|  |  |  | 

كوز قاراس سۇحباتتار تۇلعالار

تۇرسىنبەك كاكىشەۆ:سول وتىرىك اكادەميكتەر كوزىنىڭ ءتىرى­سىندە ماقتالىپ تا، ماداقتالىپ تا جاتادى. ال كوزى كەتكەننەن كەيىن سولاردى ىزدەيتىن ەشكىم بولمايدى…

استانا. 11 قازان. Baq.kz تۇرسىنبەك كاكىشەۆ،فيلولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور:Tursinbek Kakish

تۇرسىنبەك اعا، بۇگىندە 85 جاسقا كەلىپ جاتىرسىز. ومىردەن نە ءتۇيدىڭىز؟ وكىنىشتەرىڭىز بار ما؟ 

– «انانى ىستەي المادىم-اۋ»، «مىناۋ قالىپ قويدى-اۋ» دەگەن وكىنىش مەندە جوق. ءويتىپ وكىنەتىندەي مۇمكىندىك تە بولعان جوق. شىندىعىن ايتقاندا، قازىر وزدەرىن «اكا­دەمي­كپىز»، «دوكتورمىز» دەپ جۇرگەندەردىڭ اراسىندا ءارحيۆتىڭ ەسىگى قايدا ەكەنىن ءبىل­مەيتىندەر بار. شىققان كىتاپتى وقىپ الا­دى دا سوعان قاراپ ءوزىنىڭ وي-تولعامدارىن جازادى. نەگىزى، كىتاپ جازۋ ءۇشىن ءارحيۆتى ءبىلۋ كەرەك، كەشەگى وتكەن كۇندى زەرتتەۋ كەرەك. وسى جاعىنان كەلگەندە، مەنىڭ سوزىمدە، ويىمدا قاتقىل پىكىرلەر بولىپ جاتاتىن بولسا، كوپ جاعدايدا سول تاريحتان العان ساباقتار ەرىكسىز سولاي سويلەتەدى. ارحيۆ دەرەگىنە سۇيەنگەن ادامنىڭ ءسوزى دالەلدى، نىعىز بولادى. سول ءارحيۆتى اقتارام دەپ جۇرگەندە مەنىڭ انانى، مىنانى ويلاۋعا ۋاقىتىم بولعان جوق.تاعى ءبىر ماقتاناتىن نارسەم، مەن «اناۋ اتاقتى السام ەكەن»، «مىناۋ اتاقتى السام ەكەن» دەپ تالپىن­باي­مىن. ادال ەڭبەك ەتسەڭ، اتاق-دارەجە سەنى ءوزى ىزدەپ كەلىپ جاتادى.
 قانشاما ەڭبەك جازدىڭىز، سىنشى، زەرتتەۋشى رەتىندە الدەقا­شان مويىندالعان ادامسىز، پروفەسسورسىز. بىراق اكادەميك اتاناتىن دا ءجونىڭىز بار ەدى عوي… 
– سۇراپ العان اتاق سەنىڭ ىزدەنىسپەن العان عىلىمي دارەجەڭە تاتىمايدى. ءتىپتى اتاقتىڭ سوڭىنا تۇسكەن ادام­ قۇدايدىڭ ءوزى بەرگەن دارىنىنان دا ايىرىلادى. ءسويتىپ، اقىرىندا نە ەڭبەگىنىڭ ءنا­تيجەسى جوق، نە قولى جەتكەن اتاق-داڭقى جوق، توقىراي باس­تاي­دى. كەز كەلگەن نارسەدەن ىلىك ىزدەپ، پالە قۋىپ، كەز كەلگەن ادامدى دۇشپان تۇتىپ، پالەقور، جالاقورعا اينالادى. ونى وزدەرى سەزىپ-بىلمەي مە نەمەسە تۇسىنسە دە، مويىن­داۋعا ازاماتتىعى جەتپەي مە، ەرىك-جىگەرى مەن كۇش-قايراتىن ءمۇجىپ، ءوزى دە ءمۇجىلىپ، كوش­كە ىلەسە دە الماي، كوشتەن قالا دا ال­ماي، كۇنى وتەدى. بىزدە اكادەميكتىڭ ءوزى ساي­لاۋمەن كەلەدى. سايلاۋ ساياساتسىز بىتپەي­دى. پەندەشىلىك ارالاسادى. ونداي جەردە عىلىم كىرلەي باستايدى. وسىنى بىلەتىندىك­تەن دە سايلاۋمەن كەلەتىن اتاقتارعا، ءبىرىن­شى­دەن، زاۋقىم سوقپايدى. ەكىنشىدەن، تۋرا مىنەزدى بولعاندىقتان، ون­دايعا ىڭعايىم جوق. كىم-كورىنگەنگە جالىنىپ، «اعاتاي، اكادەميك بولايىن دەپ ەدىم، سىيلىق الا­يىن دەپ ەدىم، ما­عان داۋىس بەرە قويشى؟» دەپ جۇگىرۋ مەنىڭ تابيعاتىما جات. قاراپ تۇرساڭ، سول وتىرىك اكادەميكتەر، عالىمدار كوزىنىڭ ءتىرى­سىندە ماقتالىپ تا، ماداقتالىپ تا جاتادى. ال كوزى كەتكەننەن كەيىن سولاردى ىزدەيتىن ەشكىم بولمايدى. مۇنداي جاعداي اقىن-جازۋشىلاردىڭ دا، عالىمداردىڭ دا ارا­سىن­دا وتە كوپ.

– ءسىزدىڭ زەرتتەۋشىلىك، سىنشىلىق ەڭبەگىڭىزدىڭ اسا جەمىستى كەزەڭى كەڭەس داۋىرىمەن تۇسپا-تۇس كەلدى. سول ۋاقىتتى زەردەلەي كەلگەندە، قازاق ادەبيەتىنىڭ نەگىزگى جەتىستىگىن قالاي سيپاتتار ەدىڭىز؟ 
– قازىر كەڭەستىك كەزەڭدى تۇتاستاي قارا­لاپ جاتىرسىڭدار، ءبارىن «وڭباعان»، «جا­مان» دەيسىڭدەر. ال، شىندىعىندا، سوتسيا­ليزم جا­مان­دىعىنان نە بولماسا ادامزاتقا قاستى­عىنان قۇلاعان جوق. بۇل سول جۇيەنى دۇرىس باسقارا الماعان جەكەلەگەن ادام­داردىڭ قاتەلىگىنەن بولدى. سولاردىڭ كوبى مارك­سيزم­نىڭ نە ەكەنىن بىلمەيتىن. ماركس پەن ەنگەلس: «سوتسياليزم مادەنيەتى وركەن­دەگەن، شارۋاشىلىعى گۇلدەنگەن بىرنەشە ەلدە قاتار نەمەسە جەكە-جەكە ورناۋى مۇمكىن. بىراق ول مىندەتتى تۇردە وسكەن، كور­كەيگەن ەل بولۋى كەرەك» دەدى. لەنين ەۋروپا مويىن­داماعان، رەسەيدەي ارتتا قالعان ەلدە سو­تسيا­ليزمدى ورناتۋىن ورناتتى. بىراق ارتىن­شا ءبارى ستالينگە قالدى. ءۇيدى باس­قارۋ ءۇشىن ونىڭ يەسى مىعىم بولۋى كەرەك قوي. نەگىزى، سوتسياليزم جامان جۇيە ەمەس بولاتىن. مى­سا­لى، كىم ءبىرىنشى ايعا ۇشتى؟ ارتتا قالعان رەسەي ءسوتسياليزمنىڭ ارقاسىن­دا الەمدى اۋزىنا قاراتقان ءىرى مەملەكەتكە اينالدى. جالعىز رەسەي عانا ەمەس، ونىڭ قولاستىندا بولعان قازاق تا، وزبەك تە، باسقا­لار دا كەرە­مەت جەتىلدى. ەكونوميكا­لىق، مادەني تۇرعىدا مىقتى ورلەۋ بولدى. راس، سوتسيا­ليزم زاما­نىنداعى اشتىق، حالىقتىڭ قىرىلۋى، 1937-38 جىلدارداعى قۋعىن-سۇرگىن سالدارى اۋىر ءتيدى. ستالين اۋەلدە قۋعىن-سۇرگىندى تروتسكي­لەردى قۇرتۋ ءۇشىن باستاپ ەدى، بىراق ەكپىنىن باسا الماي، ارتىنان كۇللى ۇلت رەسپۋبليكا­لارىنداعى زيالى قاۋىمدى قۇرتىپ جىبەردى. ونىڭ زيا­نىن ەڭ كوپ كورگەن ەل – قازاق بولدى. ساكەن، ءىلياس، بەيىمبەتتەردىڭ كەتۋى – قازاق ادەبيە­تىن قۇرتۋعا باعىتتالعان قادام بولدى. ماسەلەن، سول كەزدە 20 شاقتى جازۋشى ۇستا­لىپ كەتتى. ءتىپتى داعدارىسقا ۇشىراي جازدا­دىق. قۇداي ساقتاپ، ايتەۋىر قاسىم امان­جولوۆ، ساتتار ەرۋباەۆ سياقتى جاس دا­رىن­دار ادەبيەتىمىزدى الىپ قالدى.
مەن ءتىپتى قازاق ادەبيەتى سول كەزدە حالىق اۋىز ادەبيەتىمەن، ونىڭ جامبىل سياق­تى ءىرى وكىلدەرىنىڭ تالانتىمەن دە دارالانىپ كورى­نە الدى دەپ ويلايمىن. جامبىل، مىسا­لى، بۇكىل وداققا، بۇكىل الەمگە تانىلدى. ال ون­داي اقىنى بار ەل قالايشا ارتتا قالعان ەل بولادى؟
 سولاي بولا تۇرا، دەگەنمەن، «ءبىز جاقسىلىق اتاۋلىنىڭ ءبارىن سىرتتان الدىق، ونەردى دە وزگەلەر­دەن ۇيرەندىك» دەگەنگە ءوزىمىزدى سەندىرۋگە تىرىسقان جوقپىز با؟..

– ول – ەۋروپاتسەنتريستىك ۇعىمنىڭ سال­دارى. «بارلىق مادەنيەت، بارلىق عىلىم-ءبىلىم ەۋروپادان تارادى، ودان باسقالار، ازيانىڭ، افريكانىڭ حالىقتارى نادان، قاراڭعى، ەشتەڭەنى بىلمەيدى» دەپ ەسەپتەي­تىندەر – سول تۇسىنىكپەن ۋلانعاندار. بىراق دۇنيە – دۇنيە بولىپ جارالعالى ازيانى ەۋروپا اسىراپ كەلە جاتىر ما؟ قاراپ تۇر­ساق، قىتايدىڭ مىلتىقتىڭ وق-ءدارىسىن وي­لاپ تاپقانىنا 5 مىڭ جىل بولعان ەكەن. ال وسىنداي نارسەلەردى قالاي ەلەمەۋگە بولا­دى؟ مەن ءوزىم وتكەن عاسىردىڭ 60-جىل­­دارى­نان بەرى وسى ەۋروپاتسەنتريزم­گە قارسى بو­لىپ كەلە جاتقان اداممىن. سول كەزدە ز.كەد­ري­نانىڭ ءبىر كىتابى شىققان. الگىنى وقىسام، قازاقتىڭ نە ءتىلىن، نە ادەبيەتىن، نە تاريحىن بىلمەيتىن ادام «انانى ءويتۋ كەرەك، مىنانى ءبۇيتۋ كەرەك» دەپ بىزگە سىرت­تان اقىل ايتىپتى. مۇنداي اقىل ماسكەۋدە، لەنينگرادتا شىققان ەڭبەكتەردە كوپ. ولار بىزگە «بۇلار نادان، مال باعىپ، سونى­مەن عانا كۇن كورگەن، ءبىزدىڭ ارقامىزدا ادام بولدى»، ءتىپتى «قازاق حالقى وكتيابر رەۆوليۋ­تسياسىنان كەيىن تۋدى» دەپ قاراي­تىن. ال، شىندىعىنا كەلگەندە، مۇلدە ولاي ەمەس. ويلاپ تۇرساق، رەسەيگە قاراعان ۋا­قىت­قا دەيىن قازاق دالاسىندا نە ءبىر تۇرمە، نە ءبىر ەسىككە سالاتىن قۇلىپ بولعان ەمەس. نە سوندا تەنتەگى، بۇزاقىسى بولماپ پا؟ بولدى، ارينە. ەندەشە، سونىڭ ءبارىن قالاي توقتاتتى؟ مىل­تىقتىڭ كۇشىمەن ەمەس، ءسوزدىڭ كۇشىمەن توق­تات­تى. ءسوز بەن قازاقتىڭ كىندىگى ءبىر. ءبىز ۇيقاستىرىپ سويلەۋگە شەبەرمىز، اندەتىپ وتى­را­تىن ادامداردى جاقسى كورە­مىز. ءوزىمىزدىڭ قارا دومبىرا ەۋروپانىڭ بارلىق مۋزىكاسىن وينايدى. قانداي اسپاپتا، قان­شاما وركەسترمەن ورىندالا­تىن دۇنيەلەر­دىڭ ءبارىن ەكى ىشەكپەن-اق قۇلا­عىڭا ءسىڭىرىپ بەرەدى.
 وكىنىشكە قاراي، ءوزىڭىز ايتقان­داي، كەستەلى تىلمەن ماقامداپ، اۋەزدى سويلەۋ ءۇردىسىن بۇگىندە جوعالتىپ العان سياقتىمىز. قازاقتىڭ سويلەۋ ءتىلى، مانەرى وزگەرىپ بارا جاتقان ءتارىزدى…
– ونىڭ ءبارى – شوقىندىرۋدىڭ ناتيجە­سى. بىزدە وقۋعا تۇسەتىندەر – قىزدار. ويتكەنى نۇكتە، ۇتىردەن قاتەلەسپەي، ۋنيۆەرسيتەتكە الدىمەن سولار تۇسەدى، قاي جەردە دە قىز­دار ەرەكشە بەلسەندى. بۇگىندە جوعارى وقۋ ورىن­دارىندا وقىپ جاتقانداردىڭ 70-80 پايى­زى – قىزدار جانە كوبىسى ورىس ءبولىم­دەرىن ءبىتىرىپ، شۇلدىرلەپ شىعادى. سونىڭ سالدارى­نان قازىر قازاق بالالارىنىڭ 60 پايىزى (بۇرىن 40 پايىز ەدى) ورىسشا ءسوي­لەيدى. باياعىدا، شامامەن العاندا 1870 جىلدارى ما ەكەن، سۆياتوي سەنات «بۇراتانا حالىقتار­دىڭ ۇلدارىنان گورى بىزگە قىزدا­رىن وقىتقان الدەقايدا پايدالى. ويتكەنى ولار كۇيەۋگە شىعىپ، انا بولعاننان كەيىن ءوزىنىڭ بالاسىنا دا، ءۇيىنىڭ ىشىنە دە ورىستىڭ رۋحىن سەۋىپ وتىرادى» دەگەن تۇجىرىمداما قابىلداعان. مۇنىڭ شىندىققا اينالعا­نىن كۇندە كورىپ جۇرگەن جوقپىز با؟ تانىس­تارىڭنىڭ ۇيىنە بارا قالساڭ، بالاسىمەن دە، ونىڭ اجەسىمەن دە ورىسشا سويلەسىپ وتىرعان كەلىندى كورەسىڭ. سوتسياليزم تۇسىن­دا ينتەرناتسيوناليزم دەگەن تۇسىنىك بولدى. نەگىزى، «حالىقتار دوستىعى، ءبارى اۋىز جالا­سىپ بىرگە جۇرەدى» دەگەن – جەلەۋ عانا. ال شىندىعىنا كەلگەندە، ول – ورىس ءشوۆينيزمى­­­­نىڭ سىرتقى كورىنىسى. ءسويتىپ، ينتەرناتسيونا­ليزم ءبىزدى ودان ءارى شوقىندىرىپ كەتتى. وزگەنى بىلاي قويعاندا، اباي تۋعان جەردىڭ 50 جىل بويى پوليگون بولعانىنا كونىپ كەلدىك. ءتىپتى ۆولگوگرادتىڭ تۇسىنداعى كراس­نويارسكىدەن راكەتا اتادى، سول راكەتالار كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءبىزدىڭ سارىشاعانعا كەلىپ تۇسەدى. ونداي جەرلەر اقتوبە وبلىسىندا دا بار. بايقوڭىردى جالعا العان رەسەي بىزگە جىلىنا 117 ملن دوللار تولەيدى، ال باي­قوڭىردان ايىنا بولماسا دا، توقسانى­نا 3-4 رەت زىمىران جىبەرىپ جاتىر. امەري­كانىڭ، يتاليانىڭ، گەرمانيانىڭ، باسقا دا مەملەكەتتەردەن ءبىر ءتۋريستىڭ سونىمەن ۇشىپ بارىپ كەلگەنى – 20 ميلليون دوللار. سوندا كىم پايدا تاۋىپ وتىر؟ تاس-تالقان بولىپ جاتقان كىمنىڭ اسپانى، كىمنىڭ جەرى؟..
 ەلدىڭ جوعىن جوقتايتىن، ەسەسىن قايتاراتىن – نامىستى ۇل، قايراتتى ازامات دەيتىن بولساق، ءوزىڭىز ايتقانداي، قىزدار بەلسەنىپ العا شىققان بۇگىنگىدەي ۋاقىتتا ۇل بالالاردىڭ بەدەلىن قالاي كوتەرە­مىز، بەلسەندىلىگىن قالاي ارتتىرامىز؟ 
– مەيلى، قىزداردى دا وقىتايىق، جەتكى­زەيىك. بىراق اركىمنىڭ تۋمىسىنان اتقاراتىن ءوز مىندەتى بار. مەن فرانتسيادا دا، گەرما­نيادا دا، پولشادا دا بولدىم، كوردىم، ءبىلدىم. فرانتسيانىڭ قىز-كەلىنشەكتەرى نە بەت جوق، نە كەۋدە جوق، تۋلاقتاي بولىپ قاتىپ قالعان. ودان ۇيرەنەتىن ەشتەڭە جوق. بىراق جارتىلاي جالاڭاش ءجۇرۋ – ءوز الدى­نا، ەندى ءتىپتى تامام جۇرتتىڭ الدىندا تىر جالا­ڭاش جۇرەتىن قىزدار شىعىپتى. ماسقا­را عوي! مادەنيەتتىڭ جەتكەن جەرى وسى ما؟ قازاق ءوزى – تالانتتى حالىق، ءبارىن بىردەن قاعىپ الادى، وندا دا ەڭ ءبىرىنشى – جامان­دىق­تى… وسىنداي انايىلىقتارعا قىزدا­رى­مىزدىڭ ەتى ۇيرەنىپ بارا جاتقانى شوشى­تادى. ال ۇل بالالاردىڭ قاشان ادام بولىپ، ەل قاتارى­نا قوسىلارىن ءبىر اللا بىلەدى.
– وسىنداي جاعدايدا نە ىستەۋ كەرەك؟ 
– بىزگە قازىر قالايدا ەر بالالار مەكتە­بىن اشىپ، ولارعا جوعارى ءبىلىم بەرۋ ءۇشىن ارنايى كۆوتا ءبولۋ قاجەت. ايتپەسە ۇلدارى­مىز جاپپاي ىنجىق بولىپ بارا جاتىر. مەكتەپتە دە، باسقا جەرلەردە دە ۇلدار قىزداردىڭ ايتقانىنان شىعا المايدى، قىزدار ولاردى كەۋدەسىنەن يتەرىپ تاستاپ، باسىنان اتتاپ جۇرە بەرەدى. مادەنيەتكە ۇيرەتۋدى، ەڭ الدىمەن، قىزداردى تاربيە­لەۋ­­دەن باستاعان ءجون. مىسالى، كوشەدە دە، ۋني­ۆەرسيتەتتە دە قازاقتىڭ قىزدارى كادىمگى­دەي جولىڭدى كەسىپ ءوتىپ كەتەدى، ال تار دالىزدە جولىقساڭ، بوكسەسىمەن قاعىپ، ءتىپتى قابىرعا­عا جاپسىرا جازدايدى. تاربيە كورگەن، يبالى، يماندى قىز وسىلاي ىستەر مە ەدى؟ قازىر ءبىز ۇلتتىق مەنتاليتەتتىڭ كوبىنەن ايرىلىپ قالدىق. ءسوتسياليزمنىڭ بىزگە زياندى بولعان ءبىر تۇسى – ۇلتتىق ءداستۇردىڭ بىت-شىتىن شىعارىپ بۇزدى. وعان سەبەپكەر بولعان – ورىس حالقىنىڭ مەنمەندىگى، شوۆي­نيزمى. قازاق ۇلىن «ماشينا ايداسا دا، مال باقسا دا، ولمەيدى» دەپ، ابدەن باسىپ تاستاعان. ەسەسىنە، «قوناق قوي، جاتقا كەتەتىن بالا عوي، ەرتەڭ قۇدالار­دىڭ الدىندا ۇيالىپ قالما­يىق» دەپ، قىز­دا­رىن وقىتۋعا كۇش سالعان. ەندى ول سانادان ارىلاتىن كەز جەتتى.
– ءبىر انىعى، قازىر قوعام دا، ۇلتتىق قۇندىلىقتار جونىندەگى كوزقاراستار دا وزگەردى. ال تاريحتى زەردەلەۋدە ءبىز نەنى ەسكەرمەي جاتىرمىز؟
– تاريحتا ءبىز ءالى ءسوتسياليزمنىڭ سەۋىپ كەتكەن يدەولوگياسىنان شىعىپ بولعان جوقپىز. ءالى كۇنگە شەيىن – ەۋروپاتسەنتريزم. ال رەسەي ەۋروپادان كەلگەن نارسەنىڭ بار­لى­عىن جۇتا بەرەدى جانە ونى وزىنە باعى­نىشتى حالىقتارىنا ناسيحاتتاي بەرە­دى. سودان قۇتىلساق قانا ەل بولامىز.
– الاشورداشىلارعا، مۇستافا شوقايعا قاتىستى كوپتەگەن ماسەلەلەر تۋىنداپ، داۋلى پىكىرلەر ايتىلىپ ءجۇر. وسى ورايدا، ءوزىڭىز بايقاعان قانداي ارتىق-كەم جايتتار بار؟

– الاش قايراتكەرلەرى اسپاننان ءتۇس­كەن ادامدار ەمەس. ولار – ەۋروپالانا باستاعان قازاق ينتەلليگەنتسياسىنىڭ ءىرى وكىلدەرى. بۇلار – مەنىڭ تۇسىنىگىمدە، رەۆوليۋ­تسيو­نەر-اعارتۋشىلار، قازاق حالقىن جەت­كىز­گىسى، وركەن­دەتكىسى، ءوز الدىنا جەكە مەملە­كەت ەتكىسى كەل­گەن قايراتكەرلەر. بىراق ولاردى «بارلى­عى دا كەرەمەت دانىشپان ەدى» دەۋگە بولماي­دى. قازىر ءبىراز جىگىتتەر تاڭەرتەڭنەن كەشكە دەيىن كەزىندە الاشور­دا­شىلارمەن قۇشاق­تاسىپ بىرگە جۇرگەندەي ماقالالار جازادى. وتىرىك! وسى قازىر وقۋلىق جازىپ، كىتاپ شىعا­رىپ جۇرگەندەر­دىڭ كوپشىلىگى كەزىندە داتتاپ، بوقتاپ، قارا­لاپ، الاش وردانىڭ تۇگىن قويماعان. كەشەگى سوزدەرىن ۇمىتىپ كەتىپ، ەندى بۇگىن جەر-كوككە سىي­عىزباي ماقتاۋعا قالاي ۇيالمايدى دەسەڭشى!
شاكەرىمنىڭ «مۇتىلعاننىڭ ءومىرى» دەيتىن پوەماسى بار عوي. سوندا ول الاشور­دادان نەگە كەتتىم دەيدى؟ «اۋىزبىرلىگى، بە­رە­­كەلەرى جوق ەكەن، سوندىقتان مەن دالا­داعى قوراعا بارىپ جاتىپ الدىم» دەيدى. دەمەك، الاش وردانى باسىنان-اياعىنا دەيىن كەرە­مەت دەۋگە بولمايدى. ولاردىڭ دا قاتەلىكتەرى بولعان. «قازاقتى ەل قىلا­مىز، جۇرت قىلا­مىز» دەپ تالپىن­عان­دارى راس. بىراق قولدا­رىندا بيلىك بولماعان. سول سياقتى، ساكەن سەيفۋلليندى دە، ءسابيت مۇقانوۆتى دا بىرجاقتى كىنالاعان دۇرىس ەمەس. سەبەبى ولار دا قازاققا قاستىق جاسا­يىن دەپ سوتسياليستىك يدەيانى جاقتاعان جوق. «قازاققا قاي جول ءتيىمدى، قاي جول پايدا­لى؟» دەپ ويلادى. كوممۋنيستەردىڭ «كەشەگى جەتىم-جەسىرلەردى ەل قاتارىنا قوسامىز، ءتىپتى اسپازشىلارعا دا وكىمەتتى باسقارتىپ قويامىز!» دەگەن ۇراندارى بولدى. جارايدى، ساكەن – بايدىڭ تۇقىمى دەلىك. ال ءسابيت – جەتىم، ءوزىنىڭ كورمەگەن قور­لى­عى جوق. انان­داي يدەيا ايتىلىپ جاتقاندا ول نە ىستەۋى كەرەك؟ ارينە، سونىڭ جاقتاسى بولدى. ءسابيت سوتسياليزمگە، قازاق حالقىنا قارسى ەشقاشان ەشتەڭە ايتقان جوق. قايتا «وسى­نىڭ ارقاسىندا قازاقتى جەتكىزەمىن» دەپ ىستەگەن ءىسى باسقالاردان الدە­قايدا زور، مىقتى. مىسالى، وزگەنى بىلاي قويعاندا، ءسابيتتىڭ جان جولداسى، قۇداسى عابيت مۇسىرەپوۆتى الشى. ول بايقاپ سويلەيتىن، ماڭىنا ادامدى بايقاپ-بايقاپ جاقىندا­تاتىن، امانداسقاندا دا «وسىنىڭ قولىن السام با، الماسام با» دەپ تۇراتىن مىنەز­دەرى بولاتىن. تاپ وسىنداي مىنەز مۇ­حاڭ­دا دا بولدى. قازىر ساكەن مەن ءسابيتتى سويىپ جاتىرسىڭدار، «كەڭەس وكىمەتىن ورناتپاعان وسى ەكەۋى بولماعاندا باقىتتىڭ قۇشاعىندا وتىرار ەدىك» دەپ كىجىنەسىڭدەر. ال شىندى­عىنا كەلگەندە، «قازاققا نە كەرەك؟» دەگەندى ويلاعان جانە مۇمكىندىگىنشە سونى ىسكە اسىرعان – وسى ەكەۋى. ساكەن سوۆ­نار­كومنىڭ توراعاسى بولىپ تۇرعاندا رەسەي­دەن بولىنە­تىن بيۋدجەتتىڭ 50 پايىزىن قازاق بالالارىن وقىتۋعا جۇمسادى، سول ءۇشىن پار­تيادان سوگىس ەستىدى. قازاق ءتىلىن مەملە­كەت­تىك تىلگە اينال­دىرعان دا، قازاق تىلىندە ءىس جۇرگىزۋدى باستاپ كەتكەن دە – ساكەن.
– زيالىلار اراسىنداعى وسىن­داي الاۋىزدىقتار قازىر دە بار. بۇل قازاقتىڭ قانىنا سىڭگەن نارسە مە، جالپى، ودان ارىلۋ مۇمكىن بە؟ 
– شىنىمدى ايتسام، جەردىڭ كەڭدىگى قازاقتىڭ پسيحولوگياسىنىڭ بۇزىلۋىنا جاعداي جاساعان با دەپ ويلايمىن. «وي، باۋىرىم!» دەيتىن قازاقتى مەن ءوزىم ونشا كوپ كورمەيمىن. وكپەلەسەم، جاراسپاي قال­سام، ءۇيىمدى جىعام دا كوشىپ كەتەم. جەر كەڭ، ءبارى – ءوز اتامىزدىڭ جەرى. وسى قازاقتىڭ قوناقجاي بولاتىن سەبەبى نەدە؟ ءبىر اۋىل مەن ەكىنشى اۋىلدىڭ اراسى – 50-60 شاقى­رىم. جولعا شىقساق، بىردەڭە الىپ شىعۋدى بىلمەيمىز. كەزدەسكەن ۇيگە تۇسە كەتەمىز. باۋىر­مال سياقتى بولىپ كورىنەمىز، بىراق وتە قىزعانشاقپىز. وزىمىزدەن اسىپ كەتكەندى كورە المايمىز. مۇنى وتارشىلدار ودان ءارى قوزدىرا ءتۇستى، ءبىر-بىرىمىزگە قارسى قويدى. بۇل، ءتىپتى وكىمەتتىك ساياسات بولدى. ال قازاق­تار بولسا: «كەتشى، ساعان تابىنىپ وتىرام با، انا جەردە دە سۋ بار عوي» دەپ، قولىن ءبىر سىلتەپ كوشىپ كەتە بەرۋدى ادەتكە اينالدىرعان. ال وزبەكتەر تاتۋ، ويتكەنى باسقا بارار جەرى جوق، كونسە دە، كونبەسە دە – سول. ازعانتاي اۋماقتا ءبىر-ءبىرىن «اكە-ۇكە» دەپ وتىرۋعا ءماجبۇر.
ماعان كەيدە قازاقتىڭ ۇلتتىق نامىسى ءالى جەتىلمەگەندەي بولىپ تا كورىنەدى. وسى قازاق ءۇشىن ءوزىن وتقا دا، سۋعا دا سالعان ادامدى كورگەندەرىڭ بار ما؟ وندايلار وتە سيرەك. باسقاسىن ايتپاعاندا، ءتىل ماسەلەسىن الايىقشى. نامىسىمىزدىڭ جوقتىعىنان دا ءالى وسى ماسەلەنى شەشە الماي وتىرمىز. ۇلتتىق نامىس بولماعان جەردە ۇلتتىڭ ءوز ماقساتىنا جەتۋى دە قيىن.
 ال بۇگىنگى ادەبيەت قوعامداعى وسىنداي جاعىمسىز جايتتاردى، وزەكتى ماسەلەلەردى قانشالىقتى ۇتىمدى بەرە الىپ وتىر؟ 
– قازىر ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز ايقىن ەمەس. باياعىدا جاعىمدى كەيىپكەر دەگەن بولاتىن. بۇگىن ۇرى-قارىنى ايتاسىڭ با، جەمقوردى ايتاسىڭ با، كىمدى ايتاسىڭ؟ قازىر ءبارى – سول. ويتكەنى اقشا جۇرگەن جەردە تازالىق ءجۇر­مەي­دى. ماركس پەن ەنگەلس كاپيتاليزمگە اقىماقتىعىنان قارسى بولعان جوق. سوتسيا­ليزم ادامزاتتىڭ 90 پايىزىنا، ال كاپيتا­ليزم 10 پايىزىنا قىزمەت ەتەدى. ونى كورىپ ءجۇرمىز.
– سوندا جاعىمدى كەيىپكەر بولماعاندىقتان دا ادەبي پروتسەسس ىلگەرىلەمەي جاتىر ما؟ 
– ءيا. تاڭەرتەڭنەن كەشكە دەيىن وتىرىك ماقتاۋ نەمەسە زار جىلاۋ كىمدى ىلگەرى باس­تى­­را­دى؟ جاس اقىندار شەتىنەن جىلاۋىق. نەگىزى، لەنين دانىشپان ادام بولعان. ول: «ادەبيەت ءوزىنىڭ وقىرمانىنان ءبىر ادىم بولسا دا الدا ءجۇرۋى كەرەك» دەگەن. قازىر ءبىزدىڭ وقىرماندارىمىز مەيلى ساياسات، مەيلى ءبىلىم جونىنەن بولسىن، جازۋشىلار­دىڭ الدىنا ءتۇسىپ كەتتى. مۇنىڭ بارلىعى، ارينە، مادەنيەتىمىزدىڭ وسكەنىنىڭ بەلگىسى. سونىمەن بىرگە، مۇحتارلاردىڭ، سابيتتەر­دىڭ، عابيت­تەردىڭ جوقتىعىن بۇگىن ايقىن سەزىنۋدەمىز. ماسەلەن، بۇگىنگى جۇرت كىمدى وقىدى، كىمدى تۇتقا عىپ ۇستاپ وتىر؟ راس، اركىم­دى جالداپ اكەلىپ، ءوزىن زورلىقپەن اۋدارتىپ جاتقاندار بار. ورىسشا ناسيحات­تالعان ادامدى قازاق­تىڭ «ە، مىناۋ دانىش­پان ەكەن» دەپ قابىل­دايتىنى دا بەلگىلى. بىراق بۇگىنگى جاعدايدا ادەبيەتىمىزگە تۇتقا بولاتىن ادام قاجەت. باياعىدا «بوتاگوز» شىققاندا قازاقتىڭ قىزدارىنىڭ ءبارى بوتاگوز بولىپ كەتكەن جوق پا ەدى؟ ال ەندى سوڭعى 20 جىلدىڭ ىشىندە ەل­دىڭ اۋزىندا جۇرگەن قانداي كەيىپكەر بار؟ ءتىپتى، ەڭ بولماعاندا، جۇرەگىڭ اينيتىنداي ءبىر جاعىمسىز كەيىپكەر بولۋى كەرەك قوي. وكى­نىش­كە قاراي، ول دا جوق. ءسويتىپ، وتىرىك ماق­تان­مەن، كەۋدەمىزدى سوعىپ، ءالى كەلە جاتىر­مىز. قانشا ۋاقىت جۇرەتىنىمىزدى قۇداي ءبىلسىن…
وسىنداي جايتتاردى ويلاي كەلە، تالاي مارتە قازاقتان كەتكىم كەلدى. «ناعاشىم قىر­عىز عوي» دەپ، قىرعىز بولعىم كەلدى، بىراق ولار بىزدەن دە جامان ەكەن. مەنى ەش­كىم قابىلدامادى. امال جوق، كەرى قايتتىم. اناۋ ارميانداردى، گرۋزيندەردى كورگەن ۋاقىتتا ءوزىڭدى-ءوزىڭ سالىستىراسىڭ، ءسويتىپ، قانىڭ قاينايدى.
– ال سول ارمياندار، گرۋزيندەر سياقتى ەتىپ، ۇلتتى تاربيەلەۋگە بولا ما؟ 
– بولادى. ول ءۇشىن ۇلتتىق نامىستى وياتا ءبىلۋ كەرەك. ءبىز وزگەگە كەلگەندە جايىلىپ كەتەمىز، وزىمىزگە كەلگەندە تارىلىپ قالا­مىز. ول – بولمايتىن نارسە. الدىمەن ءوزىڭ­دى جارىلقاپ ال، ودان كەيىن وزگەگە كومەكتەس. وكىنىشكە قاراي، بىزدە ءبارى كەرى­سىن­شە.
اڭگىمەڭىزگە راقمەت!
اۆتور: روزا راقىمقىزى

Baq.kz تەگى تاقىرىبى:ءسوز بەن قازاقتىڭ كىندىگى ءبىر

Baq.kz 


Related Articles

  • توعىز وعىز-توعىز يتەلى-توعىز تورعاۋىت

    ءبورىلى بايراق استىندا — بوگەلىپ كورگەن جان ەمەن! بورىدەي جورتىپ كەتكەندە، ءبولىنىپ قالعان جان ەمەن!   -ءسۇيىنباي ارونۇلى   يتەلى شەجىرەسىنىڭ ءسابيت داموللادان قالعان نۇسقاسىندا : ورمانبەت حاننىڭ  تورعاۋىت، ءدوربىت، تيبەت، تاڭعىت، قالقا، احمەت، ونسان دەگەن ۇلدارى بولدى. احمەت الاپەس بولىپ اۋىرىپ ەلدەن شەتتەتىلەدى دە، احمەتتى يەن جەرگە ولتىرۋگە اپارا جاتقاندا قۇتقارىلىپ، امان قالادى. احمەت ارقاردىڭ باۋىرىن جەپ، قانىن ءىشىپ ساۋىعىپ كەتكەنسوڭ ارقاردى كيە تۇتىپ، تۇڭعىش ۇلىنىڭ اتىن ارقارشى قويادى. احمەت جاساق قۇرىپ، ءبورى باستى تۋ كوتەرىپ ورمانبەت حانعا قارسى شابۋىلعا وتەدى. تورعاۋىت، ءدوربىت، تاڭعىت، قالقا، ءسارىۇيسىن، بەكەجان، ءتايتى، ونسان ءبورىلى تۋ استىنا بىرىكتى. ءبورى باستى تۋىنا قاراتىلىپ توعىز يتەلى اتانىپتى- دەگەن اڭىزدى كەلتىرەدى.. [1] ءسابيت داموللا- التاي بەتىندە العاش

  • شاڭىراققا قارامايتىندار

      2020 جىلدىڭ ماۋسىمىندا، ۆەرنىي قالاسىنداعى (قازىرگى الماتى) كازاچەستۆو كوتەرىلىسىنىڭ جەڭىلىسىنە ءجۇز جىل تولادى. كورنەكتى بولشەۆيك پەن جازۋشى، دميتري اندرەەۆيچ فۋرمانوۆ، وسى جەڭىسكە ەلەۋلى ۇلەس قوستى. 1924 جىلى، ول وسى جان تۇرشىكتىرەتىن وقيعانى سۋرەتتەيتىن  «مياتەج» («كوتەرىلىس») دەگەن تاماشا رومانىن جازىپ بىتىرەدى.  ايتپاقشى، «مياتەج» رومانى 1916 جىلعى امانگەلدى يمانوۆ كوتەرىلىسىنىڭ حايۋاندىقپەن جانشىلىپ قالعانى تۋرالى الەم ادەبيەتىندەگى بىرەن-ساراڭ شىعارمالارىنىڭ ءبىرى.  ونىڭ تۇششىمدى دايەكسوزىن كەلتىرۋگە رۇقسات ەتىڭىزدەر: «تسارسكوە پراۆيتەلستۆو س مولنيەنوسنوي بىستروتوي پومچالو سيۋدا كاراتەلنىە وتريادى، پومچالو ترانسپورتى ورۋجيا، كوتورىم سنابديلو كۋلاكوۆ… ي پوشلا رەزنيا. وتكرىلاس نەراۆنايا كروۆاۆايا بيتۆا: س ودنوي ستورونى ۆوورۋجەننىە وتريادى ي وسۆيرەپەۆشيە كۋلاكي، س درۋگوي ستورونى – پوچتي بەزورۋجنوە تۋزەمنوە ناسەلەنيە، كوتورومۋ وتچايانيە ي كرۋگلايا بەزۆىحودنوست پريدالي سيلۋ، وتۆاگۋ

  • ەركە باتىر- بۇقارباي ەلتوقۇلى

    ءجۇماشارىپ ءشاھاداتۇلى ءداندىباي تەگى (جازۋشى، پەداگوك، پوبليتسيك) ءار زامان ءوزىنىڭ ايگىلى ادامدارىن تۋدىرىپ سول تۇلعانىڭ بويىنداعى ءتۇرلى قاسيەتتەرى ارقىلى جەتكەن دەڭگەيى كولەمىندە ورتاسىنا ايگىلەپ وتىرادى. زامان تۇلعاعا تياناق، تۇلعا زامانعا قوزعاۋشى ءرولدا داميدى. قوعامدىق دامۋ بارىسىندا زامان كەمەلدەنىپ، تۇلعا سومدالادى. زامان ءبىر تاريحي ءداۋىردىڭ رۋحاني بەتبەينەسى. وندا حان- قاراشا، بي- قازى، كوسەم- شەشەن، باتىر- باعلان… ت.ب لاردىڭ ءبارى دە ساياسي- زاڭ، ءدىن- مادەنيەت، شارۋاشىلىق ت.ب قاتارلى كوپتەگەن سالالاردا ارالاسا بوي كورسەتىپ سول زاماننىڭ وزىندىك تىنىسىن قالىپتاستىرادى. ەندەشە سول نار تۇلعالاردىڭ ىشىندە باتىر وبرازىن وسى ماقالادا قاۋزالاتىن وزەك ەتە وي ورىستەتەيىك. اللاعا شۇكىر، قازاقتا باتىر بارشىلىق، سەبەبى ءبىز حاندىق تەگىمىز ارىسى ەدىلقاعان ء(اتيلا), ەلجاۋكۇنبيلەردەن باستاۋ الىپ، بەرىسى تۇعۇرۇلحان، جوشىحاندار مەن ولاردىڭ

  • بابادان دارىعان دارالىق

        قازىرگى قىتاي جەرى التاي بەتى كۇللى اباق كەرەيدىڭ تۋىپ وسكەن اتا مەكەنى. تالاي زاڭعار تۇلعالاردى تۋدىرعان التىن قۇرساق، التايدىڭ ءبىر تۋار تۋماسى ءادي تۇرار ۇلى 1932 جىلى بوتاقارا رۋىنىڭ سۇيىكتى مەكەنى التايدىڭ الاقاق اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. ءادي بوتاقارا باتىر تىنىبەك نۇرا اۋلەتىنەن تارايدى. اباق كەرەيدىڭ تۇڭعىش ءبيى اتاقتى جىراۋى، بوتاقارا تىنىبەك نۇرا اۋلەتىنەن ءشاۋ(جىراۋ) اپاشۇلى ،اتاقتى توكپە اقىن تولەۋباي بوجەكۇلى، جانى جومارت كەڭ پەيىلدى اتاعى جەر جارعان باي شاكۋ ەسىلباي سىندى ۇلى تۇلعا اتالارىنىڭ قاسيەتى دارىعان، ءادي بالالىق شاعى ءوزىنىڭ اتا مەكەنى الاقاقتا ءوتتى. باستاۋىش سىنىبىن سول الاقاق اۋىلىنداعى بوتاقارا مەكتەبىنەن باستادى. ادەڭ ءوزىنىڭ تۋا ءبىتتى دارىنىمەن ازاتتىقتان كەيىن قوعامنىڭ ءار سالاسىندا قىزمەت ەتتى. سول كەزدە التاي اۋداننىڭ

  • قارجاۋباي سارتقوجاۇلى: حالىقتىڭ ءوزى جاساپ كەتكەن تاريحىن وزىنە قايتارۋىمىز كەرەك

    وتكەن اپتادا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسى جارىق كورگەنى كوپكە ايان. تاريحي تاقىرىپتى قوزعاعان ماقالاعا قاتىستى بەلگىلى تۇركولوگ، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى قارجاۋباي سارتقوجاۇلىمەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك. مارحابات! – قارجاۋباي اعا، اڭگىمەمىزدى كەشە عانا جارىق كورگەن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسىنان باستاساق. تاريحي تۇجىرىمداما تۋراسىندا قازىر قوعامدا قىزۋ تالقى ءجۇرىپ جاتىر. قالاي ويلايسىز، ەل باسشىسىنىڭ بۇل جولعى باستاماسىن رۋحاني-مادەني دەربەستىگىمىزدىڭ العىشارتى، كۇردەلى كەزەڭدە حالىقتىڭ ساناسىن وياتىپ، سەرپىلىس بەرەتىن ۇندەۋ دەپ قابىلداي الامىز با؟ – ەلباسىنىڭ «ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسى جارىق كورگەننەن بەرگى ءبىر جۇمانىڭ ىشىندە قوعامدا ۇلكەن سەڭ قوزعالعانداي بولدى. ۇلتىن ۇلىقتاعان، لايىقتى باعاسى بەرىلگەن كوپتەگەن ماقالالار جاريالاندى. سول دۋالى اۋىزداردان شىققان دۇعالى سوزدەردى، ايتىلعان

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: