|  |  | 

Swhbattar Tarih

QARJAUBAY SARTQOJAWLI: HALIQTIÑ ÖZİ JASAP KETKEN TARIHIN ÖZİNE QAYTARUIMIZ KEREK

Ötken aptada Elbası Nwrswltan Nazarbaevtıñ «Wlı dalanıñ jeti qırı» attı maqalası jarıq körgeni köpke ayan. Tarihi taqırıptı qozğağan maqalağa qatıstı belgili türkolog, filologiya ğılımdarınıñ doktorı Qarjaubay Sartqojawlımen äñgimelesken edik. Marhabat!

- Qarjaubay ağa, äñgimemizdi keşe ğana jarıq körgen Elbası Nwrswltan Nazarbaevtıñ «Wlı dalanıñ jeti qırı» attı maqalasınan bastasaq. Tarihi twjırımdama turasında qazir qoğamda qızu talqı jürip jatır. Qalay oylaysız, el basşısınıñ bwl jolğı bastamasın ruhani-mädeni derbestigimizdiñ alğışartı, kürdeli kezeñde halıqtıñ sanasın oyatıp, serpilis beretin ündeu dep qabılday alamız ba?

- Elbasınıñ «Wlı dalanıñ jeti qırı» attı maqalası jarıq körgennen bergi bir jwmanıñ işinde qoğamda ülken señ qozğalğanday boldı. Wltın wlıqtağan, layıqtı bağası berilgen köptegen maqalalar jariyalandı. Sol dualı auızdardan şıqqan dwğalı sözderdi, aytılğan wsınıstardı jüz payız qoldaymın. Solarmen bir pikirdemin.

Maqala jaqsı  nasihattalıp jatır. Erekşe aytarım, bwl tarihi twjırımdama Elbasınıñ bwdan bwrın jariyalağan «Bolaşaqqa bağdar: ruhani jañğıru» maqalasınıñ tikeley jalğası. Osı maqalalarda aytılğan är oy, är söz bükil halıqtıñ, keleşegimizdi jalğastıruşı bügingi wrpaqtıñ tarihi sana-sezimin qalıptastıruğa dañğıl jol aştı. Elbasınıñ är sözi wlı mwhitta jüzip bara jatqan kemege bağdar körsetip twrğan jağalaudağı mayaktay ğılımi-ädistemelik jol körsetip twr.

Tarihi sana sezim degeniñiz – sonau este joq ejelgi däuirden bermen qaray wltımızdıñ jasağan tarihi qwndılıqtarın wrpaqtıñ jadına siñirip, sodan alğan ruhani qoregin el müddesine arnaytın wlı küş, balaması joq quattı energiya.

Biz mıñjıldıqtarğa jalğasqan bay tarihı bar halıqpız. Tarihtı jasap qana qoymay, jer şarınıñ teñ jartısına qojalıq etken halıqpız. Ejelgi Ğwn, Kök Türik, Joşı-Qıpşaqimperiyası sonıñ ayğağı. Jahandıq deñgeyde mädeniet jasap, sol mädenietimizben älemge äser etken halıqpız. Bwğan dälel: jartılay köşpeli, jartılay otırıqşı mädeniet qalıptastıru; mal şaruaşılığın igerudiñ älemdik modulin jasau; qorğanu qaruları, dalalıq soğıs taktikası men strategiyasın qalıptastıru; Jılqını qolğa üyretip, älem halqın atqa qondıru, älemniñ körkem suret (jivopis') önerine añ örnegin (zverinıy stil') engizu; türki etnosınıñ öz ökili bayırğı türik bitigti älem oy-sanasınıñ altın qorına engizu degen siyaqtı mıñdağan jañalıqtardı älem örkenietine qosqan halıqpız.

Biz memlekettilikti qayta jañğırtıp, jaña twrpattağı memleket qwrdıq. Beynelep aytsaq, jaña twrpattı Ordamızdı twrğızdıq. Endi eldi ruhpen häm memleketşildik tüsinik qarulandıru qajet bolıp twr. Ol degeniñiz – beynelep jetkizsek, Ordağa kirip barğanda janıñızğa, sezimiñizge erekşe küş beretin aura qalıptastıru degen söz. Sizdiñ swrap otırğan ruhani-mädeni derbestik degen – osı bolmaq.

- Tarihımızğa qatıstı mäselelerge kelgende naqtı bağası berilmegen, şındıqqa qayşı keler jäyttar köp. Keşegi ğılım qazaq halqınıñ twtas tarihın, mädenietin, twrmıs-ğwrpın eurocentristik közqaras häm totalitarlıq rejimniñ şırmauınan şıqpağan sovettik tanım şeñberinde zerttegen sekildi. Ol tiisinşe, halıq sanasında öz tarihı men ruhani düniesine ürke qarauşılıq, mensinbeuşilik siyaqtı jaman ädetterdi qalıptastırğanı ras. Endeşe, Elbası maqalası elimizdiñ täuelsiz, ğılımi negizi bar ob'ektivti tarihınıñ jazıluına negiz bola ala ma? 

- Biz Keñestik 70 jılda öz tarihımızdan ayırılıp qalğan edik. Tarihi sana-sezimimiz soqqı alıp, qaydağı bir ejelgi ispetti izmderdiñ dwğasına baylanıp, esimizden ayırıldıq. Keñestik kezeñde euroöktemdik, reseylik öktemdik ideologiyanıñ jeteginde kettik. Endi osı ideologiyadan janımızdı, oy armanımızdı, oylau qabiletimizdi tazalau sizder men bizderdiñ aldımızğa qoyılıp otırğan mindet. Elbası osı öktemdikterden qwtılatın joldı körsetip berdi. Bwl ğalımdar men tarihşılarğa ülken jauapkerşilik jüyteydi. Osılayşa, izmderden tazalanıp halıqtıñ özi jasap ketken tarihın özine qaytaruımız kerek. Sonday jağdayda bizdiñ halıq öz tarihına mensinbey qarau, ürke qarau közqarasınan ayırıladı.

- Şıñğıs han taqırıbı da äli künge deyin daulı küyinde qalıp otır. Mwnıñ bäri qazaq tarihına qatıstı tüyindi mäselelerdiñ tolıq tarqamağanın ayğaqtaytınday. Öziñiz bir swhbatıñızda Şıñğıs hannıñ kök türikterdiñ el basqaru jüyesin tolıqtay wstanğanın aytıpsız…    

- Şıñğıs han jäne onıñ wrpaqtarı taqırıbı qazaq oqırmandar ortasında dwrıs aşılmay jatır. Asılında, Z.Qinayatwlı eñbekterinde bwl mäselege jaqsı jauap berilgen edi. Meniñşe, oqırman qauım osı ğalımnıñ eñbegine üñile almay kele jatqan siyaqtı. Elbasımız da bwğan tolıq jauabın bergen. Şıñğıs han Ortalıq Aziyada ömir sürip kelgen qazaq, moñğol, tatar, man'ju, tibet, qıtay, orıstardıñ, Şığıs europa, Kavkaz, Jerorta teñizi, Qaraözen mañındağı parsılar, arabtardıñ, gruzin, armiyandardıñ, ukraindardıñ da hanı. Barlığı da kezinde Şıñğıs han jäne onıñ wrpaqtarınıñ qol astında boldı. Al, Joşı qağan qazaq jerin üleske alıp, bilik qwrdı. Ol moñğol halqı üşin küresken joq. Qazaq jerine kelip qazaq bolıp ketti. Şıñğıs han Joşığa osı wlı dalanı berip twrıp «Joşı-Qıpşaq wlısı» dep atadı. «Joşı-Qıpşaq wlısı» degeniñiz – bügingi qazaqtar. Franciya saudageri Marko Poloğa jol körsetip, aqıl keñes bergen bir kezdesuinde «Qırım tübeginen Beyjiñge deyingi aralıqta jürip ötken kezde janıñda qaytken künde bir qıpşaq audarmaşıñ bolsın. Qıpşaq tili Ortalıq Aziyanıñ qatınas tili» degen eken. YAğni, sol däuirde qıpşaq tili bügingi ağılşın tiliniñ rölinde boldı dep tüsinuge boladı.

Şıñğıs han özi üş tatardıñ wrpağı. Arğı tegi türki-hiyat. Tili b.z. IX-X ğasırdan bastap körşiles man'ju, tüngüs, qıtaylanğan qidan tilderiniñ äserimen türkilik teginen alıstap qalıptasa bastağan. Şıñğıs däuirinde biraz alıstağan. Keyin buddizm dinin qabıldağan soñ onan ärmen alıstap bügingi moñğol tili qalıptasqan.

Şıñğıs imperiyası alğaş ornağan kezde Çiñğay Çinsan degen kerey taypası adamı onıñ is-basqaruşısı bolıp jwmıs jasağan. Kök türiktiñ üşinşi qağanatı – Birikken türik (wyğır) qağanatı qwlağannan keyin, X-Xİ ğasırlarda Kerey, Nayman taypalıq odaqtarı jeke-jeke handıq qwrğan. Olar Kök türik däuiriniñ mädeni-ruhani qwndılıqtarın, el basqaru jüyesin wmıt qaldırmay, jalğastırıp paydalanıp kelgen. Şıñğıs qağannıñ is basqaruşısı Çinğay-Çinsan Kök Türikterdiñ sol däuirin Moñğol imperiyası qwrılğan kezde sol qalpımen qoldanğan. M: Tör(bilik), el, han, qağan, bitig (jazu), bitigşi (hatşı), twrğaq (kündizgi qarauıl), keşigtin (tüngi qarauıl), tarığ (egin) t.t.s.s.

- Türkolog maman retinde türki mädenieti men köşpendiler örkenietiniñ bügingi zerttelu jayı turalı az-kem ayta ketseñiz.

- Bwl öte ülken taqırıp. Türik mädenietin mädeniet retinde jeke alıp qarau kerek. Şegine jetkizip zertteldi dep ayta almaymın. Qayta qaraytın, arı qaray tereñdep zertteytin  aspektileri äli köp. Köşpeliler mädenietiniñ otırıqşı elderge äseri örkeniet twrğısınan  zerttelu kerek. Bwl taqırıp tıñ dünie.  Büginge deyin igerilmey jatır.

- Memleket basşısınıñ maqalası qazaq tarihın qayta zerdeleuge mümkindik beredi. Aldağı atqarılatın ülken jwmıstardıñ bağıt-bağdarı qalay boluı kerek, neni eskerui kerek?

- Jasaytın jwmıs köp. Elbasınıñ osı maqalasınıñ ayasında zerttep jürgen ğalımdardı kiristire otırıp memleketttik bağdarlama jasasa  dwrıs bolar edi. Barlıq jwmıstı Türki Akademiyasına itere saluğa bolmaydı. Öz basım Türki Akademiyasınıñ jwmısına köñilim tolmaydı. Kemşilikter öte köp. L.N.Gumilev atındağı EWU, Äl-Farabi atındağı Qazaq memlekettik universiteti, Türkistandağı Qazaq-Türik universteti, Almatı pedagogikalıq universitetteri birigip otırıp jwmıs jasasa jaqsı nätije şığadı dep oylaymın.

- Äñgimeñizge rahmet!

Wlt portalı

Related Articles

  • “üş ualayat” jäne “jeti ualayat” saylanğan delegattar

    Bwl sügiret 1946-jıldıñ qaraşa ayında Nan' Kin qalasında tüsirilgen. Sol jılı qıtay astanası Nan' Kinde gomin'dan ükimetiniñ mükilmemlekettik qwrıltay jinalısı ötti. Jinalısqa şıñjañ ölkelik koaliciya ükimetten 18 delegat qatıstı (wyğır, qazaq, qırğız, moñğol, şibo, dağur, dwñğan jäne qıtay). Sügirette, qıtay prezidenti Jan Käyşek (ortada äskeri kiim) jäne şıñjañ ölkelik koaliciya ükimettken kelgen eki qazaq, bir qırğız bar. Olar: Änuar Saljanwlı, Qaduan Mamırbekqızı jäne qırğız Madanbek.  Änuar Saljanwlı- “üş ualayat” jaqtan saylanğan delegat. Qaduan Mamırbekqızı- “jeti ualayat” jaq saylağan delegat. Madanbek- “jeti ualayat” jaq saylağan delegat. Şıñjañ ölkelik koaliciya ükimet eki jik delegattan qwraldı. Olar, “üş ualayat” jäne “jeti ualayat” müşeleri. Bwndağı “üş ualayat” degeni 1944-jılı Qwljada qwrılıp 1946-jılı gomin'dan ükimetine

  • OBA…

    Al'ber Kamyu (1913-1960) «Oba»-nı jazdı, Orandıq oyger Albert Camus. Ölerinen üş jıl bwrın yaki 1957 jılı Nobel'ge jetken talant.Faşizmniñ sayasi indet sekildi dertine qarsı küşti türen kötergen eñsegey düley küş iesi. Ol – «Oba»-men eñ kürdeli jol, şüñet iirimge süñgidi.«Oba»-dağı eñ swrapıl keyipker Barner Reyeniñ beynesi. Köşe boyında ölgen egeuqwyrıqtardıñ jemtiginen seskenu, adam tağdırın oyran etetin kezdeysoqtıqtı sezingen därigerdiñ arpalısı. Reye öziniñ üy qızmetşisiniñ öliminen keyin aldağı qaterli jwqpalı dert jaylı äleumetke jalbarınıp aytpaq bolğan. Onı köpke tanıtqan osı absurdı. Bügingi täjtajaldıñ lañı sekildi tügel parıqsız, raysızdıqqa öte wqsas… Kärentin, em men domnıñ tapşılığı,adamdardıñ minez-qwlqındağı enjarlıq äsiredäuirik parıqsızdıq. Qoğamdağı qwldıq sana, ınjıqtıq,, qwrğaq küyzelis,titıqtau, şarşau, aqırğı şarasızdıqtar! Jau jağadan alğanda,

  •  BAHADÜR BOTAQARA (Dastan)

     Talapbek AZANBAY                                                                                     Aqın Talapbek AZANBAY  1965 jılı Qıtay Halıq Respublikası , Şıñjañ Wyğır avtonomiyalıq rayonı, Altay aymağı, Alaqaq öñirinde düniege kelgen . 2004 jılı ata jwrtına köşip kelip, qazirğı kezde Almatı oblısınıñ Eskeldiaudanında twradı. Begili aqın Talapbek Önerhan wlı AZANBAY 1990 jıldan bastap äde'ietke aralasıp, «Altın tau saltanatı», «Qıran merueti» attı jır jıynaqtarda ŞWAR kölemindegi türli basılım Gazet -  Jornaldarında 200 –den asa öleñ,tolğau, ballada jäne poemaları jarıq körip,

  • Toğız oğız-toğız Iteli-toğız Torğauıt

    Börili bayraq astında — Bögelip körgen jan emen! Böridey jortıp ketkende, Bölinip qalğan jan emen!   -Swyinbay Aronwlı   Iteli şejiresiniñ Säbit damolladan qalğan nwsqasında : Ormanbet hannıñ  Torğauıt, Dörbit, Tibet, Tañğıt, Qalqa, Ahmet, Onsan degen wldarı boldı. Ahmet alapes bolıp auırıp elden şettetiledi de, Ahmetti ien jerge öltiruge apara jatqanda qwtqarılıp, aman qaladı. Ahmet arqardıñ bauırın jep, qanın işip sauığıp ketkensoñ arqardı kie twtıp, twñğış wlınıñ atın Arqarşı qoyadı. Ahmet jasaq qwrıp, böri bastı tu köterip Ormanbet hanğa qarsı şabuılğa ötedi. Torğauıt, Dörbit, Tañğıt, Qalqa, Sarıüysin, Bekejan, Täyti, Onsan börili tu astına birikti. Böri bastı tuına qaratılıp toğız Iteli atanıptı- degen añızdı keltiredi.. [1] Säbit damolla- Altay betinde alğaş

  • Şañıraqqa qaramaytındar

      2020 jıldıñ mausımında, Vernıy qalasındağı (qazirgi Almatı) kazaçestvo köterilisiniñ jeñilisine jüz jıl toladı. Körnekti bol'şevik pen jazuşı, Dmitriy Andreeviç Furmanov, osı jeñiske eleuli üles qostı. 1924 jılı, ol osı jan türşiktiretin oqiğanı suretteytin  «Myatej» («Köterilis») degen tamaşa romanın jazıp bitiredi.  Aytpaqşı, «Myatej» romanı 1916 jılğı Amangeldi Imanov köterilisiniñ hayuandıqpen janşılıp qalğanı turalı älem ädebietindegi biren-sarañ şığarmalarınıñ biri.  Onıñ twşımdı däyeksözin keltiruge rwqsat etiñizder: «Carskoe pravitel'stvo s molnienosnoy bıstrotoy pomçalo syuda karatel'nıe otryadı, pomçalo transportı orujiya, kotorım snabdilo kulakov… I poşla reznya. Otkrılas' neravnaya krovavaya bitva: s odnoy storonı voorujennıe otryadı i osvirepevşie kulaki, s drugoy storonı – poçti bezorujnoe tuzemnoe naselenie, kotoromu otçayanie i kruglaya bezvıhodnost' pridali silu, otvagu

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: