|  |  |  | 

تاريح تۇلعالار قازاق حاندىعىنا 550 جىل

باعىلان بي.

batyr

التىن وردا حاندىعىنداعى مەملەكەت قايراتكەرلەرىنىڭ ءبىرى. ول توبىل
وزەنى بويىن مەكەندەپتى. وباعان وزەنىنىڭ توبىلعا قۇيار جەرىندە باعىلان تو-
عايى، باعىلان تالى، باعىلان قارا سۋى، باعىلان كولى، باعىلان تومارى، باعى-
لان قىستاۋى، باعىلان شوعى، باعىلان وزەگى دەگەن جەر — سۋ اتتارى بور.
باعىلان ءباھادۇر قارتايىپ، ءوز ەسىمىمەن اتالاتىن توعايدى مەكەندەيتىن ءوز
اۋلىندا اۋىرىپ قايتىس بولىپتى. ونىڭ سۇيەگى توبىل وزەنىنىڭ جارقاباعىنا
جەرلەنگەن. باعىلان ءبيدىڭ بوپاي ەسىمدى ايەلىنەن ارحات، فارحات، سارىمۇرات
اتتى ۇلدارى دۇنيەگە كەلەدى. فارحات باتىردىڭ گۇلاندام ەسىمدى ايەلىنەن تا-
ناش، ابباس، ماناس تۋادى. وسى كۇنگى قوستاناي وبلىسىنىڭ مەڭدىقارا، ۇزىن-
كول اۋداندارىن، سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ جانە قازاقستاننىڭ باسقا
دا جەرلەرىن مەكەندەيتىن اشامايلى كەرەيلەر وسى تاناشتىڭ ۇرپاقتارى.
تاناش التىن وردا حاندىعىنىڭ كورنەكتى ادامدارىنىڭ ءبىرى، ادىلقازى بي
اتانىپتى. تاناش ءبيدىڭ بالعا، بالتا، ەدىگە اتتى بالالارى باتىر، بي، اسكەر
باسى بولعان. باعىلان ءبيدىڭ بەيىتى ورنالاسقان قونىسقا 1734 جىلى جازدا
زۆەرينوگولوۆسكى اتتى ساۋدا پۋنكتى سالىندى. ول كەيىن كازاك-ورىس مەكەنىنە
اينالعان. وسى كۇنى بۇل مەكەن رەسەي فەدەراتسياسىنا قارايتىن قورعان
وبلىسىنىڭ پريتوبول اۋدانىنىڭ ورتالىعى.
1723 جىلى جازدا جوڭعار باسقىنشىلارى باعىلان ءبيدىڭ قونىسىن تارتىپ
الىپ، 1734 جىلى جازدا رەسەيگە قارۋ — جاراققا ايىرباستاپتى. ەلىنەن، جەرى-
نەن ايىرىلعان قازاق قوسىندارى تەك ون جىلدان كەيىن قايتا ورالىپ داستەم
سال قاراباسۇلى باسقارعان قول زۆەرينكانى قورشاۋعا الادى. قامال كومەن-
داتى جانە وسى جەردەگى شىركەۋدىڭ ءدىنباسى كوپەستەردى ۇيىمداستىرىپ، قازاق
اسكەرىنىڭ الدى-نان ءداستۇر بويىنشا نان مەن تۇز الىپ شىعىپتى. «زۆەرينو-
گولوۆكا بۇگىننەن باستاپ بەكىنىس تە ەمەس، كازاك-ورىس ستانيتساسى دا ەمەس، قازاق
پەن ورىس ساۋدا جاسايتىن بازار، جارمەڭكە ورتالىعى ورنى بول-سىن! سوعان
كەلىسىم — شارت جاسايىق، دوس بولايىق. جەر-سۋ سىزدەردىكى ەكەنىن مويىنداي-
مىز!» — دەپ تىلەك قويىپتى. بۇعان كەلىسكەن قازاق رۋباسىلارى اسكەرىن كەيىن
قايتارىپتى. شارت جاساسىپ، كەلىسىمشارتقا ەكى جاعى دا قول قويىپتى. داستەم
سالدىڭ تالابى بويىنشا بازار قازاق كەنتى مەن ورىس كەنتىنىڭ ارالىعىندا
بولاتىن بوپ كورسەتىلەدى. زۆەرينوگولوۆكادا ءتارتىپ ورناتۋ اماندوس ەرمەن-
ۇلى (كوشەبە كەرەي) باستاعان مۇسىلمان جاساعىنا مىندەتتەلىپتى. وسىنىڭ
ءبارى شارتتا كورسەتىلگەن.
جاقىندا «توعىرۋلحان» بىرلەستىگى، توبىلبەك وماروۆتىڭ مۇرىندىق بول-
ۋىمەن،باعلان بي جاتقان قورىمعا ەكەرتكىش ورناتۋعا نيەتتەندى. قورعان وبلى-
سىنىڭ گۋبەرناتورىنا جازىلعان وتىنىشتەن ءالى جاۋاپ جوق.

Related Articles

  • ءامىر تەمىردىڭ قازاق جەرىندە قالدىرعان ءۇش ەسكەرتكىشى

    ورتا عاسىرداعى قازاق تاريحىنان ءامىر تەمىردىڭ قازاق جەرىندە قالدىرعان ءۇش ۇلى ەسكەرتكىشى 1.ءامىر تەمىر 1397-99- جىلدارى ياسساۋي موۆزەلەيىن سالدىرعان. 2 الەمدە تەڭدەسى جوق، سالماعى ەكى توننالىق تايقازاندى (ونەر تۋىندىسى) قۇيدىرعان. 3 . ۇلىتاۋدىڭ التىن شوقى دەگەن توبەسىندە ۇلكەن قارا تاسقا اراب جانە شاعاتاي تىلىندە جازۋ جازىپ قالدىرعان. (بۇل تاس قازىر ەرميتاجدا تۇر) ءامىر تەمىر1370- جىلى ماۋرەنناحر بيلىگىنە كەلدى. اينالدىرعان ون جىلدىڭ ىشىندە ءامىر تەمىر اۋعانستاندى، باتىس ءۇندىستاندى ، باتىس قىتايدى، پارسى ەلىن، اراب ەلدەرىن ، قاپ تاۋى ەلدەرىن باعىندىرىپ، وسمان يمپەرياسىنىڭ پاديشاعى ءبايازيتتى جەڭگەن. ءا،تەمىرگە از ۋاقىتتىڭ ىشىندە جيىرما التى مەملەكەت باعىنىشتى بولعان. 1380-جىلدارى التىن وردا السىرەگەن كەزدە التىن وردا تاعىنا ءا.تەمىر توقتامىستى وتىرعىزعان. توقتامىس ماڭعىستاۋداعى ورىس حان ولتىرگەن ءتۇي

  • قارامولادا كىمدەر جەرلەنگەن؟

    بيىل اباي قۇنانبايۇلىنىڭ تۋعانىنا 175 جىل تولىپ، ەلىمىزدە كەڭىنەن اتالىپ وتكەنى بەلگىلى. ۇلى اقىننىڭ مەرەيتويىن لايىقتى اتاپ ءوتۋ ءۇشىن شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ جارما اۋدانىندا دا اۋقىمدى ءىس-شارالار جوسپارلانىپ، ىسكە استى. سولاردىڭ ءبىرى اقىن توبە بي بولىپ سايلانىپ، «قارامولا ەرەجەسىن» قابىلداعان قارامولا مەكەنىن قايتا جاڭعىرتۋ جۇمىستارىن اتاپ وتۋگە بولادى. قۋانىشتى وزگەرىستى ءوز كوزىممەن كورەيىن دەگەن نيەتپەن، ءارى جاس ۇرپاققا ونەگەلى تاربيە بولسىن دەگەن ويمەن بالا-شاعامدى ەرتىپ، قارامولاعا ات باسىن بۇردىم. تاريحي مەكەنگە اپاراتىن جول قيىلىسىنا ارنايى بەلگى قويىلىپ، جولى قالىپقا كەلتىرىلىپ، 1995 جىلى (ابايدىڭ 150 جىلدىعىندا) ارنايى قويىلعان ەسكەرتكىش تاقتا ماڭى قورشالىپ، اباتتاندىرىلىپتى. وسى ەسكەرتكىشتىڭ وڭ جاعىندا، تاياق تاستام جەردە ەسكى قورىم زيراتى ورنالاسقان. ول جەرگە كەزىندە جەرلەنگەن اتا-بابالارىما قۇران باعىشتايىن

  • بالالار الەمىنىڭ ەلشىسى…

                                    كەمەل وي مەن كەلىستى سىر توعىسقان، سۇلۋ سەزىم مەن مۇڭلى شەر شارپىسقان كورىكتى دە كوركەم شىعارمالاردىڭ شەبەرى – ساپارعالي بەگالين. بيىل، 2020 جىلى قازاق پروزاسىنا وزگەشە ورنەك، جاڭا لەپ، عاجايىپ سىر-سيپات اكەلگەن كورنەكتى قازاق جازۋشىسى، بالالار ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى، ادەبيەتىمىزدىڭ پوەزيا، پروزا جانرلارىندا تارتىمدى، تولىمدى شىعارمالار بەرگەن كورنەكتى سۋرەتكەر ساپارعالي بەگالينگە 125 جىل تولىپ وتىر.         ساپارعالي بەگالين 1895 جىلى قاراشا ايىنىڭ 24 جۇلدىزىندا شىعىس قازاقستان وبلىسى، اباي اۋدانى، دەگەلەڭ اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. تابيعاتىنان زەرەك، ۇعىمتال بالاعا وقۋ وقىعان، ءبىلىم العان وتە ۇنايدى. سودان ول اۋىل مولداسىنان ءدارىس الىپ، ەسكىشە حات تانيدى. 1915 جىلى سەمەي قالاسىنداعى ورىس-قىرعىز (قازاق) ۋچيليششەسىن بىتىرگەن. 1929-1935

  • گەولوگ عالىم س.كامالوۆقا 85 جىل

    قازاقستان ەكونوميكاسى ءۇشىن ۇلكەن ماڭىزعا يە كەن ورىندارىن اشقان عالىم كامالوۆ سۋحان ماقسۇتۇلى ەلىمىزدىڭ تاريحىندا ەلەۋلى ورىن الار تۇلعا. بۇكىل سانالى عۇمىرىن ءوز وتانىنىڭ دامۋى مەن گۇلدەنۋىنە ارناعان بىلىكتى گەولوگ كامالوۆ س.م. كوزى ءتىرى بولعاندا بيىل 85 جاسقا تولار ەدى. كامالوۆ س.م. 1935 جىلى جەلتوقساننىڭ جيىرما ءبىرىنشى جۇلدىزى ورال وبلىسىنىڭ (بۇرىنعى اتاۋى) قازتالوۆ اۋدانىنا قاراستى اسان-قۇدىق اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. بالا كەزىنەن ول ءوز كۇشىنە عانا سەنۋگە بەيىمدەلەدى، وسى كەزدەن ونىڭ بويىندا قايسارلىق مىنەزى مەن تاباندىلىق، ەڭبەكقورلىق قاسيەتتەرى قالىپتاسادى. وتكەن عاسىردىڭ ەلۋىنشى جىلدارى مەكتەپتى بىتىرگەن ول، سول كەزدەگى قول جەتپەيتىن، ارمان ماماندىقتاردىڭ ءبىرى جەر قويناۋىندا قازىنانى زەرتتەيتىن گەولوگ ماماندىعىنا قىزىعادى. وسى ماماندىقتى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە بىتىرگەن ول باسىندا تاجىربيە جيناۋ ءۇشىن

  •        قازاق پوەزياسىنىڭ ءتاڭىرى…

                          بيىل، 2020 جىلدىڭ 10 تامىزىندا ۇلى اقىن، اعارتۋشى، عۇلاما، ۇلتتىڭ جاڭا ادەبيەتىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى، قازاق حالقىنىڭ ماقتانىشى، قازاق ادەبيەتىندەگى قايتالانباس زور تۇلعا اباي قۇنانبايۇلىنا 175 جىل تولدى. ورىستار ءۇشىن – پۋشكين، اعىلشىندار ءۇشىن – شەكسپير، گرۋزيندەر ءۇشىن – رۋستاۆەلي قانداي ۇلى قۇبىلىس بولسا، اباي دا قازاقتار ءۇشىن سونداي تەڭدەسسىز قۇبىلىس.                                                    اباي (يبراھيم) قۇنانبايۇلى 1845 جىلى 10 تامىزدا شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى شىڭعىس تاۋىنىڭ باۋىرىندا دۇنيەگە كەلىپ، 1904 جىلى دۇنيەدەن قايتقان. اباي ءوزىنىڭ بالالىق شاعىن اجەسى مەن اناسىنىڭ قاسىندا وتكىزدى. بولاشاق اقىن ەل اناسى اتانعان زەرە اجەسىنىڭ تاۋسىلمايتىن اڭىز-ەرتەگىلەرىن ەستىپ، سوزگە شەبەر ۇلجان اناسىنىڭ تاربيەسىن كورىپ ءوستى. ول اۋىل مولداسىنان ءدارىس

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: