|  |  | 

كوز قاراس تاريح

شاڭىراققا قارامايتىندار

 

almaidagi nauriz 2016

2020 جىلدىڭ ماۋسىمىندا، ۆەرنىي قالاسىنداعى (قازىرگى الماتى) كازاچەستۆو كوتەرىلىسىنىڭ جەڭىلىسىنە ءجۇز جىل تولادى. كورنەكتى بولشەۆيك پەن جازۋشى، دميتري اندرەەۆيچ فۋرمانوۆ، وسى جەڭىسكە ەلەۋلى ۇلەس قوستى. 1924 جىلى، ول وسى جان تۇرشىكتىرەتىن وقيعانى سۋرەتتەيتىن  «مياتەج» («كوتەرىلىس») دەگەن تاماشا رومانىن جازىپ بىتىرەدى. anikina 1

ايتپاقشى، «مياتەج» رومانى 1916 جىلعى امانگەلدى يمانوۆ كوتەرىلىسىنىڭ حايۋاندىقپەن جانشىلىپ قالعانى تۋرالى الەم ادەبيەتىندەگى بىرەن-ساراڭ شىعارمالارىنىڭ ءبىرى.  ونىڭ تۇششىمدى دايەكسوزىن كەلتىرۋگە رۇقسات ەتىڭىزدەر: «تسارسكوە پراۆيتەلستۆو س مولنيەنوسنوي بىستروتوي پومچالو سيۋدا كاراتەلنىە وتريادى، پومچالو ترانسپورتى ورۋجيا، كوتورىم سنابديلو كۋلاكوۆ… ي پوشلا رەزنيا. وتكرىلاس نەراۆنايا كروۆاۆايا بيتۆا: س ودنوي ستورونى ۆوورۋجەننىە وتريادى ي وسۆيرەپەۆشيە كۋلاكي، س درۋگوي ستورونى – پوچتي بەزورۋجنوە تۋزەمنوە ناسەلەنيە، كوتورومۋ وتچايانيە ي كرۋگلايا بەزۆىحودنوست پريدالي سيلۋ، وتۆاگۋ ي ستويكوست يزۋميتەلنۋيۋ. تام، گدە ۆراسپلوح زاستاۆالي كرەستيان يلي زادرەماۆشي وترياد، كيرگيزى راسپراۆلياليس جەستوكو سو سۆويمي ۋگنەتاتەليامي، نو، رازۋمەەتسيا، دولگو ۆىدەرجات وني نە موگلي، بىلي رازبيتى ي زدەس ي تام، بىلي تەسنيمى ۆسە دالشە، ۆسە دالشە وت سۆويح كيشلاكوۆ، – ي سكورو وچۋمەۆشايا وت ۋجاسا پياتيدەسياتيتىسياچنايا ماسسا رۆانۋلاس چەرەز گرانيتسۋ ي ۋشلا ۆ كيتاي… ا زدەس، نا مەستە، تۆوريليس ۋجاسى: ناسمەرت زاسەكالي ناگايكامي دەتەي نا گلازاح ۋ ماتەري; ماليۋتكام، ۋحۆاچەننىم زا كروشەچنىە نوجكي، موزجيلي گولوۆۋ و دەرەۆياننىي ستولب ي موزگامي وبرىزگيۆالي ستوياششيح ۆوكرۋگ حوحوچۋششيح پالاچەي; پلەننيكوۆ سترويلي شەرەنگوي ي ودنومۋ زا درۋگيم سرۋبالي گولوۆى، پروتىكالي شاشكامي، ۆىپۋسكالي كيشكي، پروپارىۆايا جيۆوت. يزناسيلوۆانيام جەنششين ي دەۆۋشەك، كونەچنو، نە بىلو سچەتۋ. ۆ وگنە پوجاريشش پوحورونەنى تسەلىە كيشلاكي… نەسچاستنوە ناسەلەنيە سچيتالو سەبيا زاجيۆو پوگرەبەننىم».ermolai astana 2012

1920 جىلى، قازاقتاردى كەزەكتى قانتوگىستەن امان ساقتاپ قالعان قولباسشى د.ا. فۋرمانوۆتىڭ قۇرمەتىنە اتالعان الماتى قالاسىندا بىردە-ءبىر كوشە نەمەسە الاڭ جوق. ءبىر قىزىعى، وسى وقيعانىڭ كەزىندە ونىڭ قول استىنداعىلار – تاتار باگاۋتدين شاگابۋتدينوۆ پەن دۇنگەن ماعازى ماسانشىنىڭ – قۇرمەتىنە اتالعان الماتىداعى كوشەلەر بارشىلىق. ول ول ما، قازاقتىڭ اتا جاۋلارىنىڭ ءبىرى، جازعىش الەكساندر سولجەنيتسىننىڭ تۋعان بالاسى ەرمولاي 2012 جىلدىڭ 12-14 قاراشاسىنىڭ ارالىعىندا استانادا وتكەن «1520 ستراتەگيالىق ارىپتەستىگى: ورتالىق ازيا» اتتى ءىىى حالىقارالىق تەمىرجول بيزنەس-فورۋمىنىڭ قۇرمەتتى قوناعى بولعان. ال، ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى مەن باتىر جازۋشىنىڭ تۋعان قىزى اننا دميتريەۆنا فۋرمانوۆانى (1918-2011) ەشكىم تاۋەلسىز قازاقستانعا شاقىرمادى. ارينە، بۇنداي ماڭگۇرتتىگىمىزدى بايقاپ، شەتەلدىكتەر دە شاڭىراعىمىزعا قارامايدى.

مىسالى، «الفا-بانك قازاقستان» قارجى ۇيىمىنىڭ جەتەكشىسى الينا انيكينا الەۋمەتتىك جەلىدەگى پاراقشاسىندا 1916 جىلعى قازاقتىڭ گەنوتسيدىن باسقارعان قاندىقول نيكولايدى دارىپتەيدى. 2016 جىلدىڭ 2 مامىرىندا، انيكينا حانىم ۆكونتاكتە الەۋمەتتىك جەلىسىندەگى https://vk.com/id54641100 جەكە پاراقشاسىندا نيكولاي رومانوۆ ازاماتى، دەمەك ءوز تاعىنان باس تارتقان نيكولاي ەكىنشى پاتشاسى، داۋىسىنىڭ اۋديو جازباسىن جاريالادى. رەسەيلىك قارجىگەر وسى اسكەري قىلمىسكەردى «مارتەبەلى يمپەراتور» مەن «الديار» سياقتى قۇرمەتتى اتاقتارىمەن سيپاتتايدى. وعان قوسا، «الفا-بانك قازاقستان» جەتەكشىسىنىڭ جەكە پاراقشاسىندا قاندىقول نيكولايدىڭ ۇلىقتاۋ ءراسىمىنىڭ بەينەجازباسى دا جاريالانعان. ەگەر رەسەيدە جۇمىس ىستەيتىن نەمىس قارجىگەرى ءوز پاراقشاسىندا ادولف گيتلەردى ماداقتايتىن جاريالانىمدى شىعارسا، رەسەيلىكتەر وعان نە دەر ەدى؟ ايتپاقشى، ناتسيست قىلمىسكەرلەرىن نيۋرنبەرگ تريبۋنالى ايىپتاسا، نيكولاي رومانوۆ ازاماتى ورال جۇمىسشى، شارۋا مەن جاۋىنگەر دەپۋتاتتارى كەڭەستەرىنىڭ اتقارۋشى كوميتەتىنىڭ شەشىمى بويىنشا ءولىم جازاسىنا كەسىلگەن.    anikina 2

2016 جىلى، ەلىمىزدە امانگەلدى يمانوۆ كوتەرىلىسىنىڭ ءجۇز جىلدىعى مەن جەلتوقسان كوتەرىلىسىنىڭ وتىز جىلدىعى تويلانعان. وسى مەرەكەلەردىڭ شەڭبەرىندە، 2016 جىلىنىڭ 27 جەلتوقسانىندا، فەيسبۋك الەۋمەتتىك جەلىسىندە رومانوۆتاردىڭ ءىزباسارى ءپۋتيندى سىنعا العان سانات دوسوۆ اتتى اقتوبەلىك ۇساق كاسىپكەر «رەسەي» دەسە، ىشكەن اسىن جەرگە قوياتىن قازاقستاندىق قازى-بيلەردىڭ ۇكىمى بويىنشا ءۇش جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىلدى. ارينە، ءمۇيىزى قاراعايداي قارجىگەر انيكيناعا قارسى قوناقجاي قازاقستاندىق قازى-بيلەر ەشقانداي شارانى قولدانبايدى. ەسەسىنە، بيىل قىرىققا تولعان رەسەيلىك بيكەش مەرەيتويلىق جىلىنا وراي قازاقستاندىق مەدال-وردەندى السا، تاڭ قالماڭىزدار.

دانيار ناۋرىز

 

Related Articles

  • توعىز وعىز-توعىز يتەلى-توعىز تورعاۋىت

    ءبورىلى بايراق استىندا — بوگەلىپ كورگەن جان ەمەن! بورىدەي جورتىپ كەتكەندە، ءبولىنىپ قالعان جان ەمەن!   -ءسۇيىنباي ارونۇلى   يتەلى شەجىرەسىنىڭ ءسابيت داموللادان قالعان نۇسقاسىندا : ورمانبەت حاننىڭ  تورعاۋىت، ءدوربىت، تيبەت، تاڭعىت، قالقا، احمەت، ونسان دەگەن ۇلدارى بولدى. احمەت الاپەس بولىپ اۋىرىپ ەلدەن شەتتەتىلەدى دە، احمەتتى يەن جەرگە ولتىرۋگە اپارا جاتقاندا قۇتقارىلىپ، امان قالادى. احمەت ارقاردىڭ باۋىرىن جەپ، قانىن ءىشىپ ساۋىعىپ كەتكەنسوڭ ارقاردى كيە تۇتىپ، تۇڭعىش ۇلىنىڭ اتىن ارقارشى قويادى. احمەت جاساق قۇرىپ، ءبورى باستى تۋ كوتەرىپ ورمانبەت حانعا قارسى شابۋىلعا وتەدى. تورعاۋىت، ءدوربىت، تاڭعىت، قالقا، ءسارىۇيسىن، بەكەجان، ءتايتى، ونسان ءبورىلى تۋ استىنا بىرىكتى. ءبورى باستى تۋىنا قاراتىلىپ توعىز يتەلى اتانىپتى- دەگەن اڭىزدى كەلتىرەدى.. [1] ءسابيت داموللا- التاي بەتىندە العاش

  • ەركە باتىر- بۇقارباي ەلتوقۇلى

    ءجۇماشارىپ ءشاھاداتۇلى ءداندىباي تەگى (جازۋشى، پەداگوك، پوبليتسيك) ءار زامان ءوزىنىڭ ايگىلى ادامدارىن تۋدىرىپ سول تۇلعانىڭ بويىنداعى ءتۇرلى قاسيەتتەرى ارقىلى جەتكەن دەڭگەيى كولەمىندە ورتاسىنا ايگىلەپ وتىرادى. زامان تۇلعاعا تياناق، تۇلعا زامانعا قوزعاۋشى ءرولدا داميدى. قوعامدىق دامۋ بارىسىندا زامان كەمەلدەنىپ، تۇلعا سومدالادى. زامان ءبىر تاريحي ءداۋىردىڭ رۋحاني بەتبەينەسى. وندا حان- قاراشا، بي- قازى، كوسەم- شەشەن، باتىر- باعلان… ت.ب لاردىڭ ءبارى دە ساياسي- زاڭ، ءدىن- مادەنيەت، شارۋاشىلىق ت.ب قاتارلى كوپتەگەن سالالاردا ارالاسا بوي كورسەتىپ سول زاماننىڭ وزىندىك تىنىسىن قالىپتاستىرادى. ەندەشە سول نار تۇلعالاردىڭ ىشىندە باتىر وبرازىن وسى ماقالادا قاۋزالاتىن وزەك ەتە وي ورىستەتەيىك. اللاعا شۇكىر، قازاقتا باتىر بارشىلىق، سەبەبى ءبىز حاندىق تەگىمىز ارىسى ەدىلقاعان ء(اتيلا), ەلجاۋكۇنبيلەردەن باستاۋ الىپ، بەرىسى تۇعۇرۇلحان، جوشىحاندار مەن ولاردىڭ

  • تۇرسىنبەك كاكىشەۆ:سول وتىرىك اكادەميكتەر كوزىنىڭ ءتىرى­سىندە ماقتالىپ تا، ماداقتالىپ تا جاتادى. ال كوزى كەتكەننەن كەيىن سولاردى ىزدەيتىن ەشكىم بولمايدى…

    استانا. 11 قازان. Baq.kz تۇرسىنبەك كاكىشەۆ،فيلولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور: تۇرسىنبەك اعا، بۇگىندە 85 جاسقا كەلىپ جاتىرسىز. ومىردەن نە ءتۇيدىڭىز؟ وكىنىشتەرىڭىز بار ما؟  – «انانى ىستەي المادىم-اۋ»، «مىناۋ قالىپ قويدى-اۋ» دەگەن وكىنىش مەندە جوق. ءويتىپ وكىنەتىندەي مۇمكىندىك تە بولعان جوق. شىندىعىن ايتقاندا، قازىر وزدەرىن «اكا­دەمي­كپىز»، «دوكتورمىز» دەپ جۇرگەندەردىڭ اراسىندا ءارحيۆتىڭ ەسىگى قايدا ەكەنىن ءبىل­مەيتىندەر بار. شىققان كىتاپتى وقىپ الا­دى دا سوعان قاراپ ءوزىنىڭ وي-تولعامدارىن جازادى. نەگىزى، كىتاپ جازۋ ءۇشىن ءارحيۆتى ءبىلۋ كەرەك، كەشەگى وتكەن كۇندى زەرتتەۋ كەرەك. وسى جاعىنان كەلگەندە، مەنىڭ سوزىمدە، ويىمدا قاتقىل پىكىرلەر بولىپ جاتاتىن بولسا، كوپ جاعدايدا سول تاريحتان العان ساباقتار ەرىكسىز سولاي سويلەتەدى. ارحيۆ دەرەگىنە سۇيەنگەن ادامنىڭ ءسوزى دالەلدى، نىعىز بولادى. سول ءارحيۆتى اقتارام دەپ جۇرگەندە مەنىڭ

  • قىتاي قازاقتارىنىڭ انتي-كوممۋنيستىك ءۇش ۇلكەن جوسپارى

    ءبىرىنشى سۇگىرەت، 1960-جىلى تايۆان (台湾) استاناسى تايپەيدە تۇسىرىلگەن. سۋرەتتە وڭىنان: دالەلقان جانىمقانۇلى جانالتاي، قاليبەك رايىمبەكۇلى حاكىم، قامزا ءشومىشبايۇلى ۇشار، قاليپا عاقىپۇلى التاي. بەرگى جاقتاعى ءۇش ادام وڭىنان: جولبارىس ۇلى ياقۇپ جانە APACL- مۇشەلەرى مەن تايۆان پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ قازاقتاردى قابىلداۋعا كەلگەن وكىلى.  ەكىنشى سۇگىرەت، 1960-جىلى تايۆان استاناسى تايپەيدە تۇسىرىلگەن. ازيا حالىقتارىنىڭ انتي-كوممۋنيستىك ليگاسى (APACL) سول جىلى تايپەيدە قۇرىلتاي اشقان. قۇرىلتاي جينالىسىنا قازاقتار دا قاتىستى. سۋرەتتە وڭىنان: قاليبەك رايىمبەكۇلى حاكىم، APACL باسشىسى گۋ جىنگانگ (Gu Zhenggang/谷正纲), قامزا ءشومىشبايۇلى ۇشار جانە قاليپا عاقىپۇلى التاي.  ءۇشىنشى سۇگىرەت، 1960-جىلى تايپەيدە تۇسىرىلگەن. سۋرەتتە الدىدا وتىرعان: قىتاي گومينداڭ ۇكىمەتىنىڭ تايۆانداعى پرەزيدەنتى جان كايشەك (蒋介石). قىتاي قازاقتارى ونى قىتايدىڭ تەرىستىك اكتسەنتى بويىنشا جياڭ جيەشى دەپ اتايدى. ارتتا تۇرعاندار

  • قارجاۋباي سارتقوجاۇلى: حالىقتىڭ ءوزى جاساپ كەتكەن تاريحىن وزىنە قايتارۋىمىز كەرەك

    وتكەن اپتادا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسى جارىق كورگەنى كوپكە ايان. تاريحي تاقىرىپتى قوزعاعان ماقالاعا قاتىستى بەلگىلى تۇركولوگ، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى قارجاۋباي سارتقوجاۇلىمەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك. مارحابات! – قارجاۋباي اعا، اڭگىمەمىزدى كەشە عانا جارىق كورگەن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسىنان باستاساق. تاريحي تۇجىرىمداما تۋراسىندا قازىر قوعامدا قىزۋ تالقى ءجۇرىپ جاتىر. قالاي ويلايسىز، ەل باسشىسىنىڭ بۇل جولعى باستاماسىن رۋحاني-مادەني دەربەستىگىمىزدىڭ العىشارتى، كۇردەلى كەزەڭدە حالىقتىڭ ساناسىن وياتىپ، سەرپىلىس بەرەتىن ۇندەۋ دەپ قابىلداي الامىز با؟ – ەلباسىنىڭ «ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسى جارىق كورگەننەن بەرگى ءبىر جۇمانىڭ ىشىندە قوعامدا ۇلكەن سەڭ قوزعالعانداي بولدى. ۇلتىن ۇلىقتاعان، لايىقتى باعاسى بەرىلگەن كوپتەگەن ماقالالار جاريالاندى. سول دۋالى اۋىزداردان شىققان دۇعالى سوزدەردى، ايتىلعان

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: