|  |  |  | 

kerey.kz TV تاريح تۇلعالار

قازاق ءسىبىر حاندىعىنا – 800 جىل!

 

 

 

سوڭعى جىلدارى جارىق كورگەن عىلىمي ەڭبەكتەر دە قازاق حاندىگىنىڭ تاريحى ءبىر جاقتى كورسەتىلىپ ءجۇر. العاشقى قازاق حاندىعىمەن سوعىسقان كورشى ەلدەر حالقىمىزدىڭ بىتىسپەس جاۋى رەتىندە باياندالادى. سولاردىڭ ءبىرى – ءسىبىر حاندىعى.

عاسىرلار بويى قازاق حاندىگىنىڭ تەرىسكەي جاعىندا جاتقان قازاق تايپالارى ءسىبىر حاندىگىنىڭ قۇرامىندا عۇمىر كەشكەنى بەلگىلى. بۇگىندە نوعاي ورداسى مەن ءسىبىر حاندىگىن رەسەي عالىمدارى مەنشىكتەپ الىپ ءجۇر. ال قازىرگى قازاق ەلىنىڭ قۇرامىنا كىرەتىن كەرەي تايپاسىنىڭ سول زاماندا ءوز حاندىعى بولعان.

كەرەي حاندارىنىڭ عاسىردان عاسىرعا سوزىلعان ەجەلگى اۋلەتى وڭ حانمەن، سانگۇنمەن بىتپەيدى. ارقيلى تاريحي جاعداي، ءارتۇرلى كەيىپتە ودان ءارى جالعاسقان.
وڭ حاننىڭ «جيناقتى تاۋاريح» پەن «قاستەرلى شەجىرەدە» ارنايى اتالمايتىن ۇلدارىنىڭ ءبىرى، كەي دەرەكتەردە، نەمەرەسى تايبۇعا (تاي-بۇقا) ازدى-كوپتى جاساعىمەن، تۇرعاقتارىمەن، باتىس ولكەگە قاراي كوشىپ، ءىبىر-سىبىردەن ءبىر-اق شىعادى. ەرتىستىڭ ەتەگى، ەسىل مەن توبىل اڭعارىن جايلاعان جەرگىلىكتى تۇرىك ءناسىلدى، فين-ۋگور تەكتى رۋ-تايپالاردى باعىنىشقا ءتۇسىرىپ، ءسىبىر حاندىعىن نەگىزدەپتى.

تايبۇعى ءسىبىر حاندىعىن 1220 جىلى قۇردى. باستاپقىدا يشيم توبىل تۇرا ەرتىس وزەندەرىنىڭ ورتاسىندا. كەيىن وب وزەنى جانە ءارى قاراي ەستەك، ۆوگۋل دەگەن تايپالاردى جاۋلاپ الىپ مەكەنىن ۇلكەيتتى. شىڭعىسقان تايبۇعىنى اكەسىنىڭ قۇرمەتى ءۇشىن، تۇعىرىل حاننىڭ كوزى رەتىندە قولداۋ كورسەتكەن، جانە ءوز بالالارىمەن بىردەي ساناعان، ياعني ەنشىسىنە ءسىبىر حاندىعىن قالدىرعان.
سىبىردەگى كەرەي، نايمان، قىپشاق، قوڭىرات، تۇرالى، بارابا رۋلارىنا ارقا سۇيەگەن تايبۇعالىكتار حانتى مەن مانسي تايپالارىن قول استىنا باعىندىرادى.
ەندى وڭ حانىڭ ۇرپاقتارى التىن وردا ءداۋىرىنىڭ ۇزىنا بويىندا بايتاق سىبىردە بيلىك قۇرادى. ەكى عاسىردان استام ۇزاق زامان. التىن وردانىڭ ىدىراۋ كەزەڭىندە جوشى-شيبان ناسىلىمەن تايتالاس باستالادى. اۋەلدە شيبان اۋلەتى جەڭىسكە جەتەدى، ودان سوڭ تايبۇعا تۇقىمى قايتادان ورنايدى، ودان سوڭ تاعى دا اۋدارىسپاق; بۇل قىرقىستىڭ ەڭ سوڭعى وكىلدەرى – كوشىم حان مەن سەيداق حان بولدى. 1582 جىلى عانا ءسىبىر حانى سەيداك، تايبۇعى ۇرپاعى تاۋەكەل قازاق حانىمەن وداقتىق كەلىسىمگە قول قويدى. اماناتقا وراز مۇحامەدتى، تاۋەكەلدىڭ اعاسىنىڭ ۇلىن
الدى. قاراۋشىسى بولىپ قىدىرالي جالايري تاعايىندالدى.
ونىڭ قازاق حاندىعىمەن وداقتىق كەلىسىمگە وتىرۋى سىبىردە كوشىم حاندى جەڭىپ، ىسكەر، قىشلىق قالالارىن ەرمەكتان تايبۇعى جۇرتىنا قايتارۋ ءۇشىن سەيداك شايقاسقا اتتاندى. سەيداك حان ەرماكتى جەڭىپ ءسىبىر حاندىعىن قايتىرىپ الدى. 1588 جىلعا دەيىن حان بولىپ وتىردى.
ءسىبىر حاندىعىنىڭ ورىس پاتشالىعىنا ايتارلىقتاي قارسىلىق كورسەتە الماي، تەزىنەن قۇلاۋىنىڭ ءبىر سەبەبى ەكى اۋلەتتىڭ ەلدى توزدىرعان ءجۇز جىلدىق كۇرەسى بولاتىن. كوشىمنىڭ عۇمىر كەشۋى بەلگىلى. 1598 جىلى تۇنەككە باتتى. ال وڭ حاننىڭ ۇرپاعى سەيداق حان ودان ون جىل بۇرىن، توبىل قامالىندا، ايار وپاسىزدىق ناتيجەسىندە، قازاق سۇلتانى وراز-مۇحامەدپەن بىرگە تۇتقىنعا ءتۇسىپ، ماسكەۋگە جەتكىزىلگەن.
ءسىبىر حاندىعى توبىل مەن جايىقتىڭ جوعارعى اعىسى اراسىن قامتىعان. احمەت كەرەي جانە كەشىم بۇحار جانە قازاق سۇلتاندارىمەن تىعىز بايلانىستا بولعان.
احمەت كەرەي ەسىمىنە بايلانىستى ەسكەرتە كەتەتىن ءبىر جاي، ەسىمنىڭ ەكىنشى بولىگى «كەرەي» تريبونيمىمەن ساي كەلۋى بەكەردەن بەكەر ەمەس. رەسەيلىك شىعىستانۋشى ۆ.ۆ. بارتولد قىرىم سۇلتانى قاجى كەرەيدىڭ ەكىنشى ەسىمى جوعارىدا كەلتىرىلگەن اۋلەتتىڭ حانزادالارىنىڭ اتالىقتارىنىڭ رۋى كەرەي بولعاندىعىن راستايدى . ولاي بولسا احمەت كەرەيدىڭ اتالىعى قازاقستاننىڭ سولتۇستىگىندە كوپ تۇراتىن كەرەي رۋىنان شىقتى دەگەن قورىتىندى جاساۋعا بولادى.
1571 جىلى ءسىبىر مەن ماسكەۋ اراسىندا قارىم-قاتىناس ۋشىعا باستايدى. ماسكەۋدى قىرىمدىقتار ورتكە وراعاننان كەيىن ورىس مەملەكەتىن ءالسىز دەپ ساناعان كەشىم ورالداعى انتيرەسەيلىك كەڭىل كۇيگە قولداۋ كورسەتىپ، كۇشىن چەرەميس، وستياك پەن باشقۇرت كەتەرىلىستەرىنە باعىتتايدى.
قالماق نەمەسە ويرات تايپالارى XVI عاسىردىڭ اياعىندا ەرتىس وزەنىنىڭ جوعارعى جاعىندا كوشىپ ءجۇردى، ال، ولاردىڭ ءبىر بولىگى قازاق حانى تاۋەكەلگە باعىنعان.
تايبۇعا نەگىزىن قالاعان ءسىبىر حاندىعىنا كەلەسى جىلى 800 جىل تولادى. حاندارى مەن حالقى قازاق حالقىنىڭ نەگىزىن قالاعان رۋ-تايپالار قۇرالعان ءسىبىر حاندىعى ازيانىڭ ساياسي كارتاسىنان جوعالىپ كەتتى.
ۇرپاقتارى قازىرگى قازاق جەرىندە تۇرىپ جاتىر، تايبۇعىنىڭ وشاعى كۇنى بۇگىن سونگەن جوق، اقمولا وبلىسى، كوكشەتاۋ، بۋراباي، ءبىرجان سال اۋدانىندا، ستەپنوگورسك قالاسىندا، اقسۋ اۋىلىندا، ششۋچينسك قالاسىندا تۇرىپ جاتىر.

دايىنداعان  جۇماباي ءمادىبايۇلى

kerey.kz

Related Articles

  • ءامىر تەمىردىڭ قازاق جەرىندە قالدىرعان ءۇش ەسكەرتكىشى

    ورتا عاسىرداعى قازاق تاريحىنان ءامىر تەمىردىڭ قازاق جەرىندە قالدىرعان ءۇش ۇلى ەسكەرتكىشى 1.ءامىر تەمىر 1397-99- جىلدارى ياسساۋي موۆزەلەيىن سالدىرعان. 2 الەمدە تەڭدەسى جوق، سالماعى ەكى توننالىق تايقازاندى (ونەر تۋىندىسى) قۇيدىرعان. 3 . ۇلىتاۋدىڭ التىن شوقى دەگەن توبەسىندە ۇلكەن قارا تاسقا اراب جانە شاعاتاي تىلىندە جازۋ جازىپ قالدىرعان. (بۇل تاس قازىر ەرميتاجدا تۇر) ءامىر تەمىر1370- جىلى ماۋرەنناحر بيلىگىنە كەلدى. اينالدىرعان ون جىلدىڭ ىشىندە ءامىر تەمىر اۋعانستاندى، باتىس ءۇندىستاندى ، باتىس قىتايدى، پارسى ەلىن، اراب ەلدەرىن ، قاپ تاۋى ەلدەرىن باعىندىرىپ، وسمان يمپەرياسىنىڭ پاديشاعى ءبايازيتتى جەڭگەن. ءا،تەمىرگە از ۋاقىتتىڭ ىشىندە جيىرما التى مەملەكەت باعىنىشتى بولعان. 1380-جىلدارى التىن وردا السىرەگەن كەزدە التىن وردا تاعىنا ءا.تەمىر توقتامىستى وتىرعىزعان. توقتامىس ماڭعىستاۋداعى ورىس حان ولتىرگەن ءتۇي

  • قارامولادا كىمدەر جەرلەنگەن؟

    بيىل اباي قۇنانبايۇلىنىڭ تۋعانىنا 175 جىل تولىپ، ەلىمىزدە كەڭىنەن اتالىپ وتكەنى بەلگىلى. ۇلى اقىننىڭ مەرەيتويىن لايىقتى اتاپ ءوتۋ ءۇشىن شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ جارما اۋدانىندا دا اۋقىمدى ءىس-شارالار جوسپارلانىپ، ىسكە استى. سولاردىڭ ءبىرى اقىن توبە بي بولىپ سايلانىپ، «قارامولا ەرەجەسىن» قابىلداعان قارامولا مەكەنىن قايتا جاڭعىرتۋ جۇمىستارىن اتاپ وتۋگە بولادى. قۋانىشتى وزگەرىستى ءوز كوزىممەن كورەيىن دەگەن نيەتپەن، ءارى جاس ۇرپاققا ونەگەلى تاربيە بولسىن دەگەن ويمەن بالا-شاعامدى ەرتىپ، قارامولاعا ات باسىن بۇردىم. تاريحي مەكەنگە اپاراتىن جول قيىلىسىنا ارنايى بەلگى قويىلىپ، جولى قالىپقا كەلتىرىلىپ، 1995 جىلى (ابايدىڭ 150 جىلدىعىندا) ارنايى قويىلعان ەسكەرتكىش تاقتا ماڭى قورشالىپ، اباتتاندىرىلىپتى. وسى ەسكەرتكىشتىڭ وڭ جاعىندا، تاياق تاستام جەردە ەسكى قورىم زيراتى ورنالاسقان. ول جەرگە كەزىندە جەرلەنگەن اتا-بابالارىما قۇران باعىشتايىن

  • بالالار الەمىنىڭ ەلشىسى…

                                    كەمەل وي مەن كەلىستى سىر توعىسقان، سۇلۋ سەزىم مەن مۇڭلى شەر شارپىسقان كورىكتى دە كوركەم شىعارمالاردىڭ شەبەرى – ساپارعالي بەگالين. بيىل، 2020 جىلى قازاق پروزاسىنا وزگەشە ورنەك، جاڭا لەپ، عاجايىپ سىر-سيپات اكەلگەن كورنەكتى قازاق جازۋشىسى، بالالار ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى، ادەبيەتىمىزدىڭ پوەزيا، پروزا جانرلارىندا تارتىمدى، تولىمدى شىعارمالار بەرگەن كورنەكتى سۋرەتكەر ساپارعالي بەگالينگە 125 جىل تولىپ وتىر.         ساپارعالي بەگالين 1895 جىلى قاراشا ايىنىڭ 24 جۇلدىزىندا شىعىس قازاقستان وبلىسى، اباي اۋدانى، دەگەلەڭ اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. تابيعاتىنان زەرەك، ۇعىمتال بالاعا وقۋ وقىعان، ءبىلىم العان وتە ۇنايدى. سودان ول اۋىل مولداسىنان ءدارىس الىپ، ەسكىشە حات تانيدى. 1915 جىلى سەمەي قالاسىنداعى ورىس-قىرعىز (قازاق) ۋچيليششەسىن بىتىرگەن. 1929-1935

  • گەولوگ عالىم س.كامالوۆقا 85 جىل

    قازاقستان ەكونوميكاسى ءۇشىن ۇلكەن ماڭىزعا يە كەن ورىندارىن اشقان عالىم كامالوۆ سۋحان ماقسۇتۇلى ەلىمىزدىڭ تاريحىندا ەلەۋلى ورىن الار تۇلعا. بۇكىل سانالى عۇمىرىن ءوز وتانىنىڭ دامۋى مەن گۇلدەنۋىنە ارناعان بىلىكتى گەولوگ كامالوۆ س.م. كوزى ءتىرى بولعاندا بيىل 85 جاسقا تولار ەدى. كامالوۆ س.م. 1935 جىلى جەلتوقساننىڭ جيىرما ءبىرىنشى جۇلدىزى ورال وبلىسىنىڭ (بۇرىنعى اتاۋى) قازتالوۆ اۋدانىنا قاراستى اسان-قۇدىق اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. بالا كەزىنەن ول ءوز كۇشىنە عانا سەنۋگە بەيىمدەلەدى، وسى كەزدەن ونىڭ بويىندا قايسارلىق مىنەزى مەن تاباندىلىق، ەڭبەكقورلىق قاسيەتتەرى قالىپتاسادى. وتكەن عاسىردىڭ ەلۋىنشى جىلدارى مەكتەپتى بىتىرگەن ول، سول كەزدەگى قول جەتپەيتىن، ارمان ماماندىقتاردىڭ ءبىرى جەر قويناۋىندا قازىنانى زەرتتەيتىن گەولوگ ماماندىعىنا قىزىعادى. وسى ماماندىقتى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە بىتىرگەن ول باسىندا تاجىربيە جيناۋ ءۇشىن

  •        قازاق پوەزياسىنىڭ ءتاڭىرى…

                          بيىل، 2020 جىلدىڭ 10 تامىزىندا ۇلى اقىن، اعارتۋشى، عۇلاما، ۇلتتىڭ جاڭا ادەبيەتىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى، قازاق حالقىنىڭ ماقتانىشى، قازاق ادەبيەتىندەگى قايتالانباس زور تۇلعا اباي قۇنانبايۇلىنا 175 جىل تولدى. ورىستار ءۇشىن – پۋشكين، اعىلشىندار ءۇشىن – شەكسپير، گرۋزيندەر ءۇشىن – رۋستاۆەلي قانداي ۇلى قۇبىلىس بولسا، اباي دا قازاقتار ءۇشىن سونداي تەڭدەسسىز قۇبىلىس.                                                    اباي (يبراھيم) قۇنانبايۇلى 1845 جىلى 10 تامىزدا شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى شىڭعىس تاۋىنىڭ باۋىرىندا دۇنيەگە كەلىپ، 1904 جىلى دۇنيەدەن قايتقان. اباي ءوزىنىڭ بالالىق شاعىن اجەسى مەن اناسىنىڭ قاسىندا وتكىزدى. بولاشاق اقىن ەل اناسى اتانعان زەرە اجەسىنىڭ تاۋسىلمايتىن اڭىز-ەرتەگىلەرىن ەستىپ، سوزگە شەبەر ۇلجان اناسىنىڭ تاربيەسىن كورىپ ءوستى. ول اۋىل مولداسىنان ءدارىس

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: