|  |  |  |  | 

كوز قاراس مادەنيەت رۋحانيات قازاق ءداستۇرى

تاڭىرشىلدىك — قازاقتىڭ كونەرمەيتىن كونە دۇنيە تانىمى

WhatsApp Image 2020-05-17 at 7.29.17 PM

تاڭىرشىلدىك — قازاقتىڭ كونەرمەيتىن كونە دۇنيە تانىمى. تاڭىرشىلدىك ۇعىمىندا كوپ دىندەر قاتارلى جاراتۋشىنى بار دەپ ەسەپتەيدى، بىراق ول ادامدارعا ەلشى جىبەرمەيدى، كوكتەن كىتاپ تۇسىرمەيدى، جاراتىلىسقا ء(سىز بەن بىزگە) “سالەم” جولدامايدى — دەگەن نانىم-سەنىم بار. جاراتۋشى بارلىعىن جەرگە قالدىرعان، ءبارى اينالىپ تۇراتىن مەحانيزم. سوندىقتان جاقسىلىق جاساساڭ دا، جاماندىق جاساساڭ دا وزىڭە اينالىپ كەلەدى. سول سەبەپتى تاڭىرشىلدىك ۇعىمىنداعى ەڭ نەگىزگى عيبادات — شىن كوڭىلدەن جاقسىلىق جاساۋ، بارىڭدى ءبولىپ بەرۋ. ونى رەپرەسسيا جىلدارىندا قازاق دالاسىنا ايدالىپ كەلگەن وزگە ۇلتتار جاقسى بىلەدى. ال قازاق نەگە قىرعىنعا ۇشىرادى..؟ وعان يسلام جاۋاپ بەرە المايدى، وعان تاڭىرشىلدىك جاۋاپ بەرەدى: قازاق قاشان دا جاۋىنگەر حالىق بولعان، كەشە عۇندار قىتايلارعا قاۋىپ توندىرسە، بۇگىن سول قىتايلاردىڭ ۇرپاقتارى بىزگە قاۋىپ ءتوندىرىپ وتىر. كەشە التىن وردا ورىستاردى ويناتسا، بۇگىن رەسەي ءبىزدى ويناتىپ جاتىر. بىراق قازاق قانشا جاۋىنگەر بولعانىمەن، قاي داۋىردە بولسا دا، قاي ەلدى جاۋلاسا دا جويىپ جىبەرۋدەن اۋلاق بولعان، ەرتەڭ اينالىپ كەلەتىن دۇنيە ەكەنىن تاڭىرشىلدىك ۇعىمىنان بىلگەن، سول سەبەپتى، ياعني قىرىپ جىبەرمەگەنىمىز ءۇشىن ءبىز دە كەشەگى رەپرەسسيادا جويىلىپ كەتۋدەن امان قالدىق. مەحانيزم با..؟ مەحانيزم! بۇكىل جاراتىلىس مەحانيزم. جەردىڭ اينالۋى ارقىلى كۇن مەن ءتۇننىڭ اۋىسۋى دا مەحانيزم. سوندىقتان بۇل ۇعىمدى عۇندار تاڭ-ءىڭىر دەپ تۇسىنگەن. كۇن مەن ءتۇن، تۋ مەن ءولۋ، جارىق پەن قاراڭعى، ءبارى دە اينالىپ تۇرادى، ويتكەنى جاراتىلىس سولاي، اي جەردى، جەر كۇندى، كۇن گالاكتيكانى اينالىپ جۇرەدى، ءومىر بۇل — قوزعالىس، ءومىر بۇل — شەڭبەر. ەگەر جەر كۇندى اينالماي قالسا، ياعني توقتاپ قالسا — تىرشىلىك تە توقتايدى. ءتىپتى ادام بالاسىنىڭ ومىرگە كەلىپ-كەتۋى دە مەحانيزم. تاڭىرلىك ۇعىمىندا ادام تۇبەگەيلى ولمەيدى، ءوز ۇرپاعىنان قايتىپ تۋادى، ياعني ءوز ۇرىعىنان ءوزى قايتىپ ومىرگە كەلەدى. تاڭىرشىلدىكتە “ادام ومىرگە نە ءۇشىن كەلەدى” دەگەن سۇراققا: ادام ءومىردى اينالدىرۋ ءۇشىن كەلەدى — دەپ جاۋاپ بەرەدى. ال يسلامدا: اللا ادامدى وزىنە (اللاعا) قۇلشىلىق ەتۋ ءۇشىن جاراتتى — دەيتىندەر بار. قۇلشىلىققا باس ۇرۋدىڭ ارتىندا كوممەرتسيا نەمەسە قانداي دا ءبىر مۇددە، يدەولوگيا جاتقان بولۋى مۇمكىن. ال تاڭىرشىلدىكتەگى “قۇلشىلىق” ول — ەسەسىز جاقسىلىق جاساۋ، ونداي جاقسىلىق كوممەرتسيامەن ءبىر قازاندا قاينامايدى. ەسەسىز جاقسىلىق كورگەن ادام: تاڭىردەن قايتسىن — دەپ ريزاشىلىعىن بىلدىرەتىن بولعان، وعان جاقسىلىق جاساعان ادام دا ريزا بولىپ قالعان، ويتكەنى تاڭىرشىلدەر بىلەدى بۇل ءومىردىڭ بۋمەرانگ ەكەنىن. بۇل مەنىڭ تاڭىرشىلدىك تۋرالى جەكە تۇسىنىگىم، بىراق تاڭىرشىلدىك ءدىن ستاتۋسىنا ەشقاشان كوتەرىلە العان ەمەس، سەبەبى ودا يسلامداعىداي پايعامبار جوق، يسلامداعىداي كوكتەن تۇسكەن كىتاپ جوق (كوكتەن كىتاپ تۇسپەيتىنىن ءبارىمىز بىلەمىز), جانە ەشقاشان ءدىني جورىق جاساماعان. ەگەر تاڭىرشىلدەر ءدىني جورىق جاساعاندا، اراب تۇبەگىنەن دە، پارسى جاعالاۋىنان دا بۇل كۇندەرى شىڭعىس، كەتبۇعا، ۇكىتاي، تولە، جولشى ەسىمدى ارابتار مەن يرانداردى كەزدەستىرۋىمىز مۇمكىن ەدى. بۇل تاڭىرشىلدىك تۋرالى جەكە ويىم بولعانىمەن، جەكە سەنىمىم ەمەس، ءبىر كەزدەردەگى ۇلى يمپەريانىڭ ءىلىمى، نانىم-سەنىمى. التىن وردا ءتاڭىرى ءىلىمىن قالاي يسلامعا ايىرباستادى — سولاي بيلىگىنەن ايىرىلدى. ويتكەنى تاڭىرشىلدىكتە: قاراپايىم عانا ءومىردى ءتۇسىندىرۋ بولاتىن، ال يسلامدا قورقىتىپ-ۇركىتۋ بولدى. ايتپەسە جارتى الەمدى ۋىسىندا ۇستاعان كوشپەندىلەر باسقاشا قالاي ءوز بيلىگىنەن ايىرىلىپ قالۋى مۇمكىن ەدى..؟ ات تۇياعىنىڭ دۇبىرىمەن-اق جاۋىنىڭ تىزەسىن قالتىراتقان كوشپەندىلەر جورىعىنىڭ ماقساتى ءدىن تاراتۋ ياكي سول جەرگىلىكتى حالىقتى داستۇرىنەن، نانىم-سەنىمىنەن ايىرۋ ەمەس، بالكي بىتىراڭقى حالىقتاردى بىرىكتىرىپ، باسقارۋ تەتىگىن ءبىر جۇيەگە ءتۇسىرۋ بولاتىن. ال، باسقارۋ جۇيەسى ءبىر قالىپتى ەلدەردى كوشپەندىلەر دالاسىنا تۇمسىعىن تىققانى ءۇشىن تۇرە قۋىپ تاستاپ وتىرعان، مىسالى: حيۋا حاندىعى، سول كەزدە وتىرار پارسىمەن بىتە قايناسىپ كەتكەن حيۋالىقتاردىڭ قولىندا بولاتىن جانە دەشتى قىپشاقتىڭ ەسەبىنەن ءوز اۋماعىن كەڭەيتۋ جوسپارلارى دا بولعان. شىڭعىسحان كەلىپ، ولاردى تۇرە قۋىپ تاستادى. ايتپەسە شىڭعىسحان كيىز ۇيدە وتىرعان قازاقتى شاپپاعان بولاتىن. “وتىرار كىتاپحاناسىن ورتەدى” دەگەن اڭگىمە بار، سوعىس بولعان جەردە كىتاپحانا تۇگىل ودان دا زورى ورتەنىپ كەتەدى. شىڭعىسحان ناق سول كىتاپحانانى ورتەۋ ءۇشىن شابۋىلدايتىنداي نادان ەمەس، ونىڭ ادىلدىگى سونشا جاۋ تاراپتان شەبەر جاۋىنگەر تۇتقىنعا تۇسسە، ءولتىرىپ تاستاماي، ءوز قاتارىنا قوسىپ العان، شەبەرلىكتى، ارتىقشىلىقتى باعالاي بىلگەن ادام. بىراق سول بوتەن جۇرتتىڭ جاۋىنگەر، دانىشپان، كورەگەندەرىن ءوز قاتارىنا قوسا تۇرىپ ء“تاڭىرشىل بولۋىڭ كەرەك” دەپ شارت قويماعان. سونداي بابالارىمىز ءومىردى — شەڭبەر دەپ تۇسىنگەن. قانداي ارەكەت قىلاسىڭ — سوعان جاراسا ارتىقشىلىعىڭ الدىڭنان شىعادى دەگەن قاراپايىم دا تەرەڭ تۇسىنىكتە بولعان، شىڭعىسحان اسكەرىنىڭ جىلدام قيمىلداۋى دا سول تۇسىنىكتەن تۋعان. ءومىر — شەڭبەر، ءبىر باسىندا ءوزىڭ، ءبىر باسىندا قوزعالىسىڭنىڭ جەمىسى. ەگەر قازىر جاقسى قوزعالساڭ — اينالىپ كەلگەندەگى ناتيجەسى: جاقسى ءونىم، زور جەتىستىك، مول نەسىبە. جانە تاڭىرشىلدەر تاڭىردەن جاقسى ايەل سۇراعان، تەكتى جەردەن قىز الۋعا تىرىسقان، بۇل — ءتاڭىر زاڭدىلىعى، ويتكەنى قوزعالىسىڭدى بەرەكەلى ەتەتىن ايەل ادام. قوزعالىسىڭا بوتەن بىرەۋ قيانات قىلسا دا — ءتاڭىر زاڭدىلىعىنا قارسى شىققان بولىپ ەسەپتەلەدى. ەگەر قول استىڭدا بىرەۋ جۇمىس اتقارسا، اقىسىن لايىقتى تۇردە بەر، بۇل ونىڭ قوزعالىسى، ءومىرى. ياكي بىرەۋدىڭ قوزعالىسپەن جاساعان ەڭبەگىن (ەگىن بولسىن، مال بولسىن) ۇرلاما، زاڭدىلىققا قارسى شىققان بولىپ ەسەپتەلەسىڭ، بۇنىڭ سوڭى باياندى بولمايدى. ايەل تاقىرىبىنا قايتا ورالسام، تاڭىرشىلدەر ايەل ادامعا ايىزىن قاندىرۋشى رەتىندە ياكي ۇرپاعىن كوبەيتۋشى عانا رەتىندە قاراماعان، وت باسى، وشاق قاسىنىڭ بەرەكەسى رەتىندە قاراعان. سوندىقتان ىرىس-نەسىبە سۇرايتىن ءتاڭىردىڭ ايەل بەينەسىندە ەلەستەتكەن، ول — ۇماي انا. ايەل ادامدى ەكىنشى ساتىعا قويعانىمەن، وعان وزىنە لايىقتى قۇرمەت كورسەتكەن. تاڭىرشىلدەردە توقال الۋ كەم دە كەم بولعان. توقالدى قانداي جاعدايدا العان..؟ ەگەر اعاسى قايتىس بولسا، جەڭگەسىن ەكىنشى ايەل ەتىپ العان، ەگەر ۇيلەنبەگەن بولسا ءتىپتى ءبىرىنشى ايەل ەتىپ العان، سونىمەن بار ءومىرىن بىرگە كورگەن. “ەگەر قايىنىسى بولماسا شە” دەگەن زاڭدى سۇراق تۋادى. وندا قايىناعاسى العان، بىراق نەگىزىنەن قايىنىسىنە تيەتىن بولعان. سوندىقتان تاڭىرشىلدەر بويجەتكەن قىزى مەن ولىكتى وڭ جاققا قويىپ وتىرعان، ەكەۋى دە قايتىپ كەلمەيتىندەر. “تاڭىرشىلدەر توقال الماسا، شىڭعىسحاننىڭ 500 ايەلى بولعان” دەۋىڭىز مۇمكىن. شىڭعىسحان شاماننان: قالاي قىلسام ۇزاق ءومىر سۇرەم — دەپ سۇراعاندا، شامان: كوپ ايەل ال، ول سەنىڭ ۇزاق ءومىر سۇرۋىڭە سەپتىگىن تيگىزەدى — دەگەن. ءسىرا شاماننىڭ ايتقىسى كەلگەن: قازاقتىڭ “ۇرپاعىڭمەن مىڭ جاسايسىڭ” دەگەن سوزىنە سايادى. شىڭعىسحان كوپ جاعدايدا جاۋلاعان جەرلەرىنىڭ قىزدارىنا ۇيلەنگەن. جالپى، تاڭىرشىلدىك ومىرگە كەلىپ، كەتە سالعان ءدىن ەمەس، ونى ۇستانعان نەبىر ۇلى تۇلعالار بار. ەندەشە سول تۇلعالاردى، تاريحىمىزدى زەرتتەۋ باردا — تاڭىرشىلدىك بار. سالەممەن، ماڭگىلىك تاقىرىپتى ارەڭ تۇيىندەگەن باقبەرگەن.

باقبەرگەن ارىسلانباي

Related Articles

  • “ساياسي ۇپاي جيناۋعا تىرىسىپ جاتىر”. ساراپشى توقاەۆتىڭ ەاەو جيىنىندا ايتقانى جايلى

    ايان قالمۇرات قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ ۆيدەوكونفەرەنتسيا ارقىلى وتكەن ەاەو جيىنىنا قاتىسىپ وتىر. 19 مامىر 2020 جىل. مامىردىڭ 19-ىندا ەۋرازيا ەكونوميكالىق وداعىنا (ەاەو) مۇشە ەلدەردىڭ پرەزيدەنتتەرى ۆيدەوكونفەرەنتسيا ارقىلى وتكەن جيىندا ۇيىمنىڭ الداعى بەس جىلعا ارنالعان دامۋ ستراتەگياسىن قابىلداعان جوق. جيىن كەزىندە قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ستراتەگيا جوباسىن «ەل ۇكىمەتتەرى مەن پارلامەنتىنىڭ دەربەستىگىن شەكتەيدى» دەپ، كەيبىر تۇسىن قايتا قاراۋ قاجەت دەگەن ۇسىنىس ايتتى. تاۋەكەلدى باعالاۋ توبىنىڭ ديرەكتورى، ساياساتتانۋشى دوسىم ساتپاەۆ ازاتتىققا بەرگەن سۇحباتىندا ەكونوميكالىق كەڭەس وتىرىسىنداعى توقاەۆ ءسوزىنىڭ استارى جايلى، نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ اقىرى تاياعان ءداۋىرى، ەۋرازيا ەكونوميكالىق وداعى ىشىندەگى قوردالانىپ قالعان قايشىلىقتار جايلى ايتتى.  ەاەو ىشىندەگى جوعارعى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەستىڭ وتىرىسىندا قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ جوبانىڭ ىشىندە “ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق ينتەگراتسيانىڭ 2025

  • ساردوبا، روگۋن، اەس. 

    الاپات اپات بولىپ، قالىڭ ەل سۋعا كەتىپ جاتقاندا بيلىك ويناپ جاتقاندار وزبەكستانعا نوتا جىبەرەمىز بە، جوق پا دەگەندى دە اقىلداسپاپتى. نوتامىزدى دايىنداپ قويدىق دەگەن ۆيتسە-ءمينيستردىڭ سوزىنە قاراعاندا، شەكارادا سالىنىپ جاتقان سۋ قويماسى جونىندە قازاقستان “بىرنەشە رەت” سۇراسا دا وزبەكستان جوندەم جاۋاپ بەرمەپتى. ءبىرى كەلىپ، ءبىرى كەتىپ جاتقان شەنەۋنىكتەر ءسىرا، ء“بىز سۇرادىق، مىندەتىمىزدەن قۇتىلدىق” دەپ جىلى جاۋىپ قويسا كەرەك. تابانداپ تۇرماعان، جەرىنە جەتكىزبەگەن. ايتپەسە، حالىقارالىق زاڭ نورماسىن بۇزدى دەپ بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنا ارىزدانار ەدى، الەمنەن بەيتاراپ ساراپشى شاقىرار ەدى. ىزدەدىم، ونداي جوق. ساردوبا سالىنسا، تىم بولماعاندا سىرداريا سۋالماي ما، كىشى ارالعا زار بولمايمىز با دەگەن دە ەسەپ-قيساپ جوق.  ساردوبانىڭ ماسەلەسى ەكى جەمقور جۇيەنىڭ اراسىندا جالعان اعايىنگەرشىلىكپەن، بالكىم، سەن ءىش، مەن ءىش

  • داريعا تۋرالى تولعاۋ

    سارا قوناقاەۆا ۇلكەن قىزىنىڭ دا داۋىرلەگەن ساتتەرى جوق ەمەس. 2006 جىلدىڭ جازى. ماسكەۋدىڭ قاق ورتاسىنداعى تۆەرسكايا كوشەسى. كگب-فسب پولكوۆنيگى پيوتر ستەفانوۆيچ پارشيكوۆپەن اڭگىمە-دۇكەن قۇردىم. بۇل كىسى دە ءجاي ادام ەمەس. كۋبا رەۆوليۋتسياسى كوسەمدەرى – فيدەل كاسترو مەن چە گەۆارامەن ارالاسقان راديو، تەلەكوممۋنيكاتسيا تىڭشىسى بولىپ تابىلادى. سونداي بىلىكتى ارداگەر دە اپايىمىزدى سىيلاپ، تامسانا ايتپاي ما: “داريعا، داريعا…” ارينە، جوعارى جاقتا جۇرگەندەردىڭ كوبىسى وڭباي تۇرعان قانىشەر، جەمقورلار ەكەندىگى ايدان انىق. سونىڭ وزىندە دە، ءانشى-بيكەشتىڭ سىڭگەن ەڭبەگىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. ونىڭ سىرلاس دوسى، مايرا مۇحاممەدقىزى، اتاقتى پاريج وپەراسى ساحناسىدان جارقىراپ كورىندى. قازاق-تاتار مۋزىكا مامانى راۆيل گيزاتۋلين ماعان بىلاي دەدى: “مايرانىڭ داۋىسى – سوپرانو. الەم بويىنشا، كۇشتى سوپرانو انشىلەر تولىپ تۇر. داريعانىڭ قولداۋىسىز مايرا

  • مەنىڭ كورىكسىز قىتاي ايەلىم

    كوپ ادامدار مەنەن شەكسىز بايلىق يەسى بولا تۇرا نەگە قىتايلىق ءارى ادەمى ەمەس (ولاردىڭ ويىنشا) قالىڭدىق تاڭداعانىمدى سۇرايدى. مەن (ولاردىڭ ويىنشا) كازىرگى ايەلىم پريسيللا چاننان دا “ارتىق” ايەلمەن ۇيلەنە الادى ەكەنمىن. ەڭ الدىمەن بۇل سۇراققا جاۋاپ بەرمەس بۇرىن سۇلۋ ايەل دەگەن قانداي جانە سۇلۋ ەمەس ايەلدىڭ قانداي بولاتىنىن تالقىلاعىم كەلەدى. شىندىعىندا، مەنىڭ ادەمى ايەلدەرمەن كەزدەسۋ مۇمكىندىگىم كوپ، ولاردىڭ كوبىسى مەنىڭ جارىم بولعىسى كەلەدى. الايدا، “سۇلۋ” ايەلدەردىڭ كوبىسىنىڭ جۇرەگى شاعىلىپ قالاتىن اينەك ءتارىزدى. ەگەر سەن حاننىڭ قىزىنداي تاكاپپار اشۋشاڭ بولىپ اۋرىپ تۇرساڭ ونىڭ سەنىمەن شارۋاسى جوق براق باي بولا تۇرا نەگە ماشيناڭدى اۋىستىرمايسىڭ دەپ سۇراۋمەن بولادى. ولار مەنىڭ جارىم بولعىلارى كەلۋىنىڭ ماقساتى تىك ۇشاقتارىممەن ماقتانۋ. ودان كەينگى كەزەكتە ولاردىڭ بايدىڭ ايەلى

  • اقش-سوۆەت قاتىناستارىنداعى شىڭجاڭ ولكەسى

    سۇگىرەتتەرگە قىسقاشا تۇسىنىكتەمە: ءبىرىنشى سۇگىرەتتە، اقش-تىڭ شىڭجاڭ ولكەسىندەگى تۇڭعىش وكىلەتتى باس ەلشىسى ەدموند كلاب جانە ديحۋا قالاسىنداعى ء(ۇرىمجى) اقش كونسۋلىنىڭ الدى تۇسىرىلگەن. ۋاقتى، 1943- جىلدىڭ ءساۋىر ايى.  ەكىنشى سۇگىرەت، اقش ۇكىمەتىنىڭ شىڭجاڭ ولكەسىندەگى وكىلەتتى ەلشىسى جون حالل پاكستون مىرزا(1946′دان سوڭ ەلشى بولدى).  ءۇشىنشى سۇگىرەت، شىڭجاڭ ولكەسىنىڭ ساياسي، اكىمشىلىك ورتالىعى ديحۋا قالاسىندا ء(ۇرىمجى) ورنالاسقان اقش كونسۋلدىعى. كونسۋل الدىندا تۇرعاندار ج. پاكستون جانە زايىبى.  ءتورتىنشى سۇگىرەت، 1946-جىلدىڭ قاراشا ايىندا ديحۋاداعى اقش كونسۋلى الدىندا تۇسىرىلگەن. ارتقى قاتار وڭنان ءتورتىنشى ادام جون حالل پاكستون. پاكستون اقشتىڭ شىڭجاڭ ولكەسىندەگى وكىلەتتى ەلشىسى بولىپ تاعايىندالعان كەزى. 1941-42 جىلدان كەيىن شىڭجاڭ ولكەسىندە كىلت وزگەرىستەر باستالدى. ولكەنىڭ سىرتقى ساياسي ديپلوماتياداعى باعىتى وزگەرىپ جاتتى. سوۆەت-شىڭجاڭ قاتىناستارى جول ايرىققا كەلىپ ءتۇيلىستى.

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: