|  |  |  | 

Tarih Twlğalar Qazaq şejiresi

Angliyanıñ Joñğariya qazaqtarına ozıq soğıs qaruların beruge talpınuı

Qaşqardağı Angliya konsulı 97122065_1704839563012957_8505476615629701120_n

Angliyanıñ Qaşqariyadağı konsul' qızmeti 1881- jıldan keyin bastau aladı. Angliyanıñ tüpki maqsatı Cin imperiyasınıñ soltüstik-batıs aymağı men Türkistan (ortalıq aziya) dalasına öz ıqpalın jürgizu edi. Biraq, bwl twsta patşalıq reseydiñ de aymaqtağı sayasi ıqpal küşin eskermeu mümkin emes edi.

Patşalıq reseydiñ äu bastağı maqsatı Türkistan aymağın endey ötip Ündistan arqılı telegey teñiz jolına şığu edi. Biraq, Türkistan dalasındağı Türki handıqtarı (Qazaq, tb) bwl maqsattı jüz jıldap keşiktirip jattı. Resey endi Türkistan dalasın qiır şığıstan aynalıp ötip Qaşqariya arqılı Ündistanğa wlasudı közdedi. Biraq, ol twsta Qaşqariya mülde jabıq älem edi.

Deytwrğanmen de jabıq älemniñ tüstik qaptalınan Angliya imperiyası da kelip ülgirdi. Sosın ne kerek, bwl aymaq Resen-Angliya imperiyasınıñ talastağı zonasına aynaldı. 19- ğasırdıñ 70-80 jıldarında Cin ükimetimen jasasqan birqanşa kelsim negizinde patşalıq resey de, angliya ükimeti de Qaşqariyada öz ıqpalın jürgize bastadı jäne konsul' aştı.

Qaşqariyada Angliya konsulı qwrıla salısımen ağılşın missionerleri jappay Qaşqariyağa ağıldı. Olar twrğılıqtı nanım-senimderge endi hristiandıq jaña tanımdı uağızday bastadı. 20- ğasırdıñ basına kelgende Qaşqariyada alıp şirkeu twrğızıldı jäne onıñ jüz, tipti mıñdağan dini jamağatı payda boldı. Şağatay jazuımen 100′ge tarta hirstian qissaları men “injil” kitabı baspadan şıqtı. 97978127_1704839639679616_6276199898207485952_n

Qaşqariyada Angiyanıñ sauda punkitteri qalıptastı. Angliya tauarı patşalıq reseymen bäsekege tüsti. Cin ükimetiniñ aymaqtağı mädeni, sauda ıqpalı mülde älsiredi. 20- ğasırdıñ basınan bastap (1912-1917) Angliya ükimeti endi Täñir tauın kesip ötip qazaqtar twrğan aymaqtarğa kele bastadı. Olar aldımen qazaqtardıñ han-töre twqımdarına jaqınday bastadı. Mıñdağan tütin üy men on mıñdağan halıqtı bilep twrğan töre twqımdarımen jasırın dialog jasadı. Dialogta “eger sizder kömir, temir, altın jäne mwnay kenderiniñ Angliya ükimeti jağınan qazılıp aşıluına tolıq mümkindik berseñizder, Angliya ükimeti de sizderge ozıq soğıs qaruların beruge ärqaşan dayın”, tb degendey sözder aytıldı.Alash zyalilari TarbagataydaAngliya ükimeti jibergen ğılmi ekspediciya qızmetkerleri men din missionerleri qazaqtar twrğan aymaqtardı aralap ülgi jinap, jüzdegen tarihi suretterge tüsirip qayttı. Bwl qwndı suretter qazir Europa universitetteriniñ arhivi men missionerler arhivinde saqtaulı.

Agliyanıñ qazaqtar arasındağı qatınastarın bayqağan Cin ükimetiniñ barlau qızmeti jäne YAñ Zıñşin ükimetiniñ sırtqı barlau qwpiya qızmetkerleri öñirdegi ahualdı hattap ortalıq barlau bas ştabına raporttap otırğan. Ortalıq ştap joldanğan raport negizinde aymaq äkimi men şekara qorğanıs garnizonı arqılı qazaqtardı jazalap otırdı. Osı oqiğanıñ bir mısalı retinde Tarbağatay öñirindegi Mamırbek töreniñ wlı Qızır Mamırbekwlın aytuğa boladı. Qızır (Qızırbek) Ürimjide äskeri oqu bitirgen sanaulı ziyalı azamat edi. Angliya ükimeti Qızır töremen diyalog jasap onı Angliya ükimetimen ortaq kelsim jasauğa şırğaladı. Biraq dialog sätsiz boldı. ss(1)(1)(1)

Qızır Töre Mamırbekwlı Alaş qayratkeri Rayımjan Märsekovpen öte tığız baylanıs ornattı. Rayımjan Qızır töreniñ auılında ağartuşılıq jwmıspen aynalıstı. Qızır töre keyin 12 bölmeli zamanaui oqu orlasınıñ qwrlısın saldırdı biraq qwrılıs ayaqtap oqu jılı endi bastalatın kezde 37 jasında twtqiıldan qaytıs boldı. Qızır töre qaytıs bolğan jılı ölkede qım-quıt jağdaylar orın aldı. Japoniya ükimeti Osman swltanınıñ nemeresi Äbdilkerim Äpendi arqılı qazaqtarmen baylanıs ornatıp, jaña sayasi oqiğa bastalu aldında twrdı. Altay töresi Şäripqan Kögedaywlı wlttıq avtonomiya qwru üşin Nan' Kin ükimetine baylanısqa şığuğa tırıstı. Zuqa batir 1866-1929  kerey.kz1Kezinde Istanbwlda Osman swltanınıñ qabıldauında bolıp elge sayasi missiya arqalap qaytqan qazaq igi-jaqsıları qastandıqpen öltirildi. Tağısın tağı…96799997_1706090456221201_1287897053816422400_n

Karta

Qaşqar; Patşalıq Resey jäne Joñğariya

1874- jıl

Kartada, qazirgi Boratala oblısı, Tarbağatay aymağı Joñğariya jağında körsetilgen. İle ölkesi Patşalıq Resey qwramında körsetilgen. Olay bolatını 1871-1881 jıldar arasında İle ölkesi on jıl Resey qwramında qaldı.

Bwl twsta Qaşqariya jağında Jaqıpbek (YAqwp Beg) memleketi ömir sürdi. Cin imperiyası YAqwp Beg basşılığındağı Jeti Şahar memleketin joyğan soñ odan qalğan eldiñ atauın SIN'CZYAN (新疆) dep atadı. Mağınası jaña şekara, jañadan igerilgen jer, tb degen söz.

Tarihi derekterge qaraytın bolsaq Cin imperiyasınıñ bwl aymaqtağı sırtqı sayasatı mınaday edi:

Birinşi, Qwlja ölkesinde İle äskeri guberniyasın qwru arqılı ortalıq aziyağa sayasi jäne ekonomikalıq üstemdik jasau; Biraq, Patşalıq Reseydiñ ortalıq aziya handıqtarı men İle ölkesin jaulap aluı Cin imperiyasınıñ bwl sırtqı sayasi josparın tas-talqan etti jäne neşe on jılğa keşeuildetip jiberdi.

Qaşqariyada äskeri guberniya qwru arqılı Auğan, Kaşmir, Qorasan jäne Pakistan aymaqtarına sayasi jäne ekonomikalıq ıqpaldastıq jasau; Biraq, bwl sırtqı sayasi jospardı Qoqandıq faktor tas-talqan etti. Qaşqariya ölkesi dini qojalar men Qoqandıq taptıñ ıqpalında boldı. Keyin Cin ükimeti YAqwp Beg memleketin joyıp Qaşqariyanı otarına alğan soñ bwl aymaqtağı sırtqı sayasatı tübegeyli özgerdi.

Qwlja men Qaşqar şekarağa süykenip twrğan qauipti aymaq, Cin imperiyasınıñ şekara aymaqta üstemdikke şığuı üşin äli on jılday uaqıt kerek, biraq bwl on jılda Resey, Angliya bwl aymaqtı tolıqtay öz otarına alıp ülgiredi. Jıldam äri naqtı qarar şığaru kerek, köp talqıdan soñ Di Hua degen qalanı tañdadı. Di Hua degenimiz qazirgi Ürimji…

1883-1884 jıldarı Dihua (Ürimji) qalası resmi türde ölkeniñ sayasi ortalığı boldı. Ölkeniñ atı sol jılı Sin'czyan atandı. Ölkege (provinciyağa) üş ülken aymaq qaradı; olar:

Bwrın Gansu ölkesine qarap kelgen J'nşi aymağı (Barkölden Ürimjige deyingi aumaq); Bwl aymaqtı keyin Ürimji aymağı, Qwmıl aymağı dep özgertti.

Aqsu aymağı;

Qaşqar aymağı;

Sosın qosımşa İle aymağı; Biraq İle aymağı bwrın äskeri guberniyağa qarastı bolğandıqtan Dihua qalasına qarağısı kelmedi, bwrınğışa İle şekara äskeri guberniyası bolıp saqtalıp twra berdi. Osıdan keyin Qwlja men Ürimjiniñ 30 jıldıq ayqası tudı.

Joñğariyadağı sayasi ahual

İle aymağı Şıñjañ (Sin'czyan) ölkesi men ölke ortalığı Dihuağa (Ürimjige) bağınğısı kelmedi, 1914- jılğa deyin osılay boldı, sonımen qatar Tarbağatay aymağı da ölkege bağınbadı, Ürimjiniñ sözi Şäueşekke mülde jürmedi. Bwl jağday 1916- jılğa deyin saqtaldı. Şıñjañ ölkesi 1883- jılı qwrılğan bolsa da, İle ualayatı 1914- jılı, Tarbağatay ualayatı 1916- jılı ölke qarastılığına endi. Oğan deyin olar İle äskeri guberniyası men Şäueşek Amban mekemesi arqılı tike Beyjiñ ükimetine bağınıp twrdı. Altay ualayatı Qobda aymağımen birigip tike Beyjiñniñ baqılauında boldı. 1920- jılı Altay zorğa degende Şıñjañ (Sin'czyan) ölkesiniñ qarastılığına ötti.

Sonımen Joñğariya qazaqtarı jeke-jeke 1914-1916-1920 jıldarı ğana Sin'czyan ölkesine qosıldı. Endi bir swraq, qazaqtardıñ Sin'czyan ölkesi aumağına qarauı qanday sayasi, äleumettik özgeris äkeldi?

Jauabı:

Birinşi, Qazaqtar bwl ölkede bwrın sanı jağınan da, sapası jağınan da eñ köp, eñ beldi twrğılıqtı halıq bolıp kelip edi, Sin'czyan (新疆) ölkesine qosılğan soñ san jağınan özi twrğan aymaqta ğana basım salmaqtı wstadı, al jalpı ölke sanına şaqqanda az halıqqa aynalıp şığa keldi;

Ekinşi, qazaqtar Sin'czyan ölkesine qosılmay twrğanda äskeri guberniya arqılı Beyjiñdegi patşa biligine tike qaraytın. Patşa qazaqtardıñ ärtürli mäselesin jeke özi basqaratın, qalasa özine şaqırtıp alatın, al Sin'czyan ölkesine qosılğan soñ qazaqtardıñ sayasi, äleumettik mäselesin jergilikti gubernator, şendi şonjarlar qaraytın boldı. Olar qalasa şeşip otırdı, qalamasa belden basıp joğarığa jalğan mälimetter joldap otırdı;

Üşinşi, qazaqtar Sin'czyan ölkesine qosılmay jeke guberniyağa bağınıştı bolıp twrğan kezinde sayasi statusı men şen statusı birşama joğarı edi. Elde handıq tüzim jaqsı saqtaldı. Äskeri guberniyağa salıq ğana tapsırdı, al guberniya qazaqtardıñ sayasi, äleumettik mäselelerin özderiniñ dästürli bilik jüyesine berdi. Sol sebepti qazaqtar bwrınğı QAZAQ HANDIĞInıñ han-törelerimen bolğan sayasi häm ruhani baylanıstı üzbeu üşin arnayı TÖRE äkelip han sayladı jäne Bwhara men Türkistannıñ dini institutınan qaziret, işan aldırıp twrdı. Bwl tañdaudı äskeri guberniya zañmen maqwldap Beyjiñge joldap maqwldap qwptap twrdı. Keyin qazaqtar Sin'czyan ölkesine qosılğan soñ osı sayasi häm ruhani dästürge balta şabıldı. Qazaqtarğa basqa sayasi, äleumettik basqaru formatın engizdi, sonıñ kesirinen el arasında dau şıqtı, talas-tartıs jürdi;

Endi, 20- ğasırdıñ 30- jıldarına kelgende yağni qazaqtardıñ Sin'czyan ölkesine tolıqtay qosılğanına 10 jıl uaqıt ötken kezde, osı onjıldıqtıñ bükil ziyanın jiti tüsine bilgen qazaq ziyalıları boldı. Nege, közge körinetin tike sebebi osı on jılda eldıñ köbi toz-topalañ bolıp jan jaqqa köşip ketti. Qazaq ziyalılarınıñ oyında bir ğana jol twrdı, ol “qazaqtardı Sin'czyan ölkesinen bölip alıp, tike ortalıq ükimetke qarastı avtonomiyalı ölke qwru”. 1931-1933 jäne 1937-1939 jıldardağı wlt-azattıq köterilistiñ tüpki sayasi sebebi osı edi. Biz osını aşıq ayta almadıq, endi aytatın uaqıt kelgen siyaqtı.

Sizderge mınaday tarihi faktini ayta keteyin, 1933-34 jılğı qazaqtardıñ wlttıq avtonomiya qwru jolındağı küresin toqtatqan sırtqı diplomatiyalıq küş- sovet odağı edi. 1939-43 jılğı wlt-azattıq köterilsti de bäseñdetip Qazaqtardıñ jeke el qwruına tosqauıl bolğan sırtqı küş- tağı da sovet odağı. Qazaqtar şekaralıq aymaqta öz aldına derbes avtonomiyalı respubilika bolıp ketse onda Qazaq SSR-dağı qazaqtarmen birigip ketedi, odanşa Sin'cyan ölkesinde twra bergeni dwrıs…

Eldes Orda

Related Articles

  • RIM BILEUŞİLERİ WLI DALADAN BARĞAN BA?

    Iteli ruı – irgeli rulardıñ biri. Atauı jağınan Iteli kädimgi Itelgi qwstıñ atauınıñ ğasırlar leginde ğ, g äripteri tüsuine baylanıstı özgeriske wşırağan türi boluı mümkin. Ekinşi jaqtan alğanda, Id-Telı, Idi-Tele bolıp ejelgi Altaylıq Telelerdiñ bir bwtağı boluı mümkin. Id-Telı, Idi-Tele atauları olardı Jer-Teleleri(otırıqşı Tele) jäne qasqırdı tötem etken Teleler retinde körsete aladı. Iteliniñ şejire boyınşa Kökbwlaq degen atanıñ nemeresi ekenin tanısaq, Kök söziniñ Qwdayı sipattar men kök börige, kiege qatıstılığın eskersek it söziniñ äri jağında qasqır tötemi jatadı. Italiyandardıñ it emgen(qasqır emgen) eki balanı tötem sanap, küni büginge deyin Iteli atauınan Iteliya(Italiya) bolıp twrğanın bile alamız. Onıñ üstine Kökbwlaq atalatın key jerdi halıq Kökebwlaq dep te aytadı. Kökebwlaq – Tıva

  • AYYA SOFIYA NEGE MWRAJAYĞA AYLANDIRILDI?!?

    Ayya Sofiya aylanasındağı dauğa nükteni qoyu üşin onıñ 1934 jılı nelikten mwrajayğa aylandırılğanın bilmek läzim. Bügingi ahualmen ötkenge bağa beruge bolmaydı, sol uaqıttıñ şındığın bilu şart. Osman patşalığı 1-şi düniejüzilik soğısta jeñilgen soñ 30 qazan 1918 j. ataqtı “Mondros şartına” qol qoydı, bwl şart boyınşa Osman patşalığı jeñimpaz elderdiñ jeñisin moyındap, el biligin solarğa tapsırıp, is jüzinde ıdırap ketti. Osman patşalığı jeñimpaz eldermen Franciyanıñ astanası Parij mañındağı Sevr (Sevres) qalaşığında 10 tamız 1920 j. soñğı şartqa qol qoydı. “Sevr şartı” dep atalğan osı halıqaralıq qwjatqa jeñimpaz elder retinde: Britaniya imperiyası, Franciya, Italiya, Greciya, Japoniya, Armeniya, Bel'giya, Pol'şa, Portugalya, Hijaz patşalığı, Rumıniya, Serbiya, Çehiya, Horvatiya qol qoyıptı, jeñiliske wşırağan Osman patşalığı

  • Şonjınıñ Geo-Strategiyalıq Şındığı (saraptamalıq maqala)

    Bwl audan (Şonjı) qarasañız şekarağa tiip twr. Şekaranıñ künşığıs betinde atı qazzaqqa berilgen İle Qazaq Avtonomiyalı Oblısı bar (ekinşi sügiret). Onda jer qayısqan qalıñ qazaq twradı. Avtonrmiyalı oblıs ŞUAR’dan bwrın qwrılğan. Ortalığı Qwlja qalası (üşinşi sügirettegi 1-ge qarañız). Osı avtonomiyalı qazaq oblısına qazir segiz audan, bir qala töte qaraydı. Olar: KÜNES, NILQI, TOĞIZTARAU audandarı (üşinşi sügirettegi 5,6,9-ğa qarañız). Bwl üş audan İle añğarı men İle dariyasınıñ basına ornalasqan qazaq eñ köp, eñ irgeli qonıs tepken, tarihı öte tereñ, bayırğı qazaq jeri. Osı üş audan qazaqtarı 20- ğasır basında Orınborğa arnayı hat jazıp, Alaş baspasözin qoldap qarjı joldap, özderin de Alaştıñ alıstağı bir bölşegi sanağan-tın. Osı üş audan tıñ igerip, tam

  • Kenesarı Han men balası Sızdıq Swltan turalı derek Osman mwrağatınan

    Kenesarı Han men balası Sızdıq Swltan turalı derek Osman mwrağatınan kezdesui bek mümkin. Bwğan eşqanday da şübäñiz bolmasın. Birinşi sügiret, Osman elinde jarıq körgen “Basirat” (basîret) attı gazet. Ekinşi jäne üşinşi sügiret, Osman memleketinde jarıq körgen “Uaqıt” attı gazet. Törtinşi sügiret, Osman swltanı Äbdüläzizdiñ Qaşqariyağa kömekke jibergen äskeri qaru-jaraq, oq-därisinen bir parşa körinis. Kenesarı men Sızdıq Swltan turalı Osman derekteri şını kerek äli tolıq zerttelgen joq. Han Kenesarınıñ wlt-azattıq köterilisin Qazaqstan aymaqtarımen şektep bölip qarau eñ ülken qatelik sanaladı. Han Kene men Şığıs Türkistandağı qazaq, wyğır, dwñğan köterilisteri arasındağı sayasi, äskeri qatınastar turalı derek te qıtay mwrağatında kömuli jatır. Onda Şäueşek, Qwlja jäne Ürimji qalalarındağı qazaqtardıñ Han Kenemen jäne keyingi

  • AHAÑ men JAHAÑ SALĞAN AZATTIQ JOLI

     «Qazaq» gazetine –107 jıl JWMAT ÄNESWLI                                                                                                                       TARIHI POVEST'                                                                                       

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: