|  |  |  | 

Köz qaras Tarih Qazaq şejiresi

Toğız oğız-toğız Iteli-toğız Torğauıt

scale_600

Börili bayraq astında —

Bögelip körgen jan emen!

Böridey jortıp ketkende,

Bölinip qalğan jan emen!

 

-Swyinbay Aronwlı

 

Iteli şejiresiniñ Säbit damolladan qalğan nwsqasında : Ormanbet hannıñ  Torğauıt, Dörbit, Tibet, Tañğıt, Qalqa, Ahmet, Onsan degen wldarı boldı. Ahmet alapes bolıp auırıp elden şettetiledi de, Ahmetti ien jerge öltiruge apara jatqanda qwtqarılıp, aman qaladı. Ahmet arqardıñ bauırın jep, qanın işip sauığıp ketkensoñ arqardı kie twtıp, twñğış wlınıñ atın Arqarşı qoyadı. Ahmet jasaq qwrıp, böri bastı tu köterip Ormanbet hanğa qarsı şabuılğa ötedi. Torğauıt, Dörbit, Tañğıt, Qalqa, Sarıüysin, Bekejan, Täyti, Onsan börili tu astına birikti. Böri bastı tuına qaratılıp toğız Iteli atanıptı- degen añızdı keltiredi.. [1]

Säbit damolla- Altay betinde alğaş mektep-medirese aşqan dini qayratker[1].

Şejirelik añızda aytılğan ‘’böri bastı tu astına birikken toğız Itelini’’taldap körsek.

Onsan-on san Noğaylı, tarihta  saq, ğwn, üysin, türiktiñ ğana  ata-tegi kökböri sanalıp, wlıs atı

köbörige baylanıstı atalğan joq, olardıñ soñğı wrpaqtarında da börige (itke)

baylanıstı at küni büginge deyin saqtalıp keledi: başqwrt, noğay (nohay), aday,

arğwn,  iteli (ru),  itemgen (ru) tağı  basqa wlttar men rulardıñ  atı molınan

jolığadı.

Älkey  Haqanwlı  Marğwlan: «…Böriniñ  etine jerik bolıp tuğan  balanı

jwrtşılıq  maqtan qılıp,  oğan «mañğıs» (mañğıt),  «noğay» degen at beredi.

Mwndağı «Mañğıs», «noğay» degen sözder bir kezde «böri» (kök aspan) mağınasın

bildirgen.  Erte zamandağı  «böri qws», «mañğıt»  bergi kezde «it-qws», «köktiñ

qwsı»  degen mağınada  tuğan. », – dep jazdı[2] .

Iteli- iteli kerey. Kerey eliniñ “noqta ağası” ataladı.

Torğauıt- kerey Twğwrılhan wrpaqtarı  ieligindegi äskeri birlestik.

Tañğıt- Alaşqa qızmet etken kerey Uañhannıñ ağası Jaqa Kanbu wrpaqtarı[6].

Sarıüysin- Batıs Türik qağanatındağı bes arıs el Duludıñ beldi taypası. Tañbası Abaq kereydiñ tañbasımen birdey. Kereylermen tuıstıq jaqındığı bar[4].

Ahmet- Seyd-Ahmed (16 ğasırdıñ 2-jartısı) Sibir handığınıñ basşısı, äskeri qolbasşı boluıda, Noğaylı handarınıñ bir Qızıl Arıstannıñ balası Ahmet boluıda mümkin.

Tağı bir añızda: Qırıq san Qırım, otız san Rum, on san Oymauıt, toğız san Torğauıt, on san Noğaylı bölinip, Ormanbet bi ölgende Noğaylı qoğam, Qoban jäne Mayqı esimdi belgili atalar bolıptı. Mayqı toğız handı qolınan otırğızğan bas bi eken[7].

Osı añızda aytılğan toğız torğauıt-toğız iteli Altın ordanıñ soñğı kezindegi sayasi dağdarısta birikken tuıstas, ortaq sayasi közğaras wstanğan, börili tu astına jinalğan köneden kele jatqan taypalıq odaq. Qazaq şejiresindegi alaş añızıda osı twjırımğa sayadı.

VI ğasırdağı Batıs Türik qağanatındağı on oq elindegi ekinşi iri Qoylau(Iteli) taypasın Külig çor basqardı.

Aşına äuletiniñ soñğı kezderinde Türgeş Üşeliktiñ memleket biligin öziniñ qolına aldı. Bizdiñ oyımızşa, osı Üşeliktiñ bwrınğı çor lauazımında Türgeşterdi basqarıp jürgen twstağı atı Alaş bolğan. Üşelik esimi oğan qağan tağına otırğan soñ qosımşa berilgen deuge negiz bar. Üşeliktiñ bwrınğı Alaş ekendigine tağı bir dälel – Alaş çor Bes türik Dulu qwramındağı Türgeş wlısın bilep twrğan kezde, osı Bes türik Duluğa kiretin körşi Qoylau wlısın Kül çor basqaratın[4]. Äbilğazınıñ Türik şejiresinde kereylerdi on oq elin bilegen Aşina qara YAbğudıñ qarauındağı şep, sep odağına taratadı. Aşina qara -İstemi qağannıñ jürejatı.

osı şep taypasınan keyin kereylerdi bilegen qağandar şıqqan. Qıtaylar men wyğırlardıñ birrkken jorıqtarınan keyin Şep, Şimoyın, Qoylau(Iteli) tärizdi ülken rular Jetisudan şığısqa oyısıp Telekterdiñ Sir-Enda qağanatınıñ orınına ornağan Toğız oğız birlestigine qosıladı[5]. Joğarı keltirilgen tarihi derekterdegi taypalıq odaq atauları qazirgi iteli şejiresinde ru ataularımen saqtalğan.

Säbit damolla şejirede

«Qarabi den Ahmet,

Ahmetten Arqarşı,

Arqarşıdan Seydalı, Jabay, Ermen.

Ermennen Aldaberdi.

Aldaberdiden Bağanalı, Jappas.

Bağanalıdan Qoylau, Baylau.

Qoylaudan Kökbwlaq,Şımır.(Şımır ağasına ökpelep batısqa köşip ketken)

Kökbwlaqtan Aqbaqtı, Tınıbek, Küyik.

Aqbaqtı, Aqmergen (Tınıbek), Aqmalay (Küyik) atalarına bölinedi. Aqbaqtı 9 atağa bölinedi. Tınıbek 4 atağa bölinedi. Küyik 5 atağa bölinedi.

Aqbaqtı: Qazeke, Däuit, Taz, Swltanqwl, Esenqwl, Aqmalay, Kenjebay,Däuitqalai,Qojanqwl. Tınıbek: Atanas, Qaraqwl, Qarambet, Jädiger.

Küyik: Eltoq, Däulet, Toqtağwl, Besşal(Edige), Qalmatay.

Ahmet, Qoylau, Arqarşı, Küyik, Jädiger, Edige, Däulet, Qalmatay, Toğız toqtağwl.

Qara bi- kerey hanı Qarahan.

Qoylau- Batıs Türik qağanatındağı bes arıs el Duludıñ beldi taypası.

Ahmet- Seydahmet Bekbolatwlı, Taybwğa (Seytek, Seyten) – 1583 – 1585 j.j. boluı mümkin.

Jädiger- Sibir hanı Taybwğa äuletinen. Twrğaq kerey[3].

Edige- mañğıt bekteri boluı mümkin.

Däulet- Sibir hanı Taybwğa äuletinen. Twrğaq kerey[3].

Qalmatay- Qalmaq atanğanTorğauıt Twrğaq kerey boluı mümkin.

Toğız toqtağwl- Torğauıt Twrğaq kerey boluı mümkin.

Küyik- Batıs Türik qağanatındağı Qoylau wlısınıñ basşısı Külg çor boluı mümkin.

Qorta kelgende tariıhta aytılatın Toğız oğız-toğız Tatar-toğız Iteli-toğız Torğauıt erteden sabaqtasıp kele jatqan qandastıq-tuıstıq jaqındığı bar sayasi birlestik , toğız sanı da qazaqtıñ eski saltınan orın tepken qasietti san.

Paydalanılğan ädebietter

  1. B. Jwmabaywlı “Iteli şejiresi”(5şi basılım).
  2. YAsin Qwmarwlı: Ejelgi Türki taypalarındağı tötemdik añ – qwstardıñ añızdıq negizderi

  3. Twrğaq şejiresi
  4. Türgeş-Alaş egemen eli- Talas Omarbekov
  5. Qazaqstan (Qazaq eli) tarihı: 4 kitaptan twratın oqulıq. Qazaqstan aumağı b.z.b. mıñjıldıqtardan Hİİİ ğasırdıñ basına deyingi däuirlerde. 1-kitap
  6. “Kereylerdiñ XIV-XVII ğasırdağı tarihı”(Alaş tarihi zertteu ortalığı. Almatı, 2014 jıl).
  7. «Qazaq enciklopediyasınıñ» Bas redakciyası, «Atamwra» baspası.https://kk.wikipedia.org/wiki/Mayqı_bi

 

Jwmabay Mädibaywlı

PhD doktorant

Äl-farabi atındağı QazWU

 

Related Articles

  • Şañıraqqa qaramaytındar

      2020 jıldıñ mausımında, Vernıy qalasındağı (qazirgi Almatı) kazaçestvo köterilisiniñ jeñilisine jüz jıl toladı. Körnekti bol'şevik pen jazuşı, Dmitriy Andreeviç Furmanov, osı jeñiske eleuli üles qostı. 1924 jılı, ol osı jan türşiktiretin oqiğanı suretteytin  «Myatej» («Köterilis») degen tamaşa romanın jazıp bitiredi.  Aytpaqşı, «Myatej» romanı 1916 jılğı Amangeldi Imanov köterilisiniñ hayuandıqpen janşılıp qalğanı turalı älem ädebietindegi biren-sarañ şığarmalarınıñ biri.  Onıñ twşımdı däyeksözin keltiruge rwqsat etiñizder: «Carskoe pravitel'stvo s molnienosnoy bıstrotoy pomçalo syuda karatel'nıe otryadı, pomçalo transportı orujiya, kotorım snabdilo kulakov… I poşla reznya. Otkrılas' neravnaya krovavaya bitva: s odnoy storonı voorujennıe otryadı i osvirepevşie kulaki, s drugoy storonı – poçti bezorujnoe tuzemnoe naselenie, kotoromu otçayanie i kruglaya bezvıhodnost' pridali silu, otvagu

  • Erke batır- Bwqarbay Eltoqwlı

    Jwmaşärip Şähadatwlı Dändibay tegi (Jazuşı, Pedagok, poblicik) Är zaman öziniñ äygili adamdarın tudırıp sol twlğanıñ boyındağı türli qasietteri arqılı jetken deñgeyi köleminde ortasına äygilep otıradı. Zaman twlğağa tiyanaq, twlğa zamanğa qozğauşı rölda damidı. Qoğamdıq damu barısında zaman kemeldenip, twlğa somdaladı. Zaman bir tarihi däuirdiñ ruhani betbeynesi. Onda han- qaraşa, bi- qazı, kösem- şeşen, batır- bağlan… t.b lardıñ bäri de sayasi- zañ, din- mädeniet, şaruaşılıq t.b qatarlı köptegen salalarda aralasa boy körsetip sol zamannıñ özindik tınısın qalıptastıradı. Endeşe sol nar twlğalardıñ işinde batır obrazın osı maqalada qauzalatın özek ete oy öristeteyik. Allağa şükir, qazaqta batır barşılıq, sebebi biz handıq tegimiz arısı Edilqağan (ätilä), Eljaukünbilerden bastau alıp, berisi Twğwrwlhan, Joşıhandar men olardıñ

  • Twrsınbek KÄKİŞEV:sol ötirik akademikter köziniñ tiri­sinde maqtalıp ta, madaqtalıp ta jatadı. Al közi ketkennen keyin solardı izdeytin eşkim bolmaydı…

    Astana. 11 qazan. Baq.kz Twrsınbek KÄKİŞEV,filologiya ğılımınıñ doktorı, professor: Twrsınbek ağa, büginde 85 jasqa kelip jatırsız. Ömirden ne tüydiñiz? Ökinişteriñiz bar ma?  – «Ananı istey almadım-au», «mınau qalıp qoydı-au» degen ökiniş mende joq. Öytip ökinetindey mümkindik te bolğan joq. Şındığın aytqanda, qazir özderin «aka­demi­kpiz», «doktormız» dep jürgenderdiñ arasında arhivtiñ esigi qayda ekenin bil­meytinder bar. Şıqqan kitaptı oqıp ala­dı da soğan qarap öziniñ oy-tolğamdarın jazadı. Negizi, kitap jazu üşin arhivti bilu kerek, keşegi ötken kündi zertteu kerek. Osı jağınan kelgende, meniñ sözimde, oyımda qatqıl pikirler bolıp jatatın bolsa, köp jağdayda sol tarihtan alğan sabaqtar eriksiz solay söyletedi. Arhiv deregine süyengen adamnıñ sözi däleldi, nığız boladı. Sol arhivti aqtaram dep jürgende meniñ

  • Qıtay qazaqtarınıñ anti-kommunistik üş ülken josparı

    Birinşi sügiret, 1960-jılı Tayvan (台湾) astanası Täypeyde tüsirilgen. Surette oñınan: Dälelqan Janımqanwlı Janaltay, Qalibek Rayımbekwlı Häkim, Qamza Şömişbaywlı Wşar, Qalipa Ğaqıpwlı Altay. Bergi jaqtağı üş adam oñınan: Jolbarıs wlı YAqwp jäne APACL- müşeleri men Tayvan prezident äkimşiliginiñ qazaqtardı qabıldauğa kelgen ökili.  Ekinşi sügiret, 1960-jılı Tayvan astanası Täypeyde tüsirilgen. Aziya halıqtarınıñ Anti-Kommunistik Ligası (APACL) sol jılı täypeyde qwrıltay aşqan. Qwrıltay jinalısına qazaqtar da qatıstı. Surette oñınan: Qalibek Rayımbekwlı Häkim, APACL basşısı Gu Jıngang (Gu Zhenggang/谷正纲), Qamza Şömişbaywlı Wşar jäne Qalipa Ğaqıpwlı Altay.  Üşinşi sügiret, 1960-jılı Täypeyde tüsirilgen. Surette aldıda otırğan: Qıtay gomindañ ükimetiniñ tayvandağı prezidenti Jan Käyşek (蒋介石). Qıtay qazaqtarı onı Qıtaydıñ teristik akcenti boyınşa Jiyañ Jieşi dep ataydı. Artta twrğandar

  • BABADAN DARIĞAN DARALIQ

        Qazirgi qıtay jeri Altay beti külli Abaq kereydiñ tuıp ösken ata mekeni. Talay zañğar twlğalardı tudırğan altın qwrsaq, Altaydıñ bir tuar tuması Ädi Twrar wlı 1932 jılı Botaqara ruınıñ süyikti mekeni Altaydıñ Alaqaq auılında düniege kelgen. Ädi Botaqara batır Tınıbek Nwra äuletinen taraydı. Abaq kereydiñ twñğış bii ataqtı jırauı, Botaqara Tınıbek Nwra äuletinen Şäu(jırau) Apaşwlı ,Ataqtı tökpe aqın Töleubay Böjekwlı, janı jomart keñ peyildi atağı jer jarğan bay Şäku Esilbay sındı wlı twlğa atalarınıñ qasieti darığan, Ädi balalıq şağı öziniñ ata mekeni Alaqaqta ötti. Bastauış sınıbın sol Alaqaq auılındağı Botaqara mektebinen bastadı. Ädeñ öziniñ tua bitti darınımen azattıqtan keyin qoğamnıñ är salasında qızmet etti. Sol kezde Altay audannıñ

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: