|  |  |  | 

كوز قاراس تاريح قازاق شەجىرەسى

توعىز وعىز-توعىز يتەلى-توعىز تورعاۋىت

scale_600

ءبورىلى بايراق استىندا —

بوگەلىپ كورگەن جان ەمەن!

بورىدەي جورتىپ كەتكەندە،

ءبولىنىپ قالعان جان ەمەن!

 

-ءسۇيىنباي ارونۇلى

 

يتەلى شەجىرەسىنىڭ ءسابيت داموللادان قالعان نۇسقاسىندا : ورمانبەت حاننىڭ  تورعاۋىت، ءدوربىت، تيبەت، تاڭعىت، قالقا، احمەت، ونسان دەگەن ۇلدارى بولدى. احمەت الاپەس بولىپ اۋىرىپ ەلدەن شەتتەتىلەدى دە، احمەتتى يەن جەرگە ولتىرۋگە اپارا جاتقاندا قۇتقارىلىپ، امان قالادى. احمەت ارقاردىڭ باۋىرىن جەپ، قانىن ءىشىپ ساۋىعىپ كەتكەنسوڭ ارقاردى كيە تۇتىپ، تۇڭعىش ۇلىنىڭ اتىن ارقارشى قويادى. احمەت جاساق قۇرىپ، ءبورى باستى تۋ كوتەرىپ ورمانبەت حانعا قارسى شابۋىلعا وتەدى. تورعاۋىت، ءدوربىت، تاڭعىت، قالقا، ءسارىۇيسىن، بەكەجان، ءتايتى، ونسان ءبورىلى تۋ استىنا بىرىكتى. ءبورى باستى تۋىنا قاراتىلىپ توعىز يتەلى اتانىپتى- دەگەن اڭىزدى كەلتىرەدى.. [1]

ءسابيت داموللا- التاي بەتىندە العاش مەكتەپ-مەدىرەسە اشقان ءدىني قايراتكەر[1].

شەجىرەلىك اڭىزدا ايتىلعان ء‘’بورى باستى تۋ استىنا بىرىككەن توعىز يتەلىنى’’تالداپ كورسەك.

ونسان-ون سان نوعايلى، تاريحتا  ساق، عۇن، ءۇيسىن، تۇرىكتىڭ عانا  اتا-تەگى كوكبورى سانالىپ، ۇلىس اتى

كوبورىگە بايلانىستى اتالعان جوق، ولاردىڭ سوڭعى ۇرپاقتارىندا دا بورىگە (يتكە)

بايلانىستى ات كۇنى بۇگىنگە دەيىن ساقتالىپ كەلەدى: باشقۇرت، نوعاي (نوحاي), اداي،

ارعۇن،  يتەلى (رۋ),  يتەمگەن (رۋ) تاعى  باسقا ۇلتتار مەن رۋلاردىڭ  اتى مولىنان

جولىعادى.

الكەي  حاقانۇلى  مارعۇلان: «ء…بورىنىڭ  ەتىنە جەرىك بولىپ تۋعان  بالانى

جۇرتشىلىق  ماقتان قىلىپ،  وعان «ماڭعىس» (ماڭعىت),  «نوعاي» دەگەن ات بەرەدى.

مۇنداعى «ماڭعىس»، «نوعاي» دەگەن سوزدەر ءبىر كەزدە «ءبورى» (كوك اسپان) ماعىناسىن

بىلدىرگەن.  ەرتە زامانداعى  «ءبورى قۇس»، «ماڭعىت»  بەرگى كەزدە «يت-قۇس»، «كوكتىڭ

قۇسى»  دەگەن ماعىنادا  تۋعان. »، – دەپ جازدى[2] .

يتەلى- يتەلى كەرەي. كەرەي ەلىنىڭ “نوقتا اعاسى” اتالادى.

تورعاۋىت- كەرەي تۇعۇرىلحان ۇرپاقتارى  يەلىگىندەگى اسكەري بىرلەستىك.

تاڭعىت- الاشقا قىزمەت ەتكەن كەرەي ۋاڭحاننىڭ اعاسى جاقا كانبۋ ۇرپاقتارى[6].

ءسارىۇيسىن- باتىس تۇرىك قاعاناتىنداعى بەس ارىس ەل دۋلۋدىڭ بەلدى تايپاسى. تاڭباسى اباق كەرەيدىڭ تاڭباسىمەن بىردەي. كەرەيلەرمەن تۋىستىق جاقىندىعى بار[4].

احمەت- سەيد-احمەد (16 عاسىردىڭ 2-جارتىسى) ءسىبىر حاندىعىنىڭ باسشىسى، اسكەري قولباسشى بولۋىدا، نوعايلى حاندارىنىڭ ءبىر قىزىل ارىستاننىڭ بالاسى احمەت بولۋىدا مۇمكىن.

تاعى ءبىر اڭىزدا: قىرىق سان قىرىم، وتىز سان رۋم، ون سان ويماۋىت، توعىز سان تورعاۋىت، ون سان نوعايلى ءبولىنىپ، ورمانبەت بي ولگەندە نوعايلى قوعام، قوبان جانە مايقى ەسىمدى بەلگىلى اتالار بولىپتى. مايقى توعىز حاندى قولىنان وتىرعىزعان باس بي ەكەن[7].

وسى اڭىزدا ايتىلعان توعىز تورعاۋىت-توعىز يتەلى التىن وردانىڭ سوڭعى كەزىندەگى ساياسي داعدارىستا بىرىككەن تۋىستاس، ورتاق ساياسي كوزعاراس ۇستانعان، ءبورىلى تۋ استىنا جينالعان كونەدەن كەلە جاتقان تايپالىق وداق. قازاق شەجىرەسىندەگى الاش اڭىزىدا وسى تۇجىرىمعا سايادى.

VI عاسىرداعى باتىس تۇرىك قاعاناتىنداعى ون وق ەلىندەگى ەكىنشى ءىرى قويلاۋ(يتەلى) تايپاسىن كۇلىگ چور باسقاردى.

اشىنا اۋلەتىنىڭ سوڭعى كەزدەرىندە تۇرگەش ۇشەلىكتىڭ مەملەكەت بيلىگىن ءوزىنىڭ قولىنا الدى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا، وسى ۇشەلىكتىڭ بۇرىنعى چور لاۋازىمىندا تۇرگەشتەردى باسقارىپ جۇرگەن تۇستاعى اتى الاش بولعان. ۇشەلىك ەسىمى وعان قاعان تاعىنا وتىرعان سوڭ قوسىمشا بەرىلگەن دەۋگە نەگىز بار. ۇشەلىكتىڭ بۇرىنعى الاش ەكەندىگىنە تاعى ءبىر دالەل – الاش چور بەس تۇرىك دۋلۋ قۇرامىنداعى تۇرگەش ۇلىسىن بيلەپ تۇرعان كەزدە، وسى بەس تۇرىك دۋلۋعا كىرەتىن كورشى قويلاۋ ۇلىسىن كۇل چور باسقاراتىن[4]. ابىلعازىنىڭ تۇرىك شەجىرەسىندە كەرەيلەردى ون وق ەلىن بيلەگەن اشينا قارا يابعۋدىڭ قاراۋىنداعى شەپ، سەپ وداعىنا تاراتادى. اشينا قارا -ىستەمي قاعاننىڭ جۇرەجاتى.

وسى شەپ تايپاسىنان كەيىن كەرەيلەردى بيلەگەن قاعاندار شىققان. قىتايلار مەن ۇيعىرلاردىڭ بىررككەن جورىقتارىنان كەيىن شەپ، شيمويىن، قويلاۋ(يتەلى) ءتارىزدى ۇلكەن رۋلار جەتىسۋدان شىعىسقا ويىسىپ تەلەكتەردىڭ ءسىر-ەندا قاعاناتىنىڭ ورىنىنا ورناعان توعىز وعىز بىرلەستىگىنە قوسىلادى[5]. جوعارى كەلتىرىلگەن تاريحي دەرەكتەردەگى تايپالىق وداق اتاۋلارى قازىرگى يتەلى شەجىرەسىندە رۋ اتاۋلارىمەن ساقتالعان.

ءسابيت داموللا شەجىرەدە

«قارابي دەن احمەت،

احمەتتەن ارقارشى،

ارقارشىدان سەيدالى، جاباي، ەرمەن.

ەرمەننەن الدابەردى.

الدابەردىدەن باعانالى، جاپپاس.

باعانالىدان قويلاۋ، بايلاۋ.

قويلاۋدان كوكبۇلاق،شىمىر.(شىمىر اعاسىنا وكپەلەپ باتىسقا كوشىپ كەتكەن)

كوكبۇلاقتان اقباقتى، تىنىبەك، كۇيىك.

اقباقتى، اقمەرگەن (تىنىبەك), اقمالاي (كۇيىك) اتالارىنا بولىنەدى. اقباقتى 9 اتاعا بولىنەدى. تىنىبەك 4 اتاعا بولىنەدى. كۇيىك 5 اتاعا بولىنەدى.

اقباقتى: قازەكە، ءداۋىت، تاز، سۇلتانقۇل، ەسەنقۇل، اقمالاي، كەنجەباي،داۋىتقالاي،قوجانقۇل. تىنىبەك: اتاناس، قاراقۇل، قارامبەت، جادىگەر.

كۇيىك: ەلتوق، داۋلەت، توقتاعۇل، بەسشال(ەدىگە), قالماتاي.

احمەت، قويلاۋ، ارقارشى، كۇيىك، جادىگەر، ەدىگە، داۋلەت، قالماتاي، توعىز توقتاعۇل.

قارا بي- كەرەي حانى قاراحان.

قويلاۋ- باتىس تۇرىك قاعاناتىنداعى بەس ارىس ەل دۋلۋدىڭ بەلدى تايپاسى.

احمەت- سەيداحمەت بەكبولاتۇلى، تايبۇعا (سەيتەك، سەيتەن) – 1583 – 1585 ج.ج. بولۋى مۇمكىن.

جادىگەر- ءسىبىر حانى تايبۇعا اۋلەتىنەن. تۇرعاق كەرەي[3].

ەدىگە- ماڭعىت بەكتەرى بولۋى مۇمكىن.

داۋلەت- ءسىبىر حانى تايبۇعا اۋلەتىنەن. تۇرعاق كەرەي[3].

قالماتاي- قالماق اتانعانتورعاۋىت تۇرعاق كەرەي بولۋى مۇمكىن.

توعىز توقتاعۇل- تورعاۋىت تۇرعاق كەرەي بولۋى مۇمكىن.

كۇيىك- باتىس تۇرىك قاعاناتىنداعى قويلاۋ ۇلىسىنىڭ باسشىسى كۇلگ چور بولۋى مۇمكىن.

قورتا كەلگەندە تاريىحتا ايتىلاتىن توعىز وعىز-توعىز تاتار-توعىز يتەلى-توعىز تورعاۋىت ەرتەدەن ساباقتاسىپ كەلە جاتقان قانداستىق-تۋىستىق جاقىندىعى بار ساياسي بىرلەستىك ، توعىز سانى دا قازاقتىڭ ەسكى سالتىنان ورىن تەپكەن قاسيەتتى سان.

پايدالانىلعان ادەبيەتتەر

  1. ب. جۇمابايۇلى “يتەلى شەجىرەسى”(5شى باسىلىم).
  2. ياسين قۇمارۇلى: ەجەلگى تۇركى تايپالارىنداعى توتەمدىك اڭ – قۇستاردىڭ اڭىزدىق نەگىزدەرى

  3. تۇرعاق شەجىرەسى
  4. تۇرگەش-الاش ەگەمەن ەلى- تالاس وماربەكوۆ
  5. قازاقستان (قازاق ەلى) تاريحى: 4 كىتاپتان تۇراتىن وقۋلىق. قازاقستان اۋماعى ب.ز.ب. مىڭجىلدىقتاردان ءحىىى عاسىردىڭ باسىنا دەيىنگى داۋىرلەردە. 1-كىتاپ
  6. “كەرەيلەردىڭ XIV-XVII عاسىرداعى تاريحى”(الاش تاريحي زەرتتەۋ ورتالىعى. الماتى، 2014 جىل).
  7. «قازاق ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ» باس رەداكتسياسى، «اتامۇرا» باسپاسى.https://kk.wikipedia.org/wiki/مايقى_بي

 

جۇماباي ءمادىبايۇلى

PhD دوكتورانت

ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ

 

Related Articles

  • شاڭىراققا قارامايتىندار

      2020 جىلدىڭ ماۋسىمىندا، ۆەرنىي قالاسىنداعى (قازىرگى الماتى) كازاچەستۆو كوتەرىلىسىنىڭ جەڭىلىسىنە ءجۇز جىل تولادى. كورنەكتى بولشەۆيك پەن جازۋشى، دميتري اندرەەۆيچ فۋرمانوۆ، وسى جەڭىسكە ەلەۋلى ۇلەس قوستى. 1924 جىلى، ول وسى جان تۇرشىكتىرەتىن وقيعانى سۋرەتتەيتىن  «مياتەج» («كوتەرىلىس») دەگەن تاماشا رومانىن جازىپ بىتىرەدى.  ايتپاقشى، «مياتەج» رومانى 1916 جىلعى امانگەلدى يمانوۆ كوتەرىلىسىنىڭ حايۋاندىقپەن جانشىلىپ قالعانى تۋرالى الەم ادەبيەتىندەگى بىرەن-ساراڭ شىعارمالارىنىڭ ءبىرى.  ونىڭ تۇششىمدى دايەكسوزىن كەلتىرۋگە رۇقسات ەتىڭىزدەر: «تسارسكوە پراۆيتەلستۆو س مولنيەنوسنوي بىستروتوي پومچالو سيۋدا كاراتەلنىە وتريادى، پومچالو ترانسپورتى ورۋجيا، كوتورىم سنابديلو كۋلاكوۆ… ي پوشلا رەزنيا. وتكرىلاس نەراۆنايا كروۆاۆايا بيتۆا: س ودنوي ستورونى ۆوورۋجەننىە وتريادى ي وسۆيرەپەۆشيە كۋلاكي، س درۋگوي ستورونى – پوچتي بەزورۋجنوە تۋزەمنوە ناسەلەنيە، كوتورومۋ وتچايانيە ي كرۋگلايا بەزۆىحودنوست پريدالي سيلۋ، وتۆاگۋ

  • ەركە باتىر- بۇقارباي ەلتوقۇلى

    ءجۇماشارىپ ءشاھاداتۇلى ءداندىباي تەگى (جازۋشى، پەداگوك، پوبليتسيك) ءار زامان ءوزىنىڭ ايگىلى ادامدارىن تۋدىرىپ سول تۇلعانىڭ بويىنداعى ءتۇرلى قاسيەتتەرى ارقىلى جەتكەن دەڭگەيى كولەمىندە ورتاسىنا ايگىلەپ وتىرادى. زامان تۇلعاعا تياناق، تۇلعا زامانعا قوزعاۋشى ءرولدا داميدى. قوعامدىق دامۋ بارىسىندا زامان كەمەلدەنىپ، تۇلعا سومدالادى. زامان ءبىر تاريحي ءداۋىردىڭ رۋحاني بەتبەينەسى. وندا حان- قاراشا، بي- قازى، كوسەم- شەشەن، باتىر- باعلان… ت.ب لاردىڭ ءبارى دە ساياسي- زاڭ، ءدىن- مادەنيەت، شارۋاشىلىق ت.ب قاتارلى كوپتەگەن سالالاردا ارالاسا بوي كورسەتىپ سول زاماننىڭ وزىندىك تىنىسىن قالىپتاستىرادى. ەندەشە سول نار تۇلعالاردىڭ ىشىندە باتىر وبرازىن وسى ماقالادا قاۋزالاتىن وزەك ەتە وي ورىستەتەيىك. اللاعا شۇكىر، قازاقتا باتىر بارشىلىق، سەبەبى ءبىز حاندىق تەگىمىز ارىسى ەدىلقاعان ء(اتيلا), ەلجاۋكۇنبيلەردەن باستاۋ الىپ، بەرىسى تۇعۇرۇلحان، جوشىحاندار مەن ولاردىڭ

  • تۇرسىنبەك كاكىشەۆ:سول وتىرىك اكادەميكتەر كوزىنىڭ ءتىرى­سىندە ماقتالىپ تا، ماداقتالىپ تا جاتادى. ال كوزى كەتكەننەن كەيىن سولاردى ىزدەيتىن ەشكىم بولمايدى…

    استانا. 11 قازان. Baq.kz تۇرسىنبەك كاكىشەۆ،فيلولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور: تۇرسىنبەك اعا، بۇگىندە 85 جاسقا كەلىپ جاتىرسىز. ومىردەن نە ءتۇيدىڭىز؟ وكىنىشتەرىڭىز بار ما؟  – «انانى ىستەي المادىم-اۋ»، «مىناۋ قالىپ قويدى-اۋ» دەگەن وكىنىش مەندە جوق. ءويتىپ وكىنەتىندەي مۇمكىندىك تە بولعان جوق. شىندىعىن ايتقاندا، قازىر وزدەرىن «اكا­دەمي­كپىز»، «دوكتورمىز» دەپ جۇرگەندەردىڭ اراسىندا ءارحيۆتىڭ ەسىگى قايدا ەكەنىن ءبىل­مەيتىندەر بار. شىققان كىتاپتى وقىپ الا­دى دا سوعان قاراپ ءوزىنىڭ وي-تولعامدارىن جازادى. نەگىزى، كىتاپ جازۋ ءۇشىن ءارحيۆتى ءبىلۋ كەرەك، كەشەگى وتكەن كۇندى زەرتتەۋ كەرەك. وسى جاعىنان كەلگەندە، مەنىڭ سوزىمدە، ويىمدا قاتقىل پىكىرلەر بولىپ جاتاتىن بولسا، كوپ جاعدايدا سول تاريحتان العان ساباقتار ەرىكسىز سولاي سويلەتەدى. ارحيۆ دەرەگىنە سۇيەنگەن ادامنىڭ ءسوزى دالەلدى، نىعىز بولادى. سول ءارحيۆتى اقتارام دەپ جۇرگەندە مەنىڭ

  • قىتاي قازاقتارىنىڭ انتي-كوممۋنيستىك ءۇش ۇلكەن جوسپارى

    ءبىرىنشى سۇگىرەت، 1960-جىلى تايۆان (台湾) استاناسى تايپەيدە تۇسىرىلگەن. سۋرەتتە وڭىنان: دالەلقان جانىمقانۇلى جانالتاي، قاليبەك رايىمبەكۇلى حاكىم، قامزا ءشومىشبايۇلى ۇشار، قاليپا عاقىپۇلى التاي. بەرگى جاقتاعى ءۇش ادام وڭىنان: جولبارىس ۇلى ياقۇپ جانە APACL- مۇشەلەرى مەن تايۆان پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ قازاقتاردى قابىلداۋعا كەلگەن وكىلى.  ەكىنشى سۇگىرەت، 1960-جىلى تايۆان استاناسى تايپەيدە تۇسىرىلگەن. ازيا حالىقتارىنىڭ انتي-كوممۋنيستىك ليگاسى (APACL) سول جىلى تايپەيدە قۇرىلتاي اشقان. قۇرىلتاي جينالىسىنا قازاقتار دا قاتىستى. سۋرەتتە وڭىنان: قاليبەك رايىمبەكۇلى حاكىم، APACL باسشىسى گۋ جىنگانگ (Gu Zhenggang/谷正纲), قامزا ءشومىشبايۇلى ۇشار جانە قاليپا عاقىپۇلى التاي.  ءۇشىنشى سۇگىرەت، 1960-جىلى تايپەيدە تۇسىرىلگەن. سۋرەتتە الدىدا وتىرعان: قىتاي گومينداڭ ۇكىمەتىنىڭ تايۆانداعى پرەزيدەنتى جان كايشەك (蒋介石). قىتاي قازاقتارى ونى قىتايدىڭ تەرىستىك اكتسەنتى بويىنشا جياڭ جيەشى دەپ اتايدى. ارتتا تۇرعاندار

  • بابادان دارىعان دارالىق

        قازىرگى قىتاي جەرى التاي بەتى كۇللى اباق كەرەيدىڭ تۋىپ وسكەن اتا مەكەنى. تالاي زاڭعار تۇلعالاردى تۋدىرعان التىن قۇرساق، التايدىڭ ءبىر تۋار تۋماسى ءادي تۇرار ۇلى 1932 جىلى بوتاقارا رۋىنىڭ سۇيىكتى مەكەنى التايدىڭ الاقاق اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. ءادي بوتاقارا باتىر تىنىبەك نۇرا اۋلەتىنەن تارايدى. اباق كەرەيدىڭ تۇڭعىش ءبيى اتاقتى جىراۋى، بوتاقارا تىنىبەك نۇرا اۋلەتىنەن ءشاۋ(جىراۋ) اپاشۇلى ،اتاقتى توكپە اقىن تولەۋباي بوجەكۇلى، جانى جومارت كەڭ پەيىلدى اتاعى جەر جارعان باي شاكۋ ەسىلباي سىندى ۇلى تۇلعا اتالارىنىڭ قاسيەتى دارىعان، ءادي بالالىق شاعى ءوزىنىڭ اتا مەكەنى الاقاقتا ءوتتى. باستاۋىش سىنىبىن سول الاقاق اۋىلىنداعى بوتاقارا مەكتەبىنەن باستادى. ادەڭ ءوزىنىڭ تۋا ءبىتتى دارىنىمەن ازاتتىقتان كەيىن قوعامنىڭ ءار سالاسىندا قىزمەت ەتتى. سول كەزدە التاي اۋداننىڭ

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: