|  | 

تاريح

حۋاڭ پۋ اسكەري مەكتەبىنەن ءبىلىم العان شىعىس تۇركىستاندىق قازاقتار

21616289_934379660058955_147339601436112667_n

Eldes Orda

20-شى عاسىر باسىندا دۇنيە جۇزىندە ءتورت ۇلكەن اسكەري وقۋ ورنى بولسا، سونىڭ ءبىرى- حۋاڭ پۋ اسكەري مەكتەبى (黄埔军校) دەپ جازادى قىتاي جازۋشىلارى. شىنىمەن دە بۇل اسكەري مەكتەپتىڭ داۋىرلىك ءرولى ەرەسەن زور بولعان. بۇگىنگى قىتاي مەملەكەتىنىڭ قالىپتاسۋىنا تىكەلەي تاريxي ىقپال جاساعان ۇزدىك وقۋ ورنى. مينگو ۇكىمەتىنىڭ پرەزيدەنتى جاڭ قايشى (蒋介石) ءوزىنىڭ ساياساتتاعى ءومىرىن وسى اسكەري وقۋ ورنىندا ورىنباسار مەڭگەرۋشى بولۋدان باستاعان. ءتىپتى، كومەنەس قىتايدىڭ پرەمەر ءمينيسترى جۋ ىڭلاي (周恩来) دا ساياساتتاعى عۇمىرىن وسى وقۋ ورنىندا ساياسي مەڭگەرۋشى بولۋدان قالىپتاستىرا باستاعان-تىن. حۋاڭ پۋ اسكەري مەكتەبى قىتايدىڭ تاياۋ زامانعى ءۇش ۇكىمەتىنە اسكەري، ساياسي تۇلعالاردى، قاعىلەز ساياساتتانۋشىلار مەن اتاقتى تىڭشىلاردى دا جەتىستىرىپ بەرگەن وقۋ ورداسى. ءبىر قىزىق ءجايىت، وسى اسكەري وقۋ ورنىنان ءبىلىم العان قازاقتاردى بىلە بەرمەيمىز. حۋاڭ پۋ اسكەري وقۋ ورنى قۇرىلعاننان بەرى ودان ۇزىن سانى ونعا جۋىق قازاق وقۋشىلارى ءارتۇرلى سالادا ءبىلىم العان. كەرەك دەسەڭىز، بىرىككەن كوالەتسسيا ۇكىمەتى كەزىندە قادۋان حانىم باستاعان قازاق دەپۋداتتارى مينگو (民国) استاناسى نانكيىڭدە (南京) حۋاڭ پۋ اسكەري مەكتەبىنەن ءبىلىم الىپ جاتقان شىعىس تۇركىستاندىق سوڭعى قازاق وقۋشىلارىمەن كەزدەسكەن دەگەن دەرەك بار. 21616195_934379666725621_156967519312442857_n
ءبىز ىستانبۇلدان، قازان مەن بۇقارادان ءبىلىم العان شىعىس تۇركىستاندىق قازاقتاردىڭ دەرەگىن بىلەمىز. بەرتىنگى جىلداردا زايسان، الماتى جانە تاشكەننەن ءارتۇرلى ماماندىق سالاسىندا وقىعان شىعىس تۇركىستاندىق قازاقتاردى دەرەكتەردەن قاراپ بىلەمىز، ال نەگە نانكيڭ مەن گۋاڭ جۋدا حۋاڭ پۋ اسكەري مەكتەبىندە ءبىلىم العان قازاقتار تۋرالى بىلە بەرمەيمىز؟ بۇنىڭ سەبەبى مەنىڭشە مىنادا:
بىرىنشىدەن، بۇعان دەيىن فب جازبامدا جازعامىن چين تۇركىستانشىلدار مەن شارقي تۇركىستانشىلداردىڭ ايقاسى تۋرالى. ىشكى قىتايدا ءبىلىم الۋشىنىڭ كوبى چين تۇركىستانشىل بولدى، سوۆەت وداعىنىڭ كۇشىمەن كومەنەستەرمەن ىمىراعا كەلگەن شارقي تۇركىستانشىلار ولاردى شىڭجاڭنان “الاستاي” باستادى. شىڭجاڭعا ورالعان ولاردى ءتۇرلى جاقتان قاقپايلادى. ولارعا ساياسي تۇنشىقتىرۋ جاسادى. ولار ساياسي، رۋxاني، تاريxي جاقتان ادام نانعىسىز سوققىعا ۇشىرادى. ال، شارقي تۇركىستانشىلداردىڭ زيالىلارى بىرمەزگىل كومەنەستەرمەن ساياسي ىمىرادا بولعاندىقتان تاريxي، مادەني، تۇلعالىق جازبالاردى تەك ءوز مۇددەلەرىنە بەيىمدەپ جازىپ-سىزىپ، ولار تۋرالى شىنايى تانىمدىق اقپاراتتىق مالىمەت جازىلمادى. 21558727_934379730058948_5792459101663636116_n
سوسىن، ىشكى قىتايدان ءبىلىم العان چين تۇركىستانشىل قازاق وقۋشىلارى كوبىندە وسپان باتىر جاعىندا بولدى، سوسىن دا كەيبىرى اتىلىپ كەتتى. 1983- جىلدارى گومينداڭنىڭ (国民党) بيڭتۋان (兵团) دارەجەلى اسكەري كادرلارى اقتالسا دا قازاقتار اقتالمادى. ولار تۋرالى ماعلۇماتتى عىلمي اينالىمعا ەندىرۋ ۇلكەن ساياسي قاتەلىككە اكەلەتىن بولعان سوڭ ەش ايتىلماي قالىپ كەتە بەردى.
تاعى ءبىر سەبەپ، شىڭ دۋبان ۇكىمەتىنىڭ الدى ارتىنداعى شىڭجاڭ قازاقتارىنىڭ مادەني، اعارتۋ تاريxى وكىنىشكە وراي تولىق اشىلمادى. كەيىنگى جازۋشىلار ءۇش ايماقشىلدىق شەڭبەردەن شىقپادى، ال ودان سوڭعىلار كومەنەستىك يدەيالوگيالىق قۇرىقتان الىستاي المادى.
جۇرتتىڭ نازارىندا بولسا ەكەن دەپ جازىپ وتىرمىز، ارتىق-كەمى بولسا ايىپ ەتپەڭىزدەر!

Related Articles

  • توعىز وعىز-توعىز يتەلى-توعىز تورعاۋىت

    ءبورىلى بايراق استىندا — بوگەلىپ كورگەن جان ەمەن! بورىدەي جورتىپ كەتكەندە، ءبولىنىپ قالعان جان ەمەن!   -ءسۇيىنباي ارونۇلى   يتەلى شەجىرەسىنىڭ ءسابيت داموللادان قالعان نۇسقاسىندا : ورمانبەت حاننىڭ  تورعاۋىت، ءدوربىت، تيبەت، تاڭعىت، قالقا، احمەت، ونسان دەگەن ۇلدارى بولدى. احمەت الاپەس بولىپ اۋىرىپ ەلدەن شەتتەتىلەدى دە، احمەتتى يەن جەرگە ولتىرۋگە اپارا جاتقاندا قۇتقارىلىپ، امان قالادى. احمەت ارقاردىڭ باۋىرىن جەپ، قانىن ءىشىپ ساۋىعىپ كەتكەنسوڭ ارقاردى كيە تۇتىپ، تۇڭعىش ۇلىنىڭ اتىن ارقارشى قويادى. احمەت جاساق قۇرىپ، ءبورى باستى تۋ كوتەرىپ ورمانبەت حانعا قارسى شابۋىلعا وتەدى. تورعاۋىت، ءدوربىت، تاڭعىت، قالقا، ءسارىۇيسىن، بەكەجان، ءتايتى، ونسان ءبورىلى تۋ استىنا بىرىكتى. ءبورى باستى تۋىنا قاراتىلىپ توعىز يتەلى اتانىپتى- دەگەن اڭىزدى كەلتىرەدى.. [1] ءسابيت داموللا- التاي بەتىندە العاش

  • شاڭىراققا قارامايتىندار

      2020 جىلدىڭ ماۋسىمىندا، ۆەرنىي قالاسىنداعى (قازىرگى الماتى) كازاچەستۆو كوتەرىلىسىنىڭ جەڭىلىسىنە ءجۇز جىل تولادى. كورنەكتى بولشەۆيك پەن جازۋشى، دميتري اندرەەۆيچ فۋرمانوۆ، وسى جەڭىسكە ەلەۋلى ۇلەس قوستى. 1924 جىلى، ول وسى جان تۇرشىكتىرەتىن وقيعانى سۋرەتتەيتىن  «مياتەج» («كوتەرىلىس») دەگەن تاماشا رومانىن جازىپ بىتىرەدى.  ايتپاقشى، «مياتەج» رومانى 1916 جىلعى امانگەلدى يمانوۆ كوتەرىلىسىنىڭ حايۋاندىقپەن جانشىلىپ قالعانى تۋرالى الەم ادەبيەتىندەگى بىرەن-ساراڭ شىعارمالارىنىڭ ءبىرى.  ونىڭ تۇششىمدى دايەكسوزىن كەلتىرۋگە رۇقسات ەتىڭىزدەر: «تسارسكوە پراۆيتەلستۆو س مولنيەنوسنوي بىستروتوي پومچالو سيۋدا كاراتەلنىە وتريادى، پومچالو ترانسپورتى ورۋجيا، كوتورىم سنابديلو كۋلاكوۆ… ي پوشلا رەزنيا. وتكرىلاس نەراۆنايا كروۆاۆايا بيتۆا: س ودنوي ستورونى ۆوورۋجەننىە وتريادى ي وسۆيرەپەۆشيە كۋلاكي، س درۋگوي ستورونى – پوچتي بەزورۋجنوە تۋزەمنوە ناسەلەنيە، كوتورومۋ وتچايانيە ي كرۋگلايا بەزۆىحودنوست پريدالي سيلۋ، وتۆاگۋ

  • ەركە باتىر- بۇقارباي ەلتوقۇلى

    ءجۇماشارىپ ءشاھاداتۇلى ءداندىباي تەگى (جازۋشى، پەداگوك، پوبليتسيك) ءار زامان ءوزىنىڭ ايگىلى ادامدارىن تۋدىرىپ سول تۇلعانىڭ بويىنداعى ءتۇرلى قاسيەتتەرى ارقىلى جەتكەن دەڭگەيى كولەمىندە ورتاسىنا ايگىلەپ وتىرادى. زامان تۇلعاعا تياناق، تۇلعا زامانعا قوزعاۋشى ءرولدا داميدى. قوعامدىق دامۋ بارىسىندا زامان كەمەلدەنىپ، تۇلعا سومدالادى. زامان ءبىر تاريحي ءداۋىردىڭ رۋحاني بەتبەينەسى. وندا حان- قاراشا، بي- قازى، كوسەم- شەشەن، باتىر- باعلان… ت.ب لاردىڭ ءبارى دە ساياسي- زاڭ، ءدىن- مادەنيەت، شارۋاشىلىق ت.ب قاتارلى كوپتەگەن سالالاردا ارالاسا بوي كورسەتىپ سول زاماننىڭ وزىندىك تىنىسىن قالىپتاستىرادى. ەندەشە سول نار تۇلعالاردىڭ ىشىندە باتىر وبرازىن وسى ماقالادا قاۋزالاتىن وزەك ەتە وي ورىستەتەيىك. اللاعا شۇكىر، قازاقتا باتىر بارشىلىق، سەبەبى ءبىز حاندىق تەگىمىز ارىسى ەدىلقاعان ء(اتيلا), ەلجاۋكۇنبيلەردەن باستاۋ الىپ، بەرىسى تۇعۇرۇلحان، جوشىحاندار مەن ولاردىڭ

  • قىتاي قازاقتارىنىڭ انتي-كوممۋنيستىك ءۇش ۇلكەن جوسپارى

    ءبىرىنشى سۇگىرەت، 1960-جىلى تايۆان (台湾) استاناسى تايپەيدە تۇسىرىلگەن. سۋرەتتە وڭىنان: دالەلقان جانىمقانۇلى جانالتاي، قاليبەك رايىمبەكۇلى حاكىم، قامزا ءشومىشبايۇلى ۇشار، قاليپا عاقىپۇلى التاي. بەرگى جاقتاعى ءۇش ادام وڭىنان: جولبارىس ۇلى ياقۇپ جانە APACL- مۇشەلەرى مەن تايۆان پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ قازاقتاردى قابىلداۋعا كەلگەن وكىلى.  ەكىنشى سۇگىرەت، 1960-جىلى تايۆان استاناسى تايپەيدە تۇسىرىلگەن. ازيا حالىقتارىنىڭ انتي-كوممۋنيستىك ليگاسى (APACL) سول جىلى تايپەيدە قۇرىلتاي اشقان. قۇرىلتاي جينالىسىنا قازاقتار دا قاتىستى. سۋرەتتە وڭىنان: قاليبەك رايىمبەكۇلى حاكىم، APACL باسشىسى گۋ جىنگانگ (Gu Zhenggang/谷正纲), قامزا ءشومىشبايۇلى ۇشار جانە قاليپا عاقىپۇلى التاي.  ءۇشىنشى سۇگىرەت، 1960-جىلى تايپەيدە تۇسىرىلگەن. سۋرەتتە الدىدا وتىرعان: قىتاي گومينداڭ ۇكىمەتىنىڭ تايۆانداعى پرەزيدەنتى جان كايشەك (蒋介石). قىتاي قازاقتارى ونى قىتايدىڭ تەرىستىك اكتسەنتى بويىنشا جياڭ جيەشى دەپ اتايدى. ارتتا تۇرعاندار

  • قارجاۋباي سارتقوجاۇلى: حالىقتىڭ ءوزى جاساپ كەتكەن تاريحىن وزىنە قايتارۋىمىز كەرەك

    وتكەن اپتادا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسى جارىق كورگەنى كوپكە ايان. تاريحي تاقىرىپتى قوزعاعان ماقالاعا قاتىستى بەلگىلى تۇركولوگ، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى قارجاۋباي سارتقوجاۇلىمەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك. مارحابات! – قارجاۋباي اعا، اڭگىمەمىزدى كەشە عانا جارىق كورگەن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسىنان باستاساق. تاريحي تۇجىرىمداما تۋراسىندا قازىر قوعامدا قىزۋ تالقى ءجۇرىپ جاتىر. قالاي ويلايسىز، ەل باسشىسىنىڭ بۇل جولعى باستاماسىن رۋحاني-مادەني دەربەستىگىمىزدىڭ العىشارتى، كۇردەلى كەزەڭدە حالىقتىڭ ساناسىن وياتىپ، سەرپىلىس بەرەتىن ۇندەۋ دەپ قابىلداي الامىز با؟ – ەلباسىنىڭ «ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسى جارىق كورگەننەن بەرگى ءبىر جۇمانىڭ ىشىندە قوعامدا ۇلكەن سەڭ قوزعالعانداي بولدى. ۇلتىن ۇلىقتاعان، لايىقتى باعاسى بەرىلگەن كوپتەگەن ماقالالار جاريالاندى. سول دۋالى اۋىزداردان شىققان دۇعالى سوزدەردى، ايتىلعان

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: