|  |  | 

Twlğalar Qazaq şejiresi

BABADAN DARIĞAN DARALIQ

 

 

Qazirgi qıtay jeri Altay beti külli Abaq kereydiñ tuıp ösken ata mekeni. Talay zañğar twlğalardı tudırğan altın qwrsaq, Altaydıñ bir tuar tuması Ädi Twrar wlı 1932 jılı Botaqara ruınıñ süyikti mekeni Altaydıñ Alaqaq auılında düniege kelgen. Ädi Botaqara batır Tınıbek Nwra äuletinen taraydı. Abaq kereydiñ twñğış bii ataqtı jırauı, Botaqara Tınıbek Nwra äuletinen Şäu(jırau) Apaşwlı ,Ataqtı tökpe aqın Töleubay Böjekwlı, janı jomart keñ peyildi atağı jer jarğan bay Şäku Esilbay sındı wlı twlğa atalarınıñ qasieti darığan, Ädi balalıq şağı öziniñ ata mekeni Alaqaqta ötti. Bastauış sınıbın sol Alaqaq auılındağı Botaqara mektebinen bastadı.

Ädeñ öziniñ tua bitti darınımen azattıqtan keyin qoğamnıñ är salasında qızmet etti. Sol kezde Altay audannıñ Alaqaq auılınıñ mal şaruaşılığına jauaptı bastığı boldı.

Keyin kele Qaraşilik auıldıq bolıp bölingen kezde, Qaraşilik auıldıqtıñ orınbasar sekıratarı, mal şaruaşılığına jauaptı sekıratarı, ferma bastığı bolıp jäne Alaqaq mal şılığınıñ bastığı bolıp qoğamnıñ är salasında qırıq jıldan astam basşılıq qızmetin atqardı. Biz onıñ qızımet ömir ämäliyatınan qortındılağanımızda onıñ ömiri halıq üşin ter tökken. Sonday aq türli bwrañ joldardı  basıp ötken. Sın sağattarında sınalğan ömir dep qaraymız. Ol qoğamğa siñirgen iskerligi, şögeldiligi, sonday-aq halqına bolğan şeksiz adaldığımen tanıldı. Onıñ  tuma alğırlığımen, oyğa oramdı, tap bermede söz saqtağış şeşendigi, sonday aq estigenin este saqtau  saqtağış qabileti, wyqastı bataları men onıñ şeşimin tabuı, kisini oylandıratın jwmbaqşılığı onıñ elden erek daralığın äygileydi. Tömende onıñ wrpaqtarğa qaldırğan wlağattı mwrağattarınan birer şumaq körsetudi jön sanadıq.

1980  jılı Alaqaqqa qarastı Aqtay jaylauın Jemeneyge bölip bermek bolıp, aymaq basşılarınan Qadıs Uäli, mal şaruaşılıq mekemesiniñ  bastığı Bayğali, Zeynulla, Altay audannıñ äkimi Ğalım, Jemeney audanınıñ Äkimi Bätimolla qatarlı basşılar basqarıp aşqan jinğa Ädi de qatıstırıldı. Tüski tamaqqa Jemeney audannıñ malşılıq keñsesi qonaqtarğa et tartadı. Qonaqtar bata kezegin Ädige wsınadı. Sonda Ädi’

Körmedik qoydıñ tür- tüsin,

Bası keldi qiqiıp,

Körmegen soñ köz jetpes,

Jey bereyik tımpiıp.

Tiri qaydan körinsin,

Otırğan elge miqiıp,

Momın eldi zarlatpay,

Batimollanıñ köñiline,

Bersin alla täufiıq.

Kelip qaldıq däm tartıp ,

Jemeneydiñ eline,

Tikken eken keñsesin,

Alaqaqtıñ jerine.

Swramay kelip qonğan soñ,

Ata meken Aqtayım,

Batıp otır belime ,

Oydağını aytqanğoy,

Audan, aymaq basşısı.

Auır alma köñiliñe,

Bata isteytin Başüyjañ,

Zäkeñ otır basında,

Wyalmay bata istedim ,

Osılardıñ qasında,

Audan , aymaq basşısı,

Mal baqqan momın malşınıñ,

Qalmañdar köz jasına,

Bäriñde qol jäyipsiñ ,

Betteriñdi sipañdar,

Batama meniñ qosıla.

 

Allahuakbar- , dep bet sipaptı. Sonda Jemeneydiñ Bätimollası bata degen dau emes qoy- depti.

Batağa razı bolğan basqa basşılar beretin jäylaudı basqa jerge özgertken eken. Osı kezde Bätimolla soñğı batanı tağı da Ädige wsınğan eken , sonda Ädi

 

Aymaqtan al Başianjañ,

Bayitwğın batanı,

Bilgenmdi Aytamın,

Tüzete ber qateni,

Şarşap keldik at soğıp,

Ädi endi jatadı , allahuakbar- , depti.

Ädi osı toptan tarap kele jatıp, jezdesi bolıp keletin ruı şeruşi Äbilhannıñ üyine tüse,Äbilqan wyqtap jatıptı,sonda Ädi

 

Assalaumağaläykum ,Äbilqanım,

Şeruşi qanişersiñ elge mälim ,

Ayırılıp Aqtayıñnan qala jazdıq,

Qapersiz jatqanıñ bwl ne qılğanıñ, depti.

1981 jılı mausımda Altay audanı Äbitan Güñşesi orta jaylauında mal şaruaşılığı jiınna şaqırıp, güñşılardıñ malğa jauaptı basşıları qatınasıp, qonaqasığa arıqtau käri toqal siırğa bata swraptı sonda Ädi

 

Şaqırğan soñ jinğa,

Kelip qaldıq şabıspen,

Äbitannıñ malı össin,

Bäsekeli jarıspen.

Audan aşqan bwl jiın,

Maqsatına qol jetip,

Ayaqtasın tabıspen,

Soyğalı twrğan bwl siır,

Sarıtoqal eken januar,

Qara kesegine pikir joq,

Mayı qaydan tabılar,

Köp qaynamay jwmsarmas,

Qazanğa erte salıñdar,

Tisi barlar şaynaydı au ,

Tisi joqtar qağılar, allahuakbar- depti.

 

Altay qalasında aşılğan tağı bir jiında et tartılmay, sopaq tabaqtı balıq kelipti, otırğandar ne der eken dep bata jolın Ädige beripti, sonda Ädi

Salıptı sopaq tabaqqa,

Bata qayda şabaqqa.

Bayqap jeñder jigitter,

Twrmasın qıltan tamaqqa, dep balıqtıñ basın basqalarğa qaratıp itere salıptı.

1981 jılı Äbitan auıldıq qarulı bölim keñse qwrlısı bitip, lentasın qiyuuğa ärqaysı auıldardan basşılar şaqırtılıptı, sonda ärqaysısı auıl basşılarınan Şäymardan Toqtarbay, Şaqabay, Quanışbay qatarlı adamdar kelip, tamaq batasın Ädiden swraptı, sonda Ädi

Alaqaqtıñ Şäkesi ,

Kereydiñ ediñ äkesi,

Siz berseñiz batanı,

Bolmas edi qatesi,

Balbağaydıñ toqası,

Jeriñniñ egiz jotası.

Siz berseñiz batanı,

Bolmas edi oqası,

Sarıqusınnıñ quısıñ,

Jäntekeydiñ tuısıñ,

Aldıña tabaq kelgende,

Şıqpaydı nege dıbısıñ,

Dwşpanıñ twrsın qaltıldap,

Qwralıñ twrsın jarqıldap,

Jaqsı ujañbu salıpsıñ,

Bosağa jaz altındap, allahuakbar- depti.

 

1976 -jılı Altay audanı basşıları eki topqa bölinip egin mal Şaruaşgılığı salıstırıp bağalau jürgizip, soñında şirikşi fermasında bas qosıp qortındı şığardı. Keşki qonaq asında batanı tağı da Ädiden swradı sonda Ädi

Däy şuji bastap bir toptı,

Salıstırıp bağalap,

Qa şianjañ keldi bir toppen,

Qıran, Ertis jağalap.

Altı güñşi , tört ferma .

Bolıp qaldıq aralap,

Aldığa tabaq kelgende,

Bata iste dep barlığıñ,

Otırsıñ meni ağalap,

Bir fermamız şirikşi,

Küzdiküni bolğanda,

Tauday etip önim ji,

Ozat bolıp jıl sayın,

Sahınadan alsın sıi,

Avtonomğa barğansıñ,

Talay jülde alğansıñ,

Qoldan bermey jüldeni,

Jıldan jılğa jalğansın,

Köp egipsiñ kürişti,

Auılıñ bolsın ırıstı,

Jañalıqqa qol bastar,

Basşıñ bolsın tınıstı,

Bastığıñ seniñ Mädidi,

Audan halqıñ tanidı,

Artıq aytsam sökpeñder,

Mına jaman Ädidi,allahuakbar -depti.

Tağı bir jolğı salıstırıp bağalauda Ädi jası da, jolı da ülken Kenjebay şujidı bata jasasın dese basqalar bolmay Ädige jasatadı, sonda Ädi

Basşılar bastap biz jürmiz,

Är orındı bağalap,

Alaqaqtan bastadıq,

Şemirşekti aralap,

Äbitanğa kelgende,

Bata iste dep barlığıñ,

Otırsıñdar qamalap,

Bilgenimdi aytayın,

Älime qaray şamalap,

Äueli bata bereyin,

Äbitannıñ asına,

Qalğan ekem otırıp,

Ülkenderdiñ qasına,

Jüldeli bolsın auılıñ,

Baqıt qonsın basıña,

Bolaşaq nwrlı, jol bwrañ,

İlgerleñder asığa,

Ala almay qalsañ jüldeni,

Azamattar jasıma,

Jayqala össin egin şöp,

Jañbır jausın sorğalap,

Mol ünimdi jırlauğa,

Qalam twrsın jorğalap.

Köbirek tolğap aytuğa,

Jası ülkeni qasımda.

Kenjeden qaldım qorğalap, allahuakbar- depti

 

2003- jılı Qaraşilik auıldıq ükimeti jaña ğimaratqa köşip kirisip, auıl aqsaqalı Ädiden bata tileydi. Sonda Ädi

Keñseleriñ bolsın ırıstı,

Jigitteriñ bolsın tınıstı,

Biikterge wmtılıp,

Jaqsı isteñder jwmıstı,

İlgerlep ozıp şığıñdar,

Aqıldı sözde wğım bar,

Bastan keşkendi aytayın,

Keregin alıp wğıñdar,

Altay menen sauırğa,

Maldı baptap baqqanbız,

İrgesin qalap auıldıñ,

Qazığın mıqtap qaqqanbız,

Köşti bastap qırıq jıl,

Atqa minip şapqanbız,

Aştı menen twştınıñ,

Dämin tügel tatqanmız,

Kedergige kez bolıp,

Onıñ da dertin tatqanbız,

Qwtıla almay päleden,

Sarpaldañdı basqanbız,

Ädildik tappay bir kezde,

Talayğa jağday aytqanbız,

Twğırdan tüsip qartayıp,

Dem alıp üyde jatqanbız,

Otbasında jatsaqta,

Talayğa aqıl aytqanbız,

Bolaşaqtıñ iesi,

Jastarğa ümit artqanbız,

Arındı qoldı sermeñder,

Köz körmese senbeñder,

Körinip dayım könbeden,

Jüldeni qoldan bermeñder! allahuakbar- depti.

 

Ädi öz teñdesterimen keñes qwrğanda ünemi jwmbaq qwrap aytıp, olardıñ jauabın taba almay tarıqtırıp qoyatın körinedi. Ädidiñ jwmbaqtarı mazmwnı jağınan öreskeldeu sezilgenimen, jauabı üylesimdi kelip otıradı. Mısalı:

  • auzı qara, qara bet,

İşi qızıl qiyamet,

Sulap saldım ,

Suırıp aldım, bwl ne? / ŞEŞUİ\ (tonar, nan)

 

  • İşi qızıl, Sırtı qara,

Kirip şığıp jüredi,

Qayqıbas qara bala,bwl ne? \ şeşui\( käleş,mäsi)

 

Ädidiñ kez kelgen jerde aytıp ketken arnau, tolğau, öleñderi öte köp. 1956- jılı qonalqığa jete almay Qapış degen kisi ekeui mälim bir üyge qonbaqşı bolıp barğanda, älgi üydiñ äyeli qondırmay quadı. Erteñinde Ädi on şumaq öleñ jazıp, qaynağasına berip ketedi.

Onıñ sondağı qısqarğan nwsqası mınau eken

 

Ayqaylap qara qatın sırtqa şıqtı,

Ayqaydı estip añırıp bwğa qaldım.

Sözine qwlaq salıp wğa qaldım.

Qañğırğın kimsiñder dep aqırğanda,

Tañdanıp jauap tappay twra qaldım.

Jazığı Şoyğatınıñ bizge meken,

Körindik bwl äyelge nege böten.

Körmegen qonaq quıp qayran qazaq,

Azğındap osılayşa keter me eken….

 

Ädi Alaqaqtıñ sol kezdegi şejañı Baydollamen birge avtobusta otırğanda,Baydollanı tanımaytın bwl kim boladı dep äbden swraptı.Sonda Ädi

Ruı mwnıñ jastaban,

Formı bölek basqadan,

Alıptı tapqan anası,

Mañdayı jazıq qasqadan,

Tanımasañ tanıp al,

Alaqaqtıñ şejañı,

Otız jıl eldi basqarğan,

Köp jıl eldi basqarğan,

Köp jıl bastıq bolsada,

Jamandıqqa baspağan,

Eselesip kelgende,

Talaydı artqa tastağan dep qolma qol jauap beripti.

1983jılı Ädi qaluın arasanına barıp emdelip qaytqanda , sol kezdegi audan äkimi Zeynelge

Ze şianjañ bir jasağan däuirmiz,

Bir jerge qonıstanğan auılmız,

Auırıp arasanğa kelip edim,

Kölik joq jwrtta qaldı bauırıñız…degen öleñ hattı jazdı, mwnı dereu öz maşinasın jiberip Ädidi alırtadı.

1979- jılı Şiñgildiñ äyel aqını Mätiqanğa jazğan altı şumaq öleñinde…..

….Äyel şirkin emespe közdiñ qwrtı,

Jaqsı dep köp maqtaymız minez qwlqı,

Sondada oypıl toypıl bop jüresiñ ,

Sekildi jazğıtwrımğı jäydiñ bwltı…..

Ädi aqsaqaldañ el işinde aytılıp jürgen bata,öleñderi, äzil qaljıñdarı, jwmbaqtarı öte köp.

Biz bwl arada tek onıñ bir bölimin ğana berip otırmız. Wrpaqtardıñ qwnıttap, jinap kädege jaratuın ümit etemiz.

Mine osındy babadan darığan daralığımen tarihqa atı qalğan bir tuar twlğa 1932 – jılı tuıp, 2006 – jılı öziniñ ata mekeni Altaydıñ Alaqanında qaytıs boldı.

Materiyalın jinaqtağan: Mäjit Qapışwlı

                                                   Nwrğajet Qapaqwlı

 

Related Articles

  • Şonjınıñ Geo-Strategiyalıq Şındığı (saraptamalıq maqala)

    Bwl audan (Şonjı) qarasañız şekarağa tiip twr. Şekaranıñ künşığıs betinde atı qazzaqqa berilgen İle Qazaq Avtonomiyalı Oblısı bar (ekinşi sügiret). Onda jer qayısqan qalıñ qazaq twradı. Avtonrmiyalı oblıs ŞUAR’dan bwrın qwrılğan. Ortalığı Qwlja qalası (üşinşi sügirettegi 1-ge qarañız). Osı avtonomiyalı qazaq oblısına qazir segiz audan, bir qala töte qaraydı. Olar: KÜNES, NILQI, TOĞIZTARAU audandarı (üşinşi sügirettegi 5,6,9-ğa qarañız). Bwl üş audan İle añğarı men İle dariyasınıñ basına ornalasqan qazaq eñ köp, eñ irgeli qonıs tepken, tarihı öte tereñ, bayırğı qazaq jeri. Osı üş audan qazaqtarı 20- ğasır basında Orınborğa arnayı hat jazıp, Alaş baspasözin qoldap qarjı joldap, özderin de Alaştıñ alıstağı bir bölşegi sanağan-tın. Osı üş audan tıñ igerip, tam

  • Kenesarı Han men balası Sızdıq Swltan turalı derek Osman mwrağatınan

    Kenesarı Han men balası Sızdıq Swltan turalı derek Osman mwrağatınan kezdesui bek mümkin. Bwğan eşqanday da şübäñiz bolmasın. Birinşi sügiret, Osman elinde jarıq körgen “Basirat” (basîret) attı gazet. Ekinşi jäne üşinşi sügiret, Osman memleketinde jarıq körgen “Uaqıt” attı gazet. Törtinşi sügiret, Osman swltanı Äbdüläzizdiñ Qaşqariyağa kömekke jibergen äskeri qaru-jaraq, oq-därisinen bir parşa körinis. Kenesarı men Sızdıq Swltan turalı Osman derekteri şını kerek äli tolıq zerttelgen joq. Han Kenesarınıñ wlt-azattıq köterilisin Qazaqstan aymaqtarımen şektep bölip qarau eñ ülken qatelik sanaladı. Han Kene men Şığıs Türkistandağı qazaq, wyğır, dwñğan köterilisteri arasındağı sayasi, äskeri qatınastar turalı derek te qıtay mwrağatında kömuli jatır. Onda Şäueşek, Qwlja jäne Ürimji qalalarındağı qazaqtardıñ Han Kenemen jäne keyingi

  • AHAÑ men JAHAÑ SALĞAN AZATTIQ JOLI

     «Qazaq» gazetine –107 jıl JWMAT ÄNESWLI                                                                                                                       TARIHI POVEST'                                                                                       

  • Angliyanıñ Joñğariya qazaqtarına ozıq soğıs qaruların beruge talpınuı

    Qaşqardağı Angliya konsulı  Angliyanıñ Qaşqariyadağı konsul' qızmeti 1881- jıldan keyin bastau aladı. Angliyanıñ tüpki maqsatı Cin imperiyasınıñ soltüstik-batıs aymağı men Türkistan (ortalıq aziya) dalasına öz ıqpalın jürgizu edi. Biraq, bwl twsta patşalıq reseydiñ de aymaqtağı sayasi ıqpal küşin eskermeu mümkin emes edi. Patşalıq reseydiñ äu bastağı maqsatı Türkistan aymağın endey ötip Ündistan arqılı telegey teñiz jolına şığu edi. Biraq, Türkistan dalasındağı Türki handıqtarı (Qazaq, tb) bwl maqsattı jüz jıldap keşiktirip jattı. Resey endi Türkistan dalasın qiır şığıstan aynalıp ötip Qaşqariya arqılı Ündistanğa wlasudı közdedi. Biraq, ol twsta Qaşqariya mülde jabıq älem edi. Deytwrğanmen de jabıq älemniñ tüstik qaptalınan Angliya imperiyası da kelip ülgirdi. Sosın ne kerek, bwl aymaq Resen-Angliya imperiyasınıñ

  • Aqş-Sovet qatınastarındağı şıñjañ ölkesi

    Sügiretterge qısqaşa tüsinikteme: Birinşi sügirette, Aqş-tıñ şıñjañ ölkesindegi twñğış ökiletti bas elşisi Edmond Klab jäne Dihua qalasındağı (Ürimji) Aqş konsulınıñ aldı tüsirilgen. Uaqtı, 1943- jıldıñ säuir ayı.  Ekinşi sügiret, Aqş ükimetiniñ şıñjañ ölkesindegi ökiletti elşisi Jon Hall Pakston mırza(1946′dan soñ elşi boldı).  Üşinşi sügiret, Şıñjañ ölkesiniñ sayasi, äkimşilik ortalığı Dihua qalasında (Ürimji) ornalasqan Aqş konsuldığı. Konsul aldında twrğandar J. Pakston jäne zayıbı.  Törtinşi sügiret, 1946-jıldıñ qaraşa ayında Dihuadağı Aqş konsulı aldında tüsirilgen. Artqı qatar oñnan törtinşi adam Jon Hall Pakston. Pakston Aqştıñ şıñjañ ölkesindegi ökiletti elşisi bolıp tağayındalğan kezi. 1941-42 jıldan keyin Şıñjañ ölkesinde kilt özgerister bastaldı. Ölkeniñ sırtqı sayasi diplomatiyadağı bağıtı özgerip jattı. Sovet-Şıñjañ qatınastarı jol ayrıqqa kelip tüylisti.

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: