|  |  |  | 

تاريح تۇلعالار قازاق حاندىعىنا 550 جىل

باعىلان بي.

batyr

التىن وردا حاندىعىنداعى مەملەكەت قايراتكەرلەرىنىڭ ءبىرى. ول توبىل
وزەنى بويىن مەكەندەپتى. وباعان وزەنىنىڭ توبىلعا قۇيار جەرىندە باعىلان تو-
عايى، باعىلان تالى، باعىلان قارا سۋى، باعىلان كولى، باعىلان تومارى، باعى-
لان قىستاۋى، باعىلان شوعى، باعىلان وزەگى دەگەن جەر — سۋ اتتارى بور.
باعىلان ءباھادۇر قارتايىپ، ءوز ەسىمىمەن اتالاتىن توعايدى مەكەندەيتىن ءوز
اۋلىندا اۋىرىپ قايتىس بولىپتى. ونىڭ سۇيەگى توبىل وزەنىنىڭ جارقاباعىنا
جەرلەنگەن. باعىلان ءبيدىڭ بوپاي ەسىمدى ايەلىنەن ارحات، فارحات، سارىمۇرات
اتتى ۇلدارى دۇنيەگە كەلەدى. فارحات باتىردىڭ گۇلاندام ەسىمدى ايەلىنەن تا-
ناش، ابباس، ماناس تۋادى. وسى كۇنگى قوستاناي وبلىسىنىڭ مەڭدىقارا، ۇزىن-
كول اۋداندارىن، سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ جانە قازاقستاننىڭ باسقا
دا جەرلەرىن مەكەندەيتىن اشامايلى كەرەيلەر وسى تاناشتىڭ ۇرپاقتارى.
تاناش التىن وردا حاندىعىنىڭ كورنەكتى ادامدارىنىڭ ءبىرى، ادىلقازى بي
اتانىپتى. تاناش ءبيدىڭ بالعا، بالتا، ەدىگە اتتى بالالارى باتىر، بي، اسكەر
باسى بولعان. باعىلان ءبيدىڭ بەيىتى ورنالاسقان قونىسقا 1734 جىلى جازدا
زۆەرينوگولوۆسكى اتتى ساۋدا پۋنكتى سالىندى. ول كەيىن كازاك-ورىس مەكەنىنە
اينالعان. وسى كۇنى بۇل مەكەن رەسەي فەدەراتسياسىنا قارايتىن قورعان
وبلىسىنىڭ پريتوبول اۋدانىنىڭ ورتالىعى.
1723 جىلى جازدا جوڭعار باسقىنشىلارى باعىلان ءبيدىڭ قونىسىن تارتىپ
الىپ، 1734 جىلى جازدا رەسەيگە قارۋ — جاراققا ايىرباستاپتى. ەلىنەن، جەرى-
نەن ايىرىلعان قازاق قوسىندارى تەك ون جىلدان كەيىن قايتا ورالىپ داستەم
سال قاراباسۇلى باسقارعان قول زۆەرينكانى قورشاۋعا الادى. قامال كومەن-
داتى جانە وسى جەردەگى شىركەۋدىڭ ءدىنباسى كوپەستەردى ۇيىمداستىرىپ، قازاق
اسكەرىنىڭ الدى-نان ءداستۇر بويىنشا نان مەن تۇز الىپ شىعىپتى. «زۆەرينو-
گولوۆكا بۇگىننەن باستاپ بەكىنىس تە ەمەس، كازاك-ورىس ستانيتساسى دا ەمەس، قازاق
پەن ورىس ساۋدا جاسايتىن بازار، جارمەڭكە ورتالىعى ورنى بول-سىن! سوعان
كەلىسىم — شارت جاسايىق، دوس بولايىق. جەر-سۋ سىزدەردىكى ەكەنىن مويىنداي-
مىز!» — دەپ تىلەك قويىپتى. بۇعان كەلىسكەن قازاق رۋباسىلارى اسكەرىن كەيىن
قايتارىپتى. شارت جاساسىپ، كەلىسىمشارتقا ەكى جاعى دا قول قويىپتى. داستەم
سالدىڭ تالابى بويىنشا بازار قازاق كەنتى مەن ورىس كەنتىنىڭ ارالىعىندا
بولاتىن بوپ كورسەتىلەدى. زۆەرينوگولوۆكادا ءتارتىپ ورناتۋ اماندوس ەرمەن-
ۇلى (كوشەبە كەرەي) باستاعان مۇسىلمان جاساعىنا مىندەتتەلىپتى. وسىنىڭ
ءبارى شارتتا كورسەتىلگەن.
جاقىندا «توعىرۋلحان» بىرلەستىگى، توبىلبەك وماروۆتىڭ مۇرىندىق بول-
ۋىمەن،باعلان بي جاتقان قورىمعا ەكەرتكىش ورناتۋعا نيەتتەندى. قورعان وبلى-
سىنىڭ گۋبەرناتورىنا جازىلعان وتىنىشتەن ءالى جاۋاپ جوق.

Related Articles

  • شارقي تۇركىستان رەسپۋبيليكاسىنىڭ تارقاۋى تۋرالى

    1944- جىلدىڭ قاراشا ايىندا قۇلجا قالاسىندا قۇرىلعان شارقي تۇركىستان رەسپۋبيليكاسى 1946- جىلعا كەلگەندە ۇكىمەتتىڭ رەسمي تۇردە تاراعانىن جانە بۇدان بىلاي شىڭجاڭ ولكەسىمەن بىرىككەن كواليتسيالى ۇكىمەت قۇرماق نيەتىن بىلدىرە وتىرىپ، ۋاقىتشا ۇكىمەتتىڭ ورگان گازەتى “ازات شارقي تۇركىستاندا” ارنايى ماقالا جاريالاعان-دى. نەبارى ءبىر جارىم جىل ءومىر سۇرگەن قۇلجاداعى شارقي تۇركىستان ۇكىمەتى، 1946- شى جىلعا كەلگەندە رەسمي توقتادى. 1944- جىلدىڭ قاراشا ايىندا ۋاقىتشا ۇكىمەت جاريا ەتىلگەن سوڭ، ۇكىمەتتىڭ ورگان گازەتى “ازات شارقي تۇركىستان” دەپ اتالدى. گازەت ۇيعىر، قازاق، ورىس، موڭعول جانە قىتاي تىلىندە جارىق كوردى. گازەتتىڭ قازاقشا بولىمىندە بۇقارا تىشقانباەۆ، قۇرمانالى وسپانۇلى باسشىلىق ەتتى جانە گازەتتىڭ رەداكتسيا قۇرامىندا اۋەسقان نارىنبايۇلى، راحمەتوللا اپشەۇلى، قۇرمانباي تولىبايۇلى، ابدىبەك، الاديار، اسانباي، سىرايىل، قالي قاتارلى كىسىلەر رەداكتور، اۋدارماشى،

  • انگليانىڭ جوڭعاريا قازاقتارىنا وزىق سوعىس قارۋلارىن بەرۋگە تالپىنۋى

    قاشقارداعى انگليا كونسۋلى  انگليانىڭ قاشقارياداعى كونسۋل قىزمەتى 1881- جىلدان كەيىن باستاۋ الادى. انگليانىڭ تۇپكى ماقساتى تسين يمپەرياسىنىڭ سولتۇستىك-باتىس ايماعى مەن تۇركىستان (ورتالىق ازيا) دالاسىنا ءوز ىقپالىن جۇرگىزۋ ەدى. بىراق، بۇل تۇستا پاتشالىق رەسەيدىڭ دە ايماقتاعى ساياسي ىقپال كۇشىن ەسكەرمەۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. پاتشالىق رەسەيدىڭ ءاۋ باستاعى ماقساتى تۇركىستان ايماعىن ەندەي ءوتىپ ءۇندىستان ارقىلى تەلەگەي تەڭىز جولىنا شىعۋ ەدى. بىراق، تۇركىستان دالاسىنداعى تۇركى حاندىقتارى (قازاق، تب) بۇل ماقساتتى ءجۇز جىلداپ كەشىكتىرىپ جاتتى. رەسەي ەندى تۇركىستان دالاسىن قيىر شىعىستان اينالىپ ءوتىپ قاشقاريا ارقىلى ۇندىستانعا ۇلاسۋدى كوزدەدى. بىراق، ول تۇستا قاشقاريا مۇلدە جابىق الەم ەدى. دەيتۇرعانمەن دە جابىق الەمنىڭ تۇستىك قاپتالىنان انگليا يمپەرياسى دا كەلىپ ۇلگىردى. سوسىن نە كەرەك، بۇل ايماق رەسەن-انگليا يمپەرياسىنىڭ

  • ولكە تاريحى

    مينگو جىلناماسىنىڭ 37- جىلى 1-قاڭتاردا جارىق كورگەن. ء(بىزدىڭ جىلناما بويىنشا، 1-قاڭتار، 1948.ج) كىتاپ اۆتورى: پولات قادىري كىتاپتى شىعارۋشى باسپا: “التاي” باسپا ءۇيى پولات قادىري (بولات قادىر) 1919-جىلى شىڭجاڭ ولكەسى قۇتىبي اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن. 1949-جىلى ۇندىستانعا، 1957-جىلى تۇركياعا قونىس اۋدارعان. 1940-جىلى شىڭجاڭ ينستيتۋتىنىڭ (قازىرگى شىڭجاڭ ۋنيۆەسيتەتى) ءتىل-ادەبيەت ءبولىمىن بىتىرگەن. 1940-1941-1945 جىلدارى ولكەلىك ۇكىمەتتىڭ ورگان گازەتى “شىڭجاڭ گازەتىنىڭ” ۇيعىر-قازاق بولىمدەرىندە جۇمىس ىستەگەن. 1944-جىلدىڭ كوكتەمىندە قاماۋعا الىنعان، 1945-جىلى “حان ءتاڭىرى” جۋرنالىندا، 1946-1949 جىلدار اراسىندا “التاي” باسپا ۇيىندە، 1947-1948 جىلدارى “شىڭجاڭ گازەتىنىڭ” ۇيعىر-قازاق بولىمدەرىندە جانە 1947-1949 جىلدارى “التاي” باسپا ءۇيى جاعىنان شىعارىلعان “ەرىك” گازەتىندە جۇمىس ىستەگەن. “ولكە تاريحى” كىتابى ەكى بولىمنەن تۇرادى: ءبىرىنشى بولىمدە، شىڭجاڭ ولكەسىنىڭ ەرتە زامانعى تاريحى، شارۋاشىلىعى، مادەنيەتى، تۇركىلەردىڭ تاريحى، نانىم-سەنىمى

  • شىنايى تاريح قايدا؟

    قازاق تاريحى بۇرىنعى كوممۋنيستىك يدەولوگيا سالقىنىنان ارىلدى ما؟ “التىن وردانىڭ” قۇرىلعانىنا 750 جىل ما؟ تاريح فاكۋلتەتتەرى نەنى وقىتادى ؟ ۇلتتىق كوزقاراستاعى قازاق تاريحى جازىلا ما ؟ ======================= ۇنەمى كوكەيدەن كەتپەيتىن تاريحىمىزعا بايلانىستى باستى سۇراقتار وسى. وسىدان شامالى ۋاقىت بۇرىن “التىن وردانىڭ 750 جىلدىعىن” اتاپ وتەمىز دەگەن ءسوز ەستىلگەن. سوعان مەن تاڭعالدىم. جوشىنىڭ ۇلكەنى باتىي 1239- جىلى بۇكىل رۋس كنيازدىكتەرىن، كيەۆتى، شىعىس ەۋروپانى جاۋلاپ العاننان كەيىن 1240-جىلى سارايشىقتا التىن وردا مەملەكەتىن قۇرعان. بۇل ورىس تاريحىندا دا، باسقا ەلدەردىڭ تاريحىندا دا جازىلعان، وشپەيتىن، وزگەرمەيتىن تاريح. ياعني، التىن وردانىڭ قۇرىلعانىنا 750 جىل ەمەس، 780 جىل. ال، جوشى حانعا كەلەتىن بولساق، ول قازاق تاريحىنىڭ باسىندا تۇرعان ءۇلى حان. ولاي دەيتىن سەبەبىمىز 1219-1220- جىلى سىرداريادان

  • جاپونياعا جازىلعان حات

    Eldes Orda بۇل كىسىنىڭ اتى ماقمۇت مۇحيدي. شىڭجاڭ ولكەسىنىڭ تۇرپان ايماعىندا تۋعان. اعايىندى ءتورت مۇحيدي بولىپتى. اعاسى ماقسۇت مۇحيدي جاڭاشىل زيالى كىسى. تۇرپاندا جاديتتىك باعىتتا اعارتۋشىلىقپەن اينالىسقان. ماقمۇت بالا كەزىندە اعاسى اشقان جاديتتىك جۇيەمەن ءبىلىپ الىپتى، كەيىن ساۋدا بايلانىسىمەن ءۇرىمجى، شاۋەشەك، سەمەي، تاشكەن جانە ماسكەۋ، پەتەربۋر قالالارىن ارالاپتى. 20- عاسىر باسىنداعى الاش قوزعالىسى مەن تۇركىستاندىق قوزعالىس كوپ ىقپال ەتسە كەرەك، كەيىن تۇرپانعا كەلگەن بەتتە ۇلتتىق رۋحاني قۇندىلىقتاردىڭ جاندانۋىنا بارىنشا ەڭبەك ەتىپتى. سوڭىرا 1931- جىلى قوجانياز كوتەرىلىسىنە بەلسەندى اتسالىسىپ، كوتەرىلىستىڭ تۇرپانداعى ۇلت ليدەرىنە اينالدى. دۇڭعان ما جۋنگين ارمياسى مەن قوجانياز اراسى بۇلىنگەن سوڭ ءوز اسكەرىن باستاپ اتى شاھارعا اتتانعان جانە قاشقار قالاسىندا قۇرىلعان ۇلتتىق رەسپۋبيليكانىڭ باس قوماندانى بولعان. قوجانياز ولكەلىك ۇكىمەت

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: