|  |  | 

Tarih Qazaq şejiresi

Alaş jäne atatek

Bayahımet Jwmabaywlı

jazuşı, etnograf
Baiahmet
Atatek jayında söz qozğar bolsaq «Alaş» atı şıqpay qoymaydı. Al «Alaş» turalı keñestiñ soñı ata tekke wlasarı şındıq. Bwl halqımızdıñ tek pen tarihtı bir twtas wğım retinde qarauınıñ negizi bolmaq. Endeşe keñesti «Alaştan» bastalıq.

Halqımızdıñ söz tirkesterinde «Alaştıñ azamatı», «Alaş – Alaş bolğanda», «Altı Alaş» degen siyaqtı wğımdar kezdesedi. Ol olma bizdiñ osı «Alaş» sözimiz tuısqan wlttar arasında da öz – özderiniñ tildik qorında äksentine qaray: Saqalar — d'ie, Qwmıttar — u'y. Türikter — alaçug, Qırğızdar — Alaççk. Orıstar — laçug, Noğaylar — Alaş. Twnğwstar — alan…[1] t. b. Deydi. Mine bwlar «Alaştıñ» olardıñ tarihımen qatıstılığı degendik emes. «Alaş» sozınıñ taralu ayasınıñ qanşalıqtı keñdigin däleldeu.
Zertteuşiler «Alaş» tı tım arıdan suırtbaqıtaydı, m: Märkopolo: «Alaş ögizben süyreletin kigiz üy»[2] retinde jazsa, osı pikirdi jüpteuşilerdiñ qatarlı molığıp, «Süyretpeli döñgelek ornatılğan kigiz üy» [3], «Qañılı zamanındağı arbalı kigiz üy» [4], «Şıñğıshan zamanındağı köp ögizben süyrelip jüretin kigiz üy» [5] degen anıqtamalardan sırt, «Noğaydıñ qanı Müqammetti Moñğwldar Alaş atağan» [6], «Kigiz üydiñ şañırağınıñ wstın «Asoci» Alaş atağan» [7]. «Alaş — Alaşa hannıñ esimi» [8], «Alaş ejelgi taypa atı» [9], «Aliş böriniñ alğaşqı mekeni» [10], «Alaş – temir dulığınıñ töbesi» [11] degen twjırımdamalar kezdesedi.
Al materialdıq derekterdiñ neğürlim anıq, wğınıqtısına jüginer bolsaq, «Alaştı» wlıs, ru, taypalardan qwralğan bir twtas wğım retinde qaraydı. Qarañız: «Bizdiñ zamanımızğa deyin Alaştar Qrateñiz, Azoulı (Azov) teñizi boylarınan, Kapkaz (Kavkaz) taularına kelip qonıstanğan halıq» [12] dey kelip, Qazaq halqınıñ äsilgi nısıbı (tegi) retinde twraqtandıradı.
Al bwdanda anığıraq derekterge toqtalar bolsaq, Täukehan kezinde, yağni Kerey — Mwrındıq — Jädiger — Şığay — Esim — Salqamjäñgir — Täuke bolıp, (Täuke 1680 jılı han tağına otırıp, 1715 jılı dünieden köşken) mine osı kezde biler keñesi Sırdäriä boyında, Sayran, Türkistan aymaqtarında «Baytöbe», «Tartöbe» jerlerindegi täñirge arnap maldıñ mayın (süyegin) arnaulı örteytin orındarda (mwnday orındardı «kültöbe» iyağni örtelgen süyektiñ küli qalğan orın) arnaulı biler keñesin qwrudı «Alaştıñ basın qosu» dep atağan.
Ärine mwnda bas qosuşılar är taypanıñ tarihıy qwrlımdarın saralap, timdı zañdardı qoldanısqa eñgizip, şejireniñ özin memleket isteri qatarına eñgizip, taipa, rulardıñ tularınıñ twr – tüsterin belgilep twraqtandırıp otırdı. Anığıraq aytar bolsaq, jeti ata aralamay qız alıspau, segizinşi atadan soñ jeti rulı eldiñ bi, bekteri, aqsaqal, köksäqäldäriniñ bası qosılıp, jeti ata asqan rudıñ en, tañbaların belgilep, öz aldına el bolğan salauatın twraqtandırıp, ata sanına qaray köteretin qwyrıqtı tuların twraqtandıru siyaqtılardı saltqa aylandırğan. Mine mwndağı bitimder anığıraq aytqanda rulardıñ sanın köbeytu arqılı är ru öziniñ el bastar serkesi men wrandatar batırın twraqtandırıp, jauğa attanar jasaqtarın saylau arqılı memlekettiñ qorğanısın küşeytip, el ekonomikasın damıtudıñ täsili retinde qoldandı. Osı kezde «Aday» neşe ata, «Taraqtı», «Jalayır» t. b neşe ata bolsa soğan jaray qwyrıqtı tuın köterip jauğa attandı. Mine osı kezde ata bwtarlauda öz ataların köbeytu bäsekesi bolğanı anıq. M; derekterde «Kerey äsili törteu bolatın, keyin toğızğa odan on ekige jetkizi» delinedi, mine osı kezde Kereyler on eki qwyrıqtı tu köterip, «Alaş» atın wran etip jauğa şapqanı şındıq. Däl osı kezde «Alaş» twtas Qazaqtıñ wranı ğana emes memleket wğımında bolğanın Mwrat Möñkewlınıñ «jas keleñ» tolğauında:
Alaş – Alaş bolğanda,
Alaş atqa qonğanda
Alaşwbar tu baylap…» [13] degen joldarınan bayqauğa boladı.Alashahan kesenesi
Osı arada oqırmanğa qadağalay ketetin bir jayt «Alaş» bügingi Qazaq wltın qwrap otırğan «Üş jwzdıñ» nığayğan kezeñi ekenin bayqaymız. Bwğan sebep, Täukehan töñiregindegi ru, jüz, taypalarğa anıqtama bergen zertteuşiler… «Besene qwramındağı Alşın ruları edi. Oğan Çerkeç (Kerkes). Beriş, Aday (Day), Tana, Ramadan siyaqtı rular qosıldı…» [14], «… Nayman, Arğın, Kereyler Şağataydan bölingen soñ wlıstıñ ortasına qonıstanıp «Orta jüz» atanğan[15]. «Şağatay wlınıñ şığısın mekendengen Üysinderdiñ qwramında Dulat, Alban, Suan, Sarıwysın, Şapıraştı ülken orda qwramına qosıldı…» [16] degen anıqtamalardan tıs, sol zamanda kwltöbe basında bas qosatın jiındarğa: Wlı jwzden — Töle bi, orta jwzen — Qazdauıstı Qazıbek, kişi jwzden — Äyteke bi, Qrğızdan — Kökim bi, Qaraqalpaqtan — Sasıq bi, Qatağannan — Jayma biler qatınasqan altı wlıstı «Altı Alaş» atağan… [17] mine osılayşa «Alaş» altı wlıs eldiñ birligi, wranı, wytqısı bolıp qalmastan osı altı wlıs eldiñ nısbı, tegi – tekti, memleket birliginiñ wytqısı bolğanın bayqaymız. Endeşe bwl künde «Alaş» Qazaq şejirelerinde twp ata bolıp bastalıp kelip arada üzilis jasap qalatın jäytteri joq emes, bwğan bastı sebep, däl osı «altı Alaş» wyımdasqan kezde, bereke – bırlık üşin tek «Alaş» tuı, «Alaş» wranı astına jinalğan halıq arğı ata, wlıs, taypalarğa bölinbey bir niet, bir tilekpen jauğa qarsı twrudı jolğa qoyğan kez edi. Ekinşiden; bizdiñ tegimizdi «Arap twqımı» etuge ärekettengen molda – qojalar «Alaştan» uaz keştirip, «Payğambar Mühammetten sanap elu ata ötkensoñ Änäs sahabanıñ atı atalıp, onıñ tört wlınıñ biri Jabaldan — Mağaz saqabadan taraymız»[18] dep bastaytın şejire «Mağaz — Suğayıl (Sımayıl) — Aqşolpan — Jayılqan — Mayqı — Möyten dey kelip, Mayqıdan — Jaqan, Özbekti. Jaqannan — Ayırqalpaq, Qalmek. Özbektden — Qıtay, Qıpşaq, Şağatay dese, Aayırqalpaqtan — Sozaq, Qazaq. Qazaqtan — Alaş… [19] degen şejireler tek ata bwtarlaudıñ basın payğambarlarmen saqabalarğa tireudi maqsat etuden ata bwtarlau ürdisteri payda boldı.
Ärine osındağı dini ilimdi nasihattauşılar bütin adamzat balasın Nwq payğambardan taratıp, Ham, Sam, YAfastan örbitip, Qam (Qamit) tan Evropa elderin, Sam (Sami) dan Arab, Parıs, Evreylerdi. YAfas (Japbas) dan Türik, Moñğwl näsilderin örbitetin…» [20] şejirelik dizbeler, bizdiñ şejirelik dastürımızdı abden şatastırıp «Alaştı» emes, Qazaqtı wmıttıra jazdadı.
Osınday wlttı äsilgi qwndılıqtarınan jañılıstırıudan joğarda aytqan Täuke han küres jasap tektik tanımğa qaytudıñ wranın köterip «Qazaqtıñ wranı bırlık» [21] dep aytuı bekerden – beker emes edi. Mine babalardıñ osı jan ayğayı, asıl armanını endigi jerde Älihan Bökeyhanov bastağan «Alaşşıldar» janın sala jañğırtıp, tiriltti. «Alaş» atauın twtas wlttıñ ruhı ekenin, keşegi memleket jüyesi «Alaşpen» asqaq ekenin eskerip, «Alaş» partiyasın qwrdı. Al Alaştıñ alğabasar arısınıñ biri Şäkerim öz şejiresinde «Arğı tegimiz Araptan, balenbay sahabanıñ twqımımız» [22] degen jañsaqtıqtarğa toytarıs berip, «Biz Alaştıñ twqımımız» ekenin jalpı halıq nazar audaruı keregin näsiqattauı… Sol kezde keñes ökimetiniñ qymasına tyip, Şäkärım bastağan el qaymaqtarın solaqay sayasattıñ oñ jambasına alıp tınış tapttı.
Mine oqırman Alaşpen ata bwtarlaudağı anıqtamanıñ meniñ twsinigimde qısqaşa osınşa, mwmkin artıq – kemide bolar. endigi jerde dini tanımdağı şejire (ata bwtarlau) men neşe jüz jıldan bergi jalğasım tapqan öz ata tek şejiremizge (ata bwtarlau) azdap toqtala ketemin…
Jalğası bar…
(avtorlıq qwqıq qorğalğan, paydalanuda avtordıñ maqwldığın alıñız)

Ädebietter:
[21] [12] [11] [10] [9] [8] [7] [6] [2] [1] «Tauarih tasbiq» Almatı «Arna» 2014. E.Kökeov
[3] «Qazaqtıñ qısqaşa tarihı» Şinjiyañ halıq baspası, 1987. N. Mıñjan
[4] «Üysinder tarihı», mwra jurnalı 1996. 2- san. S. Janbolatov
[5] «Zeynola Sänik şığarmaları» , 2016. Almatı
[13] «Er tegi kök aspan» Almatı. E.Kökeov, 2014
[17] [16] [15] [14] «Qas-saq». S. Janbolatov jäne «Taurih-tasbiq» E. Kökeyov
[20] [18] «Türik, Qırğız-Qazaq qam qandar şejiresi» Şäkärim Qwdayberdiwlı. Almatı «Qazaqstan» jäne «Sana» 1991.
[19] Äbilğazı «Türik şejiresi» Almatı, «Ana tili» , 1992.

Related Articles

  • Toğız oğız-toğız Iteli-toğız Torğauıt

    Börili bayraq astında — Bögelip körgen jan emen! Böridey jortıp ketkende, Bölinip qalğan jan emen!   -Swyinbay Aronwlı   Iteli şejiresiniñ Säbit damolladan qalğan nwsqasında : Ormanbet hannıñ  Torğauıt, Dörbit, Tibet, Tañğıt, Qalqa, Ahmet, Onsan degen wldarı boldı. Ahmet alapes bolıp auırıp elden şettetiledi de, Ahmetti ien jerge öltiruge apara jatqanda qwtqarılıp, aman qaladı. Ahmet arqardıñ bauırın jep, qanın işip sauığıp ketkensoñ arqardı kie twtıp, twñğış wlınıñ atın Arqarşı qoyadı. Ahmet jasaq qwrıp, böri bastı tu köterip Ormanbet hanğa qarsı şabuılğa ötedi. Torğauıt, Dörbit, Tañğıt, Qalqa, Sarıüysin, Bekejan, Täyti, Onsan börili tu astına birikti. Böri bastı tuına qaratılıp toğız Iteli atanıptı- degen añızdı keltiredi.. [1] Säbit damolla- Altay betinde alğaş

  • Şañıraqqa qaramaytındar

      2020 jıldıñ mausımında, Vernıy qalasındağı (qazirgi Almatı) kazaçestvo köterilisiniñ jeñilisine jüz jıl toladı. Körnekti bol'şevik pen jazuşı, Dmitriy Andreeviç Furmanov, osı jeñiske eleuli üles qostı. 1924 jılı, ol osı jan türşiktiretin oqiğanı suretteytin  «Myatej» («Köterilis») degen tamaşa romanın jazıp bitiredi.  Aytpaqşı, «Myatej» romanı 1916 jılğı Amangeldi Imanov köterilisiniñ hayuandıqpen janşılıp qalğanı turalı älem ädebietindegi biren-sarañ şığarmalarınıñ biri.  Onıñ twşımdı däyeksözin keltiruge rwqsat etiñizder: «Carskoe pravitel'stvo s molnienosnoy bıstrotoy pomçalo syuda karatel'nıe otryadı, pomçalo transportı orujiya, kotorım snabdilo kulakov… I poşla reznya. Otkrılas' neravnaya krovavaya bitva: s odnoy storonı voorujennıe otryadı i osvirepevşie kulaki, s drugoy storonı – poçti bezorujnoe tuzemnoe naselenie, kotoromu otçayanie i kruglaya bezvıhodnost' pridali silu, otvagu

  • Erke batır- Bwqarbay Eltoqwlı

    Jwmaşärip Şähadatwlı Dändibay tegi (Jazuşı, Pedagok, poblicik) Är zaman öziniñ äygili adamdarın tudırıp sol twlğanıñ boyındağı türli qasietteri arqılı jetken deñgeyi köleminde ortasına äygilep otıradı. Zaman twlğağa tiyanaq, twlğa zamanğa qozğauşı rölda damidı. Qoğamdıq damu barısında zaman kemeldenip, twlğa somdaladı. Zaman bir tarihi däuirdiñ ruhani betbeynesi. Onda han- qaraşa, bi- qazı, kösem- şeşen, batır- bağlan… t.b lardıñ bäri de sayasi- zañ, din- mädeniet, şaruaşılıq t.b qatarlı köptegen salalarda aralasa boy körsetip sol zamannıñ özindik tınısın qalıptastıradı. Endeşe sol nar twlğalardıñ işinde batır obrazın osı maqalada qauzalatın özek ete oy öristeteyik. Allağa şükir, qazaqta batır barşılıq, sebebi biz handıq tegimiz arısı Edilqağan (ätilä), Eljaukünbilerden bastau alıp, berisi Twğwrwlhan, Joşıhandar men olardıñ

  • Qıtay qazaqtarınıñ anti-kommunistik üş ülken josparı

    Birinşi sügiret, 1960-jılı Tayvan (台湾) astanası Täypeyde tüsirilgen. Surette oñınan: Dälelqan Janımqanwlı Janaltay, Qalibek Rayımbekwlı Häkim, Qamza Şömişbaywlı Wşar, Qalipa Ğaqıpwlı Altay. Bergi jaqtağı üş adam oñınan: Jolbarıs wlı YAqwp jäne APACL- müşeleri men Tayvan prezident äkimşiliginiñ qazaqtardı qabıldauğa kelgen ökili.  Ekinşi sügiret, 1960-jılı Tayvan astanası Täypeyde tüsirilgen. Aziya halıqtarınıñ Anti-Kommunistik Ligası (APACL) sol jılı täypeyde qwrıltay aşqan. Qwrıltay jinalısına qazaqtar da qatıstı. Surette oñınan: Qalibek Rayımbekwlı Häkim, APACL basşısı Gu Jıngang (Gu Zhenggang/谷正纲), Qamza Şömişbaywlı Wşar jäne Qalipa Ğaqıpwlı Altay.  Üşinşi sügiret, 1960-jılı Täypeyde tüsirilgen. Surette aldıda otırğan: Qıtay gomindañ ükimetiniñ tayvandağı prezidenti Jan Käyşek (蒋介石). Qıtay qazaqtarı onı Qıtaydıñ teristik akcenti boyınşa Jiyañ Jieşi dep ataydı. Artta twrğandar

  • BABADAN DARIĞAN DARALIQ

        Qazirgi qıtay jeri Altay beti külli Abaq kereydiñ tuıp ösken ata mekeni. Talay zañğar twlğalardı tudırğan altın qwrsaq, Altaydıñ bir tuar tuması Ädi Twrar wlı 1932 jılı Botaqara ruınıñ süyikti mekeni Altaydıñ Alaqaq auılında düniege kelgen. Ädi Botaqara batır Tınıbek Nwra äuletinen taraydı. Abaq kereydiñ twñğış bii ataqtı jırauı, Botaqara Tınıbek Nwra äuletinen Şäu(jırau) Apaşwlı ,Ataqtı tökpe aqın Töleubay Böjekwlı, janı jomart keñ peyildi atağı jer jarğan bay Şäku Esilbay sındı wlı twlğa atalarınıñ qasieti darığan, Ädi balalıq şağı öziniñ ata mekeni Alaqaqta ötti. Bastauış sınıbın sol Alaqaq auılındağı Botaqara mektebinen bastadı. Ädeñ öziniñ tua bitti darınımen azattıqtan keyin qoğamnıñ är salasında qızmet etti. Sol kezde Altay audannıñ

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: