ ارالىعىندا، رەسەيلىك ەكاتەرينبۋرگ قالاسىندا اۋەسقوي بوكستان كەزەكتى الەم بىرىنشىلىگى ءوتتى. مەن وسى جاھاندىق دوداعا جۋرناليس رەتىندە اككرەديتاتسيالانعان ەدىم. التى مەدال جەڭىپ العان قازاق قۇراما كومانداسى تاعى دا جەر جۇزىندەگى جۇدىرىقتاسۋدىڭ كوشباسشىسى ەكەندىگىن دالەلدەدى. ساتقىن قازى-بيلەردىڭ زىمياندىعى بولماعان جاعدايدا، سۆەردلوۆسك ايماعى شارشى الاڭىنداعى بىلعارى قولعاپ شەبەرلەرىمىزدىڭ جەتىستىكتەرى ودان ءارى ۇلعايا تۇسەر ەدى. دەگەنمەن، 81 كەلىگە دەيىن سالماق دارەجەسىندەگى جاڭا الەم جەڭىمپازى، سوققىلارى جويقىن ماڭعىستاۋلىق بەكزات نۇرداۋلەتوۆتىڭ قارقىندى ورلەۋىنە ەشكىم تۇساۋ سالا المادى. ءار قارسىلاسىن ەسەڭگىرەتىپ جىبەردى جاس چەمپيونىمىز! ءتىپتى، اتى اڭىزعا اينالعان كۋبالىق وليمپيا جەڭىمپازى حۋليو لا كرۋستىڭ ءوزى ءبىزدىڭ بوكسشىدان ويسىراتا ۇتىلدى. ءبىر قىزىعى، شيرەك فينالىنداعى جەڭىسىنەن كەيىن لا كرۋستىڭ قولتاڭباسىن الدىم جانە اقتىق سىنداعى جەڭىسىنەن

  • ءسىبىر جۇرتى نەمەسە كوشىم حاندىعى قۇلاعاننان كەيىن باتىس ءسىبىر ايماعىندا وزگەرىسكە ۇشىراعان جەر-سۋلاردىڭ بايىرعى اتاۋلارى.

    شارلاق ۋەزىندەگى ەل، جەر، سۋ اتاۋلارىنىڭ شىعۋ توركىنى قازىرگى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ءۋاليحانوۆ جانە اقجار اۋدانىنىڭ جەرى سوۆەت ۇكىمەتى ورناعان العاشقى جيىرماسىنشى جىلدارى اقمولا گۋبەرنياسىنا قاراستى ورەحوۆ اۋدانىنىڭ نەگىزىندە قۇرىلعان شارلاق ۋەزىنىڭ قاراماعىنا قارادى. ونىڭ قۇرامىندا ون بەس بولىستىق اكىمشىلىك بولدى. وسى ون بەس بولىستىڭ ىشىندە الابوتا، قويتاس، قورعان (كەيىننەن قارا وي بولىسى اتاندى), قىزىلاعاش، كەرەي، تەكە، قاراۋىل (بۇرىنعى نيكولاەۆ بولىسى) بولىستارىنىڭ نەگىزگى بولىگى قازاقتار بولعاندىقتان كوشپەلى بولىستار اتانعان ەدى. بۇل بولىستار قازىرگى كورشىلەس ءۋاليحانوۆ جانە اقجار اۋداندارىنىڭ اۋماعى. قالعاندارى: دوبروۆولسكايا، دروبىشەۆ، كوتەلنيكوۆو، ورەحوۆو، پوكروۆ، رۋسسكايا پوليانا، ستەپانوۆ، چەرنوۋسوۆ بولىستارى ومبى وبلىسىنا بەرىلدى. بۇلانباي اۋىلىنىڭ تۋماسى زەينوللا وسپانۇلىن اۋىل بالالارى «زاكەن ءاتاي» دەپ اتايتىن ەدىك. ەل مەن جەردىڭ تاريحىن، وسىعان

  • اكەجان قاجىگەلدين: “نازارباەۆ مەنەن كەشىرىم سۇرادى

    قاسىم امانجول قازاقستاننىڭ بۇرىنعى پرەمەر-ءمينيسترى اكەجان قاجىگەلدين (وڭ جاقتا) جانە جۋرناليست قاسىم امانجول. سكايپ-سۇحبات. 6 قىركۇيەك 2019 جىل. 1994-1997 جىلدارى قازاقستان پرەمەر-ءمينيسترى بولىپ، 1998 جىلى ەلدەن كەتكەن اكەجان قاجىگەلدين ازاتتىققا بەرگەن سۇحباتىندا شەتەلدە بىرنەشە رەت قازاقستاننىڭ ەكس-پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆپەن كەزدەسكەنىن ايتتى. 6 قىركۇيەكتە الماتىدا «اقيقات» جالپىۇلتتىق سوتسيال-دەموكراتيالىق پارتياسىنىڭ 15-سەزىندە پارتيا باسشىcى ەرمۇرات باپيعا جسدپ مۇشەلەرى سەنىمسىزدىك ءبىلدىرىپ، اقىرىندا باپي توراعالىقتان كەتىپ، پارتيادان دا شىعارىلدى. جيىندا كەيبىر پارتيا مۇشەلەرى باپيدىڭ بيىل كوكتەمدە ءبىر توپ بەلسەندىمەن پاريجگە بارىپ، قازاقستاننىڭ بۇرىنعى پرەمەرى اكەجان قاجىگەلدينمەن پارتيا رۇقساتىنسىز كەزدەسكەنىن ايىپتادى. باپيدىڭ ورنىنا اسحات راقىمجانوۆ پارتيا جەتەكشىسى بولىپ سايلاندى. ءدال وسى كۇنى نۇر-سۇلتاندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قاتىسۋىمەن ۇلتتىق سەنىم كەڭەسىنىڭ العاشقى جيىنى ءوتتى. بۇل كەڭەستى توقاەۆ حالىق پەن

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: