|  | 

Twlğalar

Jaqiya qajı – imani joldıñ jarşısı

scale_600-1
Aspandı äuelep wşqan qıran qws jılı wyasına qaytıp oraldı. Sarı auız balapandarı qanattarı qataymağandıqtan, mamıq jaydan alısqa wzay alar emes. Anaları qaşan tamaq äkelgenşe janarların kök aspanğa qadap, wzaq kütken edi. Auızına tistegen qoregimen när jalğatıp, balapandarınıñ mäz-mäyram bolğanın körip, analıq qws ta quanışqa bölendi.
Osı bir jılı körinisterdi wzaqtan beri qadağalap twrğan Jaqiya ömirde izgilik ataulınıñ qalay payda bolğanın oylap, bas qatırdı. Atası aytıp otıratın äñgime de oyına oraldı. Bükil jahandı jaratqan bir Alla degen sözdiñ astarına üñilgisi keldi. Biraq, Jaratuşı Qwday turalı kimnen swrarın bilmey tosıldı. Jarıtıp aytar adam bolsa şe? Auıldağı moldağa barayın dese, qazir olardıñ da qarası azaydı. Joqtıñ qası dese de boladı. Molda ataulınıñ soñına şıraq alıp tüsken keñes ökimeti «din –apiın» dep talayınıñ közin qwrtıp, temir torğa toğıtıp tındı.
Bwl otızınşı jıldardıñ ayaq şeni edi. Qaymana qazağın aştıq näubeti qarpıp, qatigez tağdırdıñ aşı zapıranın jwtqan qım-quıt kezeñde öziniñ düniege kelip, eñseni ezgen eleske tolı säbi künderin de emis-emis biledi. Endi mine, sol balğın balalıq şaqtıñ auılınan wzamay jatıp, ğalamnıñ jaratılısı jaylı qalıñ oydıñ qarmauına tüsti. San saual sanasın kezip, san-saqqa jügirtedi. Biraq, Jaratılıs jaylı osı bir saualğa jauap taba alar emes. Säbilik päk sezim şıñırau qwzdıñ da, şıñı biik asudıñ da köz aldınan kölbeñdegen sağım körinisterine jeteley berdi…
Ombınıñ irgesindegi auılına kelgen bir meyman Jaqiyanıñ üyinde qonaq boldı. Qonaq degeni bolmasa, Jaqiyanıñ da ata-anası jwtañ ömirdiñ küyki tirliginen öz meymanına asta-tök dastarhan jaya almadı. Aq peyilmen işilgen qara şay da meymannıñ mereyin tasıttı. Jaqiya özin tolğandırğan köp saualğa sol küni jauap taptı. Alla tağala jäne onıñ uahi sözderi jazılğan Qwran jaylı köp mağlwmat alıp, tanımın joğarılattı. Bala jüregi Allağa degen süyispenşilikti alğaş ret şınayı sezingen kezi de osı edi.
Äke bayğws balasına Alla jaylı bolğan bwl äñgime turasında eşkimge tis jarıp aytpaudı qattı tapsırdı. Al, özin Jaratuşı qwdiretke degen sırğa tolı älemmen qauıştırğan adamnıñ kim ekenin bilgen de emes. Üyine moldanı qondırğanı üşin talay adam naqaqtan-naqaq jazalanğan zaman edi ğoy. Bala Jaqiyağa äkesi onı saqtandıru üşin de meymanınıñ esimin jasırğan şığar-au.
Mine, sol Jaqiya eseye kele özin jaratqan Alla tağalanıñ süyikti qwlı bolamın dep bar ömirin imandılıq jolına arnadı. Bala küninde aq jol nwsqağan auızı uäli sol atasınıñ: «Dinşil bolsañ, şınşıl bol, özimşil bolsañ, oñbaysıñ» degen sözin qaperinen eş şığarğan emes.
«Din dese, auıldağı şal-şauqannıñ şala qayırğan «qwlhuallası» oyğa keletin bwrın. Sosın… änebir bayağıda janarmay ortalığı bolğan orındardı sol atalar «selsebetke» kirgiştep jürip, swrap alğan eki bölmeli eski meşit eske tüsetin. Bizdiñ sol bala tüsinik «din» söziniñ mağınası bwzılğan bir dübärä kezeñniñ soqqısına wşıradı. Bwl kezeñniñ adamdarı Qwdayğa sendi, biraq, qwlşılıqtı zeynetke şıqqannan keyingi josparına kirgizdi.
Haqqa senim şelpek pisirip, ölgen adamğa janaza asın berumen şekteldi. Qwran kärim törden, biikten orın aldı, häm sol biiginen tömendemey, şegege ilingen qalpı qalıp qoydı. Şañ bastı… «ata-babamız»degenge sayatın däyeksiz äñgimeler sol soqqığa wşırağan wğımnıñ saldarı edi. Qazaq asa qadir twtatın, dara twlğalı danışpan , «Allanıñ özi de ras, sözi de ras» dep jırlağan Abay qayda qaldı?» dep tolğanadı Jaqiya qajı bir esteliginde.
Mine, sol islam danalığın nasihattağan Jaqiya qajı Beysembaywlı 1932 jılı Ombı oblısınıñ Lyubin audanına qarastı qazaq auılında düniege keldi. Kişkentayınan imani joldı tañdap, 1959 jılı Özbekstannıñ Bwhara qalasındağı «Mir-arab» medresesine oquğa tüsti. Osı bilim ordasında on jıl oqığan Jaqiya Beysembaywlı üzdik diplom alıp şığadı. Sol kezdegi Özbekstannıñ bas müftii Babahan Işannan tälim alğan ol öziniñ bala künindegi Alla tağala jaylı sırlarına odan sayın qanığa tüsken edi. Keyin Almatı qalasınıñ bas imamı bolıp, dindi nasihattap, adamdardı allanıñ jolına saldı.
Al, arağa birer jıl salıp Siriyağa sapar şekti. Damask Islam universitetinde «Şarihat» fakul'tetinde oqıp, onda da öziniñ bilimdar şäkirt ekenin tanıttı. Qızıldar ökimetiniñ ayı aspandap twrğan kezinde bwlay şetel asıp, din bilimin alu degeniñ ekiniñ biriniñ tağdırına bwyıra bermeytin baq edi. Jaqiya Beysembaywlı sol baqıttıñ özine oñaylıqpen kelmegenin de biledi. Sebebi, osı bedeldi bilim ordasın tämämdağanan keyin Qazaqstan mwsılmandarı qaziyatın basqaruğa mümkindik aldı. Qazaqtıñ da ata-babalardan wstanıp kele jatqan dinin jaña kökjiekke köteruge atsalıstı. Imandılıqtan alşaqtap bara jatqan wrpağın araşalap qaludıñ qamına den qoydı.
Bwl onıñ islam dinin örkendetudegi eñ bir qajırlı ter tökken jıldarı edi. Osı twsta elimizde qanşama meşitter aşıldı. Keñes biliginiñ sayasatı dindi memleketten aulaqtatu bolsa da, halıqtıñ dini senimine qılau tüsiru qiın bolatın. Birde ol keñes delegaciyası qwramında Afrikanıñ Nigeriya, Mali jäne Senegal elderine sapar şekti. Ondağı mwsılmandıq jağdayğa qanıqtı. Özi de qazaq jerindegi islamnıñ äleueti turalı äñgimeler ayttı. Sol esteliginde: «Men afrikalıq bauırlarıma keñ baytaq qazaq jeriniñ tarihı men halqı jaylı oy qozğadım. Wlttıq jäne dini dästürlerdiñ bite qaynasıp, qazaqtardıñ şariğat ilimderin özderiniñ kündelikti ömirlerinde bastı wstanım etetininen de habardar ettim. Şınında, qazaq jwrtı ateystik ömirge kirikse de, Allasın eşqaşan auzınan tastağan emes. Elimizde köp meşitter salınıp jatqanın, osınday irgeli Allanıñ üyiniñ Abay elinde qwrılısı bastalğanın da jetkizdim» deydi ol.
Qajı ömiriniñ önegeli bir soqpağı Kökşe jerinde jalğastı. Osında on jeti jıl oblıstıq meşittiñ bas imamı bolıp qızmet etti. Bwl sekseninşi jıldardıñ bası edi. Keşegi keñestiñ ideologiya kommunistik senimdi bastı nısana etip, bar wlttıq qwndılıqtardı orıs şovinizminiñ astarına jatqızğan alasapıran kezeñ edi ol. Alaş deseñ, wltşıl atanıp, qudalauğa tüsirgen tar zaman-ay deysiñ. Jaqiya qajınıñ islamdı nasihattau arqılı wlttıq arnamızdan alıstamauğa qwlşına kirisken jıldarı da osığan twspa-tws keledi. Öziniñ uağız sözderinde qazaq wltı ruhaniyatınıñ negizgi arnası – islam dini ekenin de qorıqpay ayta aldı. Imandılıq küşeyse, biz wlt retinde küşeyetinimizdi de ol ärkez eske saldı.
Ol Kökşe jerine alğaş imam bolıp kelgende oblısta bar-joğı bir ğana meşit bar edi. Keyingi jıldarı Kökşetau qalasında eki, Qızıltu, Leningrad, Lenin audandarında meşitter aşıldı. Al onıñ şäkirti, alğaş öz sauatın aşqan Erkin qajı Kökşetau qalasında sol jıldarı 140 şäkirt Jaqiya Beysembaywlınıñ aldınan bilim alğanın aytadı. Tipti, öz qarajatına dini oqulıqtar da şığaradı.
Kökşetau qalasındağı qazirgi Nauan hazret atındağı ortalıq meşittiñ aşıluına da kuä bolğan edik. Oblıs basşılarına qayta-qayta barıp, bwrınğı meşit ğimaratın özine qaytartqızdı. Sondıqtan qasietti dinimiz üşin eren eñbek etken Jaqiya qajınıñ önegeli ömiri kimge bolsın ülgi bola aladı. Keşegi qım-quıt zamanda islamnıñ keñ taraluına ayanbay ter tökken abzal jannıñ är isine Alla razı bolsın dep dwğa etemiz.
Ol öz esteliginde: «Zadı islam dini eşqaşan jamandıqtı, zwlımdıqtı uağızdap körgen emes. Qayta onday iske ayaq baspa deydi. Eger öz basıña payda istey almasañ, ne üşin ömir süresiñ. Jalğız-aq öz basıñnıñ qamın oylasañ, onda kim üşin ömir süresiñ Al, qolıñnan keler bar jaqsılıq jalğız basıñnan artılmasa, özgege qalay qamqor bolasıñ!» degen sözin oqıp otırıp, şınında, din üşin jaratılıp, Allanıñ qwdiretin öz bauırlarına jetkizu isine bar ğwmırın arnağan jannıñ esimin este wstau abzalılarıq bolar edi degimiz keledi.
Baqıt SMAĞWL.

Related Articles

  • ÄMİR TEMİRDİÑ QAZAQ JERİNDE QALDIRĞAN ÜŞ ESKERTKİŞİ

    Orta ğasırdağı qazaq tarihınan ÄMİR TEMİRDİÑ QAZAQ JERİNDE QALDIRĞAN ÜŞ WLI ESKERTKİŞİ 1.Ämir Temir 1397-99- jıldarı YAssaui movzeleyin saldırğan. 2 Älemde teñdesİ joQ, salmağı eki tonnalıq TAYQAZANDI (Öner tuındısı) QWYDIRĞAN. 3 . Wlıtaudıñ Altın şoqı degen töbesinde ülken qara tasqa arab jäne şağatay tilinde jazu jazıp qaldırğan. (Bwl tas qazir Ermitajda twr) Ämir Temir1370- jılı Maurennahr biligine keldi. Aynaldırğan on jıldıñ işinde Ämir Temir Auğanstandı, batıs Ündistandı , batıs Qıtaydı, Parsı elin, Arab elderin , Qap tauı elderin bağındırıp, Osman imperiyasınıñ padişağı Bayazitti jeñgen. Ä,TEMİRGE az uaqıttıñ işinde jiırma altı memleket bağınıştı bolğan. 1380-jıldarı Altın Orda älsiregen kezde Altın Orda tağına Ä.Temir Toqtamıstı otırğızğan. Toqtamıs Mañğıstaudağı Orıs han öltirgen Tüy

  • Balalar äleminiñ elşisi…

                                    Kemel oy men kelisti sır toğısqan, swlu sezim men mwñlı şer şarpısqan körikti de körkem şığarmalardıñ şeberi – Saparğali Begalin. Biıl, 2020 jılı qazaq prozasına özgeşe örnek, jaña lep, ğajayıp sır-sipat äkelgen körnekti qazaq jazuşısı, balalar ädebietiniñ klassigi, ädebietimizdiñ poeziya, proza janrlarında tartımdı, tolımdı şığarmalar bergen körnekti suretker Saparğali Begalinge 125 jıl tolıp otır.         Saparğali Begalin 1895 jılı qaraşa ayınıñ 24 jwldızında Şığıs Qazaqstan oblısı, Abay audanı, Degeleñ auılında düniege kelgen. Tabiğatınan zerek, wğımtal balağa oqu oqığan, bilim alğan öte wnaydı. Sodan ol auıl moldasınan däris alıp, eskişe hat tanidı. 1915 jılı Semey qalasındağı orıs-qırğız (qazaq) uçilişesin bitirgen. 1929-1935

  • GEOLOG ĞALIM S.KAMALOVQA 85 JIL

    Qazaqstan ekonomikası üşin ülken mañızğa ie ken orındarın aşqan ğalım Kamalov Suhan Maqswtwlı elimizdiñ tarihında eleuli orın alar twlğa. Bükil sanalı ğwmırın öz otanınıñ damuı men güldenuine arnağan bilikti geolog Kamalov S.M. közi tiri bolğanda biıl 85 jasqa tolar edi. Kamalov S.M. 1935 jılı jeltoqsannıñ jiırma birinşi jwldızı Oral oblısınıñ (bwrınğı atauı) Qaztalov audanına qarastı Asan-Qwdıq auılında düniege kelgen. Bala kezinen ol öz küşine ğana senuge beyimdeledi, osı kezden onıñ boyında qaysarlıq minezi men tabandılıq, eñbekqorlıq qasietteri qalıptasadı. Ötken ğasırdıñ eluinşi jıldarı mektepti bitirgen ol, sol kezdegi qol jetpeytin, arman mamandıqtardıñ biri jer qoynauında qazınanı zertteytin geolog mamandığına qızığadı. Osı mamandıqtı Qazaq memlekettik universitetinde bitirgen ol basında täjirbie jinau üşin

  •        Qazaq poeziyasınıñ täñiri…

                          Biıl, 2020 jıldıñ 10 tamızında wlı aqın, ağartuşı, ğwlama, wlttıñ jaña ädebietiniñ negizin qalauşı, qazaq halqınıñ maqtanışı, qazaq ädebietindegi qaytalanbas zor twlğa Abay Qwnanbaywlına 175 jıl toldı. Orıstar üşin – Puşkin, ağılşındar üşin – Şekspir, gruzinder üşin – Rustaveli qanday wlı qwbılıs bolsa, Abay da qazaqtar üşin sonday teñdessiz qwbılıs.                                                    Abay (Ibrahim) Qwnanbaywlı 1845 jılı 10 tamızda Şığıs Qazaqstan oblısındağı Şıñğıs tauınıñ bauırında düniege kelip, 1904 jılı dünieden qaytqan. Abay öziniñ balalıq şağın äjesi men anasınıñ qasında ötkizdi. Bolaşaq aqın el anası atanğan Zere äjesiniñ tausılmaytın añız-ertegilerin estip, sözge şeber Wljan anasınıñ tärbiesin körip östi. Ol auıl moldasınan däris

  • TORAÑĞILI TURALI NE BİLEMİZ?

      TORAÑĞILI TURALI NE BİLEMİZ? Sır boyı – twnğan şejire, tausılmas tarih. Ötken ömirdi büginmen bügip qaluğa bolmaydı. Babalardıñ soqtıqpalı-soqpaqtı wlı jolı ğasırlar qoynauınan wlasıp kele jatqanı aqiqat. Al, qazirgi ömir erteñge jalğasatındıqtan, ötkendi tarazığa tartu – bastı mindet. Elbası Nwrswltan Nazarbaev memlekettik «Mädeni mwra» bağdarlamasın jariyalau arqılı ruhani mwralarımızdı tügendep, wrpaqqa wltjandılıqtıñ wrığın sebudiñ ülgisin körsetti. Jer ataularınıñ tarihın zertteu öz ölkemizdiñ ötken tarihına üñile otırıp, wrpaq sanasında sabaqtastıq saltın qalıptastırudı közdeydi. Qaysıbir eldiñ, jerdiñ nemese eldi mekenniñ atalu tarihı bolatını sözsiz. Sonday-aq «Torañğılı – Bala äulie» ataluınıñ özindik şığu törkini bar. Äytse de  tarihşılar, şejireşiler de «Torañğılı – Bala äulie» däl osılay bolğan dep äli künge deyin tap

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: