|  |  | 

Köz qaras Tarih

Şañıraqqa qaramaytındar

 

almaidagi nauriz 2016

2020 jıldıñ mausımında, Vernıy qalasındağı (qazirgi Almatı) kazaçestvo köterilisiniñ jeñilisine jüz jıl toladı. Körnekti bol'şevik pen jazuşı, Dmitriy Andreeviç Furmanov, osı jeñiske eleuli üles qostı. 1924 jılı, ol osı jan türşiktiretin oqiğanı suretteytin  «Myatej» («Köterilis») degen tamaşa romanın jazıp bitiredi. anikina 1

Aytpaqşı, «Myatej» romanı 1916 jılğı Amangeldi Imanov köterilisiniñ hayuandıqpen janşılıp qalğanı turalı älem ädebietindegi biren-sarañ şığarmalarınıñ biri.  Onıñ twşımdı däyeksözin keltiruge rwqsat etiñizder: «Carskoe pravitel'stvo s molnienosnoy bıstrotoy pomçalo syuda karatel'nıe otryadı, pomçalo transportı orujiya, kotorım snabdilo kulakov… I poşla reznya. Otkrılas' neravnaya krovavaya bitva: s odnoy storonı voorujennıe otryadı i osvirepevşie kulaki, s drugoy storonı – poçti bezorujnoe tuzemnoe naselenie, kotoromu otçayanie i kruglaya bezvıhodnost' pridali silu, otvagu i stoykost' izumitel'nuyu. Tam, gde vrasploh zastavali krest'yan ili zadremavşiy otryad, kirgizı raspravlyalis' jestoko so svoimi ugnetatelyami, no, razumeetsya, dolgo vıderjat' oni ne mogli, bıli razbitı i zdes' i tam, bıli tesnimı vse dal'şe, vse dal'şe ot svoih kişlakov, – i skoro oçumevşaya ot ujasa pyatidesyatitısyaçnaya massa rvanulas' çerez granicu i uşla v Kitay… A zdes', na meste, tvorilis' ujası: nasmert' zasekali nagaykami detey na glazah u materi; malyutkam, uhvaçennım za kroşeçnıe nojki, mozjili golovu o derevyannıy stolb i mozgami obrızgivali stoyaşih vokrug hohoçuşih palaçey; plennikov stroili şerengoy i odnomu za drugim srubali golovı, protıkali şaşkami, vıpuskali kişki, proparıvaya jivot. Iznasilovaniyam jenşin i devuşek, koneçno, ne bılo sçetu. V ogne pojariş pohoronenı celıe kişlaki… Nesçastnoe naselenie sçitalo sebya zajivo pogrebennım».ermolai astana 2012

1920 jılı, qazaqtardı kezekti qantögisten aman saqtap qalğan qolbasşı D.A. Furmanovtıñ qwrmetine atalğan Almatı qalasında birde-bir köşe nemese alañ joq. Bir qızığı, osı oqiğanıñ kezinde onıñ qol astındağılar – tatar Bagautdin Şagabutdinov pen düngen Mağazı Masanşınıñ – qwrmetine atalğan Almatıdağı köşeler barşılıq. Ol ol ma, qazaqtıñ ata jaularınıñ biri, jazğış Aleksandr Soljenicınnıñ tuğan balası Ermolay 2012 jıldıñ 12-14 qaraşasınıñ aralığında Astanada ötken «1520 strategiyalıq äriptestigi: Ortalıq Aziya» attı İİİ Halıqaralıq temirjol biznes-forumınıñ qwrmetti qonağı bolğan. Al, Wlı Otan soğısınıñ ardageri men batır jazuşınıñ tuğan qızı Anna Dmitrievna Furmanovanı (1918-2011) eşkim täuelsiz Qazaqstanğa şaqırmadı. Ärine, bwnday mäñgürttigimizdi bayqap, şeteldikter de şañırağımızğa qaramaydı.

Mısalı, «Al'fa-Bank Qazaqstan» qarjı wyımınıñ jetekşisi Alina Anikina äleumettik jelidegi paraqşasında 1916 jılğı qazaqtıñ genocidin basqarğan Qandıqol Nikolaydı däripteydi. 2016 jıldıñ 2 mamırında, Anikina hanım Vkontakte äleumettik jelisindegi https://vk.com/id54641100 jeke paraqşasında Nikolay Romanov azamatı, demek öz tağınan bas tartqan Nikolay Ekinşi patşası, dauısınıñ audio jazbasın jariyaladı. Reseylik qarjıger osı äskeri qılmıskerdi «märtebeli imperator» men «aldiyar» siyaqtı qwrmetti ataqtarımen sipattaydı. Oğan qosa, «Al'fa-Bank Qazaqstan» jetekşisiniñ jeke paraqşasında Qandıqol Nikolaydıñ wlıqtau räsiminiñ beynejazbası da jariyalanğan. Eger Reseyde jwmıs isteytin nemis qarjıgeri öz paraqşasında Adol'f Gitlerdi madaqtaytın jariyalanımdı şığarsa, reseylikter oğan ne der edi? Aytpaqşı, nacist qılmıskerlerin Nyurnberg tribunalı ayıptasa, Nikolay Romanov azamatı Oral jwmısşı, şarua men jauınger deputattarı Keñesteriniñ atqaruşı komitetiniñ şeşimi boyınşa ölim jazasına kesilgen.    anikina 2

2016 jılı, elimizde Amangeldi Imanov köterilisiniñ jüz jıldığı men Jeltoqsan köterilisiniñ otız jıldığı toylanğan. Osı merekelerdiñ şeñberinde, 2016 jılınıñ 27 jeltoqsanında, Feysbuk äleumettik jelisinde Romanovtardıñ izbasarı Putindi sınğa alğan Sanat Dosov attı aqtöbelik wsaq käsipker «Resey» dese, işken asın jerge qoyatın qazaqstandıq qazı-bilerdiñ ükimi boyınşa üş jılğa bas bostandığınan ayırıldı. Ärine, müyizi qarağayday qarjıger Anikinağa qarsı qonaqjay qazaqstandıq qazı-biler eşqanday şaranı qoldanbaydı. Esesine, biıl qırıqqa tolğan reseylik bikeş mereytoylıq jılına oray qazaqstandıq medal'-ordendi alsa, tañ qalmañızdar.

Daniyar NAURIZ

 

Related Articles

  • Toğız oğız-toğız Iteli-toğız Torğauıt

    Börili bayraq astında — Bögelip körgen jan emen! Böridey jortıp ketkende, Bölinip qalğan jan emen!   -Swyinbay Aronwlı   Iteli şejiresiniñ Säbit damolladan qalğan nwsqasında : Ormanbet hannıñ  Torğauıt, Dörbit, Tibet, Tañğıt, Qalqa, Ahmet, Onsan degen wldarı boldı. Ahmet alapes bolıp auırıp elden şettetiledi de, Ahmetti ien jerge öltiruge apara jatqanda qwtqarılıp, aman qaladı. Ahmet arqardıñ bauırın jep, qanın işip sauığıp ketkensoñ arqardı kie twtıp, twñğış wlınıñ atın Arqarşı qoyadı. Ahmet jasaq qwrıp, böri bastı tu köterip Ormanbet hanğa qarsı şabuılğa ötedi. Torğauıt, Dörbit, Tañğıt, Qalqa, Sarıüysin, Bekejan, Täyti, Onsan börili tu astına birikti. Böri bastı tuına qaratılıp toğız Iteli atanıptı- degen añızdı keltiredi.. [1] Säbit damolla- Altay betinde alğaş

  • Erke batır- Bwqarbay Eltoqwlı

    Jwmaşärip Şähadatwlı Dändibay tegi (Jazuşı, Pedagok, poblicik) Är zaman öziniñ äygili adamdarın tudırıp sol twlğanıñ boyındağı türli qasietteri arqılı jetken deñgeyi köleminde ortasına äygilep otıradı. Zaman twlğağa tiyanaq, twlğa zamanğa qozğauşı rölda damidı. Qoğamdıq damu barısında zaman kemeldenip, twlğa somdaladı. Zaman bir tarihi däuirdiñ ruhani betbeynesi. Onda han- qaraşa, bi- qazı, kösem- şeşen, batır- bağlan… t.b lardıñ bäri de sayasi- zañ, din- mädeniet, şaruaşılıq t.b qatarlı köptegen salalarda aralasa boy körsetip sol zamannıñ özindik tınısın qalıptastıradı. Endeşe sol nar twlğalardıñ işinde batır obrazın osı maqalada qauzalatın özek ete oy öristeteyik. Allağa şükir, qazaqta batır barşılıq, sebebi biz handıq tegimiz arısı Edilqağan (ätilä), Eljaukünbilerden bastau alıp, berisi Twğwrwlhan, Joşıhandar men olardıñ

  • Twrsınbek KÄKİŞEV:sol ötirik akademikter köziniñ tiri­sinde maqtalıp ta, madaqtalıp ta jatadı. Al közi ketkennen keyin solardı izdeytin eşkim bolmaydı…

    Astana. 11 qazan. Baq.kz Twrsınbek KÄKİŞEV,filologiya ğılımınıñ doktorı, professor: Twrsınbek ağa, büginde 85 jasqa kelip jatırsız. Ömirden ne tüydiñiz? Ökinişteriñiz bar ma?  – «Ananı istey almadım-au», «mınau qalıp qoydı-au» degen ökiniş mende joq. Öytip ökinetindey mümkindik te bolğan joq. Şındığın aytqanda, qazir özderin «aka­demi­kpiz», «doktormız» dep jürgenderdiñ arasında arhivtiñ esigi qayda ekenin bil­meytinder bar. Şıqqan kitaptı oqıp ala­dı da soğan qarap öziniñ oy-tolğamdarın jazadı. Negizi, kitap jazu üşin arhivti bilu kerek, keşegi ötken kündi zertteu kerek. Osı jağınan kelgende, meniñ sözimde, oyımda qatqıl pikirler bolıp jatatın bolsa, köp jağdayda sol tarihtan alğan sabaqtar eriksiz solay söyletedi. Arhiv deregine süyengen adamnıñ sözi däleldi, nığız boladı. Sol arhivti aqtaram dep jürgende meniñ

  • Qıtay qazaqtarınıñ anti-kommunistik üş ülken josparı

    Birinşi sügiret, 1960-jılı Tayvan (台湾) astanası Täypeyde tüsirilgen. Surette oñınan: Dälelqan Janımqanwlı Janaltay, Qalibek Rayımbekwlı Häkim, Qamza Şömişbaywlı Wşar, Qalipa Ğaqıpwlı Altay. Bergi jaqtağı üş adam oñınan: Jolbarıs wlı YAqwp jäne APACL- müşeleri men Tayvan prezident äkimşiliginiñ qazaqtardı qabıldauğa kelgen ökili.  Ekinşi sügiret, 1960-jılı Tayvan astanası Täypeyde tüsirilgen. Aziya halıqtarınıñ Anti-Kommunistik Ligası (APACL) sol jılı täypeyde qwrıltay aşqan. Qwrıltay jinalısına qazaqtar da qatıstı. Surette oñınan: Qalibek Rayımbekwlı Häkim, APACL basşısı Gu Jıngang (Gu Zhenggang/谷正纲), Qamza Şömişbaywlı Wşar jäne Qalipa Ğaqıpwlı Altay.  Üşinşi sügiret, 1960-jılı Täypeyde tüsirilgen. Surette aldıda otırğan: Qıtay gomindañ ükimetiniñ tayvandağı prezidenti Jan Käyşek (蒋介石). Qıtay qazaqtarı onı Qıtaydıñ teristik akcenti boyınşa Jiyañ Jieşi dep ataydı. Artta twrğandar

  • QARJAUBAY SARTQOJAWLI: HALIQTIÑ ÖZİ JASAP KETKEN TARIHIN ÖZİNE QAYTARUIMIZ KEREK

    Ötken aptada Elbası Nwrswltan Nazarbaevtıñ «Wlı dalanıñ jeti qırı» attı maqalası jarıq körgeni köpke ayan. Tarihi taqırıptı qozğağan maqalağa qatıstı belgili türkolog, filologiya ğılımdarınıñ doktorı Qarjaubay Sartqojawlımen äñgimelesken edik. Marhabat! – Qarjaubay ağa, äñgimemizdi keşe ğana jarıq körgen Elbası Nwrswltan Nazarbaevtıñ «Wlı dalanıñ jeti qırı» attı maqalasınan bastasaq. Tarihi twjırımdama turasında qazir qoğamda qızu talqı jürip jatır. Qalay oylaysız, el basşısınıñ bwl jolğı bastamasın ruhani-mädeni derbestigimizdiñ alğışartı, kürdeli kezeñde halıqtıñ sanasın oyatıp, serpilis beretin ündeu dep qabılday alamız ba? – Elbasınıñ «Wlı dalanıñ jeti qırı» attı maqalası jarıq körgennen bergi bir jwmanıñ işinde qoğamda ülken señ qozğalğanday boldı. Wltın wlıqtağan, layıqtı bağası berilgen köptegen maqalalar jariyalandı. Sol dualı auızdardan şıqqan dwğalı sözderdi, aytılğan

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: