|  |  |  |  | 

Мәдениет Руханият Тарих Шоу-бизнис

АҚСЕЛЕУ СЕЙДІМБЕК СЫНАҒАН ФИЛЬМ

b07c1bfc3f4e60297f92918e46ca0879
Ақселеу Сейдімбектің күнделігінен: “Құлагер” фильмі жайында

Кино үйінен «Құлагер» фильмін көріп қайттым. І.Жансүгіровтің әйгілі «Құлагер» поэмасының ізімен депті. Өнер атаулы, оның ішінде кино өнеріне не үшін керек? Кім үшін керек? Әсіресе белгілі бір ұлт өнері алдымен сол ұлттың өзіне керек пе, жоқ әлде өзге ұлтқа керек пе? Белгілі бір ұлттың өнері алдымен өз болмысын көрсетуі керек пе, жоқ әлде өз болмысынан кіндік үзіп, жалпыадамзаттық өз болмысын көрсетуі керек пе, жоқ әлде өз болмысынан кіндік үзіп, жалпыадамзаттық дейтін әсіре патетикаға бой алдырғаны жөн бе? Өнердің парқы мен нарқы ұлттық талғам таразысына түскені жөн бе, жоқ әлде сырт көз сыншының айтқанына көніп, айдауына жүргені дұрыс па? Тарихи тұлғалардың өмірбаяны қай шек-шекараға дейін әсірелеуді көтере алады? Тарихи оқиғалар ше? Әсіресе тарих, этнография өнер тілінде қалай көрінуі керек? Өнер тіліне арқау болатын тарихи тақырыптың жұртшылықты қызықтыратыны неліктен? Тарих пен этнографияның танымдық-тағылымдық ықпалын сезінуіміз қалай? Ешбір халық өзінің өткен тарихы үшін ұялмауы керек екенін өнер жасаушылар қай деңгейде сезінеді? Өткенге топырақ шашу ғана емес, өткенді жаңсақ елестеудің өзі рухани сабақтастықтың үзілуіне себепші болатынын білеміз бе? Бұл арада өнердің жауапкершілігі бірінші кезекте екенін қаншалықты сезіне алып жүрміз?..Осы сияқты сұрақтар фильмнен соң жүрекке шаншудай қадалады. «Қазақфильм» өнімі демесе, қазақ актерлердің ойнап жүргені болмаса, фильмде қазақ болмысының нышаны да жоқ. Қазақтың тарихи-этнографиялық болмысын шыншылдықпен сақтау арқылы ғана тарихи тақырып шынайы өнер деңгейінде игеріледі. Фильмді қоюшылар бұл талапқа керісінше әрекет етіп, ойларына келген өтірікке малданған.
Не айтуға болады, жағаңды ұстар сұмдық өтіріктерді тізіп шығудың өзі ауыр.
1. Сағынайдың асынан басталатын оқиға қалың бейіт қорымның ортасында өтеді. Ал қазақ дәстүрінде асқа мейлінше қолайлы, оты-суы мол, шымдауыт, шаңы шықпайтын жер таңдалатын болған.
2. Сағынайдың бәйбішесі күйеуінің қағазға жазып кеткен аманат-өсиетін Батырашқа оқып береді. Онда бір жігітті дарға асып, біраз адамды сабап, дарға асылған жігіттің жас баласын жатжұрттық етіп, тегін ұмыттыру тапсырылған. Бұл да көшпелілер тарихында болмаған сұмдық. Ас беру игі тілектің, аруақты сыйлаудың жоралғысы болған.
3. Ас беріліп жатқан жердегі бейіт пен киіз үйдің ортасына бір отар совет мериносын айдап келіп, оның өңшең жалақтаған жүгенсіз жігіттер қан сасытып соя бастайды. Мүлде қисынға келмейтін жабайы көрініс. Қазақ дәстүріне жерошақ қонақтардан бөлек, оңашалау жерден қазылатын болған.
4. Күреңбай сыншының шашы иығы жауып жүр. Бұл да қазақ дәстүрінде жоқ үрдіс. Шаш қойған екен, айдар етіп қою керек. Айдар Біржан салда болған.
5. Ас үстінде Батыраш тақтан түспейді. ХІХ ғасырда қазақ хандарының өзі тақтан айырылғанда, бар болғаны даланың сасық байы Батырашқа қайдан келген тақ? Ол аз дегендей-ақ, Батыраш қолынан қылышын тастамайды. Бұл қайдан шыққан рәсім?
6. Батыраштың қолында ноқталы қара құлдың басжібі отырады. Қара құл ит сияқты тақ түбінде жатып, тақалған адамға гүж етіп ұмтылады. Мұндай түпсіз өтірік қайдан алынған? Барша тарихи-этнографиялық деректерде көшпелі қоғамда құлдықтың болмағаны бірауыздан мойындалады.
Фильмде Батыраш перғауын сияқты бейнеленген. Қай қоғам, қай орта, қай ел, қай заман екенін білу мүмкін емес. ХІХ ғасырдың тарихи шындығы жайына қарған.
7. Батыраштың алдында француз корольдерінің жанында жүретін шут сияқты бір сайқымазақ жүреді. Ол білгенін істейді. Бұл да қазақ қоғамында болмаған әлеуметтік тип.
8. Фильмдегі сал, би, батыр сияқты әлеуметтік типтер мейлінше дәрменсіз, құр әншейін қара көрсетіп жүреді.
9. Ортаға қойылган тайтүзген қазанға қара май құйып, оның түтінін будақтатып өртеумен болады. Бұл да мүлде өтірік, дәстүрге жат көрініс.
10. Бәйгеге қосылатын аттарды тізгін-сулығынан тартқылап, ас беріліп жатқан үйдің алдында кезек-кезек ойнақтатады. Қазақ дәстүрінде бәйге аттарының кермесі оңаша болған.
11. Бәйгеге шабатын балалар қолдарында бір-бір факел таяқ ұстап, оттарын лаулатқан қалпы ауылдан аттанады. Қазақ «от шығарма», «от шашпа», «от айналма», «жерошақ аттама» дейтіні – отты киелі санағандықтан. Әлгіндей сұмдық көшпелілердің ұзына тарихында болмаған.
12. Киім-декорациясы нағыз қойыртпақ-масқара. Салдың үстінде көбелек бант тағылған фрак, басында тік кемерлі шляпа. Ал Ақан серінің үстінде кәдуілгі жылқышылар киетін бешпент пен жеңсіз тайжақы. Басында күнқағар, масадан қорғайтын салпыншақ күләпара. Ақан сері бұлай киінбесе керек-ті.
13. Қайдан келгені белгісіз, кім екені белгісіз, кімнің қызы екені белгісіз «девушка-джигит» деген бір қыз қолына қанжар ұстап, себеп-салдарсыз би билеп, ән айтады. Оған Ақан сері ғашық болып қалып, оны өмір бойы елестетіп өтеді. Ол қызды ойда жоқта белгісіз біреулер ұрлап әкетеді. Бұл неғылған сұрауы жоқ қыз?
Қазақ дәстүрінде «қыз-жігіт» деген әлеуметтік тип жоқ. Рас, ұлы жоқ үй кейінгі туған қызын еркек-шора етіп тәрбиелеп, ер балаша киіндіріп, ұл көру үшін ырым жасайтын дәстүр болған.
14. Қамыс ішіне жасырынып, Құлагерді мылтықпен атпақшы болып отырған қарақшы “ой, сүйер ме еді тамағынан” деп үздігіп, қайдағы бір ғашықтық әнін сұңқылдатады. Қарақшының да ұлттық ерекшелігі болуға тиіс. Себебі, ол да белгілі бір әлеуметтік ортаның өкілі ғой.
15. Ат бәйгесі негізгі оқиғаның өзегі ғой. Алайда ат бәйгесінің дәстүрі, рәсім-тәртібі мүлде сақталмаған.
16. Ең өкініштісі, фильмде Ақан серінің тағдыры жоқ. Ақан серінің әні жоқ, биік өнері жоқ, нәзік сезімі жоқ. Бақыт та, Нұрғали да жақсы әншілер. Өзіндік үн өрнектері бар, жұртшылыққа суйікті әншілер. Бірақ Ақан серінің әндерін айтатын әншілер емес.
Фильмді қоюшылар тарихи-этнографиялық деректі қазақ өмірінен алмаған, үндістер мен папуастар туралы түсірілген шетелдік кинолардың этнографиясына көбірек еліктеген. Бұған қоса өздерінің мүлде қате талғам-түсініктеріндегі қайдағы бір қияли елестерді киліктірген.
Бұл кино шет көрермен үшін таңсық болуы мүмкін. Тіптен оларға бұрын белгісіз “мәдениетті” көрсеткені үшін фильмді қоюшыларға үшін беруі де мүмкін. Алайда мұның ешқайсысы да бізді масаттандырмауға тиісті. Біріншіден, шет көрермен үшін біздің киношылардың өтірігі мен біліксіздігі әрі шындық, әрі шеберлік көрінуі мүмкін. Өйткені өз ұлты туралы өтірік айтатын киношылар болады дегенді ешкім де қаперіне алмайды. Қазақтар шын мәнінде осындай халық екен ғой деп күмәнсіз сенеді. Екіншіден, бұл фильмнің өзіміз үшін зиянды жағы аландатады. Тек шетелдіктер ғана емес, біздің болашағымыз деп үміт артып отырған жастарымыз да бұл киноны шындық деп қабылдайды. Өйткені олардың да салғастырары жоқ, өткен өмірдің шындығы әлдеқашан тарихтың еншісіне айналған. Сондықтан да, кинодағы “шындыққа” қарап отырып, өз халқының өткен тарихынан жерінетін болады. Өз тарихы үшін ұялатын сезім жанын жаралайды. Сөйтіп, жас ұрпақ өзінің ұлттық рухтағы идеалынан бас тартады.
Міне, өтірік өнердің зияны осындай.
22.09.87
Ақселеу Сейдімбек II том

Related Articles

  • Соғысқа “Леопард” араласпақ. Немістің бұл танкісі несімен мықты?

    The Associated Press Reuters агенттігі Немістің “Леопард 2″ (Leopard 2) танкісі. Германия билігі Украинаға “Леопард 2″ (Leopard 2) танкісін беруге және басқа елдерге де бұл танкіні Украинаға жеткізуге рұқсат берді. Бұл танкіні Украина билігі Германиядан бұрыннан сұрап келген еді.Бірақ Берлин “Леопард” танкісін Киевке ұзақ уақыт бергісі келмеді. Украина қызыққан бұл танк қаншалықты мықты? Түсіндіреміз.  “ЛЕОПАРД 2″ ДЕГЕН ҚАНДАЙ ТАНК?  “Леопард 2″ танкісін Германияның Krauss-Maffei Wegmann компаниясы жасаған. Компания “Леопардты” ату қабілеті, қорғанысы, жылдамдығы, айласы жағынан “әлемдегі ең мықты танк” деп сипаттайды әрі кез келген жағдайдағы шайқасқа жарайды дейді. 55 тонна танкіге төрт адам сыяды, ең жоғарғы жылдамдығы – 68 км/сағат. Бұл танкінің алғашқы нұсқасы 1979 жылы жасалған. Содан бері Германия 3500-ден

  • Тарихшы: Батыс Сібір – байырғы қазақ жері. Көшім хан – ұлттық батырымыз! 

    Абылай МАУДАНОВ Қостанайлық ғалым Сібір жерін орыс патшалығынан бұрын қазақ рулары игергенін кітап қылып бастырмақ, деп хабарлайды Express Qazaqstan. Тарих ғылымдарының докторы Аманжол Күзембайұлының есімі ғылыми ортада кеңінен танымал. Ол үнемі “Тәуелсіз ел өз тарихын өзіндік көзқарасы тұрғынан қарап, талдап, баға беру керек” деген ұстанымды айтып келеді. Қостанайлық тарихшы бірнеше жыл бұрын үлкен бір жобаны қолға алды. Бүгінде ол ұлы Еркін Әбілмен бірге “Алтын Орданың Батыс Сібір ұлысы: этно-саяси тарихы” атты еңбек жазып жатыр. Бұл кітап алдағы жылы (орыс тілінде) жарық көрмек. Мұнда қазіргі Қазақстанның шекарасынан тыс қалған байырғы қазақ жері мен руларының көптеген тарихы қамтылады.Express Qazaqstan тілшісі ғалымды осы тақырыпта сөзге тартып, әңгімелескен еді. Батыс Сібір — біздің байырғы

  • НКВД атқан ҚАЗАҚТЫҢ ҚАЙСАР ҚЫЗЫ

    Сталиндік репрессия жылдарында Алаш қайраткерлерімен бірге атылған қазақтың қайсар қызы Шахзада Шонанова атылған қазақтың үш қызының бірі. НКВД жендеттерін Шахзаданың шыққан тегі шошытты, сондықтан айуандықпен әбден азаптап болғасын атып тастады. Сонымен Шахзада Шонанова кім ? Шахзада Аронқызы Шонанова-Қаратаева 1903 жылы Батыс Қазақстан облысы Сырым (Жымпиты) ауданында дүниеге келді. Әкесі Арон Қаратаев, алаш қайраткері, Ресей Думасына депутат болып сайланған Бақытжан Қаратаевтың інісі. Шахзаданың өзі Шыңғысханныі тікелей ұрпағы еді. Шахзаданың тегі былай: Шыңғысхан-Жошыхан-Тоқай Темір-Өз Темір-Өз Темір хожа Бадақұл ұғылан-Орысхан-Құйыршық хан-Барақ хан-Жәнібек хан-Өсік сұлтан-Қаратай сұлтан-Бисәлі-Дәулетжан-Арон-Шахзада. Шахзаданың анасының да тегі мықты, Бөкей ордасының ханы Жәңгірдің немересі Хұсни-Жамал Нұралыханова. Қазақтан шыққан тұңғыш жоғары білімді мұғалима 1894 жылы Бөкей ордасында қазақ қыздарына арналған алғашқы мектеп ашты,

  • Майонез, мұнай мен Мега

    Сауда бойынша 2022 жылдың қортындысы шықты. Қазақстан халқы былтыр 15,7 триллион теңгеге бөлшек сауда жасаған. Яғни, біз сатқан, сатып алған тауарлардың жалпы құны 15,7 триллион теңге болды. Бұл – 33,7 миллиард доллар. Сонда бір жыл бойы бүкіл қазақстандықтардың жасаған саудасы Италияда шоколад жасайтын миллиардер Джовани Феррероның байлығымен теңескен. 2022 жылғы бөлшек сауда көлемі 2021 жылға қарағанда 2,1%-ға көп. Бірақ, менің ойымша бұған физикалық көлем емес, инфляция көбірек әсер еткен сияқты. Жалпы сауданың ішінде азық-түлік үлесі 35,6% болса, азық-түлікке жатпайтын тауарлар 64,4%. Қазақстандағы бүкіл сауданың үштен бірін (32.3%) Алматы қаласы жасайды. Яғни, Алматы – елдегі ең үлкен базар қала. Алматының экономикасы былтыр 43 миллиард доллар болды. Бұл Өзбекстаннан 10 миллиард долларға

  • Адамдардың сізді езіп тастауына жол бермеңіз

    Шебер бір суретшінің оқушысы өз оқуын тәмәмдапты. Оқуын тәмәмдаған оқушысына ұстазы былай депті: “Ең соңғы салған суретіңді қаланың ең көп адамдар жиналатын алаңына қойып қой. Суреттің қасына да бір қызыл түсті қалам қой. Адамдарға суреттің ұнамаған жерін сызып қойюын өтініп бір хат қалдыр”, депті ұстазы. Оқушы ұстазының айтқанындай жасап болып, бірнеше күннен кейін суретті көру үшін алаңға барады. Адамдар суретті қып қызыл сызып тастағанын көреді де адамдарға ренжіп ұстазының жанына жылап барады. Ұстазы оған ренжімей сурет салуды жалғастыруына кеңес береді. Оқушы тағы да сурет салыпты. Ұстазы тағыда адамдар көп жүретін алаңға апарып қоюын айтады. Бірақ бұл ретте суреттің жанына бір құты толған түрлі түсті қалам қоюын және ұнамаған жерлерін өздері

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: