Коммунистік кәмпескіге дейін қытай қазақтарының буржуазиялық өнеркәсіптену белсенді көрініс тапты.

Kommunistik kämpeskige deyin qıtay qazaqtarınıñ burjuaziyalıq önerkäsiptenu belsendi körinis taptı.

| Apr 8, 2020

Bwl sügiret 1946-jılı Nan' Kin (南京) qalasındağı bir toqıma fabrikasında tüsirilgen. Sügirettegi kisi Ürimji ualayatınıñ äkimi Qaduan Mamırbekqızı jäne ölkelik koaliciya ükimettiñ törağa orınbasarı Aqmetjan Qasmi.

Kommunistik kämpeskige deyin (1951-1958′ge deyin) qıtay qazaqtarınıñ burjuaziyalıq sipattağı önerkäsiptenu qabileti birşama belsendi körinis taptı. Qazaq SSR-da sociyaistik josparlı şaruaşılıq erte jürgizilgendikten (1922-25) kapitalistik sipattağı narıqqa tikeley öte almadı. Tipti soraqısı elde taptıq küres orın alıp ketti, iri burjuaz küşter tübegeyli kämpeskige wşıradı, mal düniesi taran-tarajığa tap boldı. Al, qıtayda kommunistik josparlı şaruaşılıq formatı 1951′den soñ bastaldı. Sol sebepti 1912-1951 arasında qıtay qazaqtarı kapitalistik sipattağı narıqtıñ dämin birşama tatıp ülgirdi.

1912- jılğı qıtay revolyuciyasınan soñ elde kapitalistik narıq ülgisi jappay ornay bastadı. Osı jıldıñ revolyuciyasınan soñ qıtay qazaqtarı otırıqşı twrmısqa köşip, tıñ igerip, toğan qazıp, jün fabrikası, wn zavodı nemese teri öñdeu cehi qatarlı şağın jäne orta biznes oşaqtarın qwrıa bastadı, söytip bir jağı patşalıq reseydiñ “sauda soğısına” baylanıstı el-elde, jer-jerde burjuaziyalıq narıqqa negizdelgen “önerkäsip töñkerisin” bastap ketti.

Qısqa uaqıttan soñ Altay, Tarbağatay jäne İle ualayaattarındağı qazaqtar birşama jiı ornalasqan audandarda kapitalistik formattağı öndiris, sauda oşaqtarı payda boldı. Qazaq şonjarları eki salada basa dami tüsti. Olar: Malşaruaşılığı; Auılşaruaşılığı;

Malşaruaşılığına baylanıstı teri öñdeu, jün mänerleu cehteri payda boldı. Tipti mal twqımın asıldandıru täjiribesi 1912-jıldan soñ qarqındı jwmıs istedi.

Auılşaruaşılığına baylanıstı tıñ igeru, suarmalı egis alañdarın aşu, wn fabrikasın qwru, şetelden soqa saymandarın aldırıp öndiriske reforma jasau, tb şağın öndiris orındarın aştı.

20- ğasırdıñ 20-30-40 jıldarında bwl öndiris orındarı İle men Tarbağatay ualayatı qazaqtarında birşama äktip (aktiv) jwmıs jasadı. bir jağı jergilikti äkimşilik te müddeli boldı, aymaqtıq önimderdi qarjılay qoldap patşalıq resey men sovet odağınıñ sauda-biznes ıqpalın azaytpaq boldı.

20- ğasırdıñ 40- jıldarınan bastap ölkeniñ sayasi, mädeni ortalığı Ürimji qalasında da qazaqtar zamanaui öndiris oşaqtarın qwrıp, iri käsiporındardıñ käperetibin (kooperativ) alğaşqı qadamda aşa bastadı. Biraq, qazaqtar ölkedegi azamattıq soğısqa belsendi qatısuına baylanıstı, şağın jäne orta önerkäsip birjolata qwldıray bastadı. Bwrın şağın zavod qwrıp, ceh aşqan adamdar jeke bastıñ amandığı men rulı eldiñ tınıştığı üşin köp auğındıqqa wşırap, jer audarıp ketti.

Eldes Orda

Tek tilge baylanıstı…

kerey.kz

Qazaq Respublikasında bir ğana memlekettik til bar. Ol- qazaq tili. Qazaq tilinen basqa eşbir ekinşi tilge memlekettik märtebe berilmeui kerek! Otız jıldan astam uaqıttan beri geosayasi ahualdı sıltauratıp keldik. Endi bizdiñ de minezimizdi häm mısımızdı körsetetin uaqıt keldi. QR-nıñ azamatı häm salıq tapsıruşı qatardağı twrğını retinde talap etemin! Aldağı bes jılda Qazaq Respublikasında eleuli demografiyalıq özgerister boladı. Atap aytqanda 2030 jılınan keyin qazaqtardıñ respublikadağı jalpı ülesi 80-85% ke deyin artadı. Slavyan halıqtarınıñ ösimi azayıp 10%-ğa deyin tüsedi. Esesine eldegi türkitildes özbek, tatar, wyğırlardıñ ösimi eselep ösip tipti 10-15 jılda orıstardıñ ornın basıp ozuı mümkin. Sol kezde Qazaq Respublikasındağı jalpı türkitildes halıqtardıñ üles salmağı 85-90% ke jetedi. Nätijesinde qazaq mektepteriniñ sanı,
“Qazaq tili – memlekettik til” dep jazılıp twr ğoy deydi. Nege onday sözdiñ paydası joq ekenin tüsindireyin.

kerey.kz

“Qazaq tili – memlekettik til” dep jazılıp twr ğoy deydi. Nege onday sözdiñ paydası joq ekenin tüsindireyin. “Jaña konstituciyanıñ” 9-bap 2-tarmağı twrğanda qwjattar eşqaşan qazaqşa jasalmaydı. Tek audarma tili bolıp qaladı. Sebebi memlekettik byurokratiya 9-baptıñ 2-tarmağına süyenip, is-qağazdardı orısşa jasap üyrengen. Sol sebepti is-qağazdıñ bäri aldımen orısşa jasaladı, keyin qazaqşağa qalay bolsa solay audarıladı. Sol sebepti 1-tarmaqtıñ bolğanı qazaq tiliniñ nağız memlekettik til märtebesinde boluına eş kömektese almaydı. Bir ğana jolı bar: konstituciyada memlekettik til de, resmi til de – qazaq tili dep tayğa tañba basqanday jazılıp twruı kerek. Qwjattıñ memlekettik tildegi nwsqasınıñ ğana zañdı küşi boluı tiis. Sol kezde basqa tilderdegi nwsqası jay audarması boladı. Sol kezde ğana qazaq
Memlekettik til: Qauqarlı ma, älde äli de deklaraciya ma?

kerey.kz

Serik Erğali Suretter: aqmeshit-zhastary.kz, democrat.kz sayttarınan alındı. Ata Zañ jobasınıñ talqısı Qazaqstandağı eñ sezimtal, eñ wzaq talqılanıp kele jatqan mäseleniñ biri — memlekettik tildiñ naqtı märtebesi. Konstituciyada qazaq tili memlekettik til dep jazılğanına otız jıldan astı. Alayda qoğamdağı şınayı swraq äli de aşıq: qazaq tili — basqarudıñ tili me, älde simvoldıq märtebedegi til me? Til mäselesi nelikten şeşilmey keledi? Sebebi biz wzaq uaqıt boyı tilge: – mädeni qwndılıq retinde ğana qarap keldik; – onı memlekettik basqaru tili retinde naqtı bekitpedik. Nätijesinde: – Konstituciyada bir mätin, – täjiribede basqa jağday qalıptastı. Bwl qayşılıq tildiñ emes, konstituciyalıq ayqındıqtıñ älsizdiginen tuındadı. 9-baptağı bastı tüyin Joba boyınşa: 1. Qazaqstan Respublikasınıñ memlekettik tili – qazaq tili. 2. Memlekettik wyımdarda
“Töñkeris jasauğa maşıqtanğandar” kim? Qañtar qwpiyası aşılsa, saldarı ne boladı? Deputatpen swhbat

kerey.kz

Nwrbek TÜSİPHAN Qazaqstan parlamenti mäjilisiniñ deputatı, zañger Abzal Qwspan Azattıqqa swhbat berip otır. Astana, 26 qazan, 2023 jıl Qañtardı kim wyımdastırğanın bilik bile me, bilse nege aşıq aytpadı? Parlamentte nege Qañtar boyınşa tağı tıñdau ötpeydi? Prezident Toqaev Qañtar “töñkeris jasauğa äbden maşıqtanğan mamandardıñ jetekşiligimen” wyımdastırıldı dedi. Olar kimder? Mäjilis deputatı Abzal Qwspan osı swraqtarğa jauap berdi Azattıq: Abzal mırza, siz – Qañtar oqiğasına bir taraptan emes, jan-jağınan qarauğa mümkindik alğan adamsız. Eñ aldımen sol oqiğağa tikeley qatıstıñız, jwrttı alañğa şığuğa şaqırdıñız. Odan keyin qandı qırğında qamauğa alınğandardı bosatuğa at salısıp, zañger retinde de aralastıñız. Odan bölek mäjilis deputatı esebinde de jaña bir rakurstan qarap otırsız. Aytıñızşı, jan-jağınan qarağanda Qañtar oqiğasında sizge
Oljas Süleymenov. Men bilem!..

kerey.kz

Serik Erğali Suretter: madeniportal.kz jäne S.Erğali mwrağattarınan alındı. «YA znayu!..» kitabınan üzindi-audarma. OSIRIS ZAÑI I Biz adamzat tarihın öte naşar bilemiz. XIX ğasırdıñ basında Napoleon älemge Mısırdı aştı, al ğalımdar bwl eldiñ qirandıların zerttep, onıñ şamamen b.z.d. III mıñjıldıqqa tiesili ekenin anıqtadı. Sol kezde adamzat tarihı tağı da qos mıñjıldıqqa tereñdey tüsti. Birneşe mıñjıldıq bwrın (men bilem) adamzat (nemese onıñ keybir böligi) tañbalı jazudı qoldanıp, jazıp jürgen. Bwl bilimderdi qalpına keltiru arqılı biz XX ğasırdıñ basında jasandı türde üzilgen tilimizdiñ tarihına qatıstı qoljeter şındıqtı qayta tanuımızğa tura keldi. 1926 jılı Bakude ötken alğaşqı türkologiyalıq kongresten keyin türkologiya ğılım retinde qalıptasa almadı… …2018 jılı Nazarbaev meni äñgimelesu üşin Aqordağa şaqırdı. Ülken üsteldiñ basında