|  |  |  | 

كوز قاراس ساياسات ادەبي الەم

مارات ءبايدىلداۇلى (توقاشباەۆ): قارادالا اتاۋى قالپىنا كەلتىرىلسە…

جازۋشى-پۋبليتسيستQazaq
ۇيعىر اۋدانىندا قازاق-ۇيعىر جاستارى اراسىندا جانجال شىعىپ، توبەلەسكە ۇلاسقانىن، اراسىندا جاراقات العاندار بار ەكەندىگىن ەستىپ وتە قاپا بولدىم. بۇل ءسوز جوق، يدەولوگيالىق جۇمىستاردىڭ ولقىلىعى دەپ ويلايمىن.
جالپى ۇيعىر حالقىنا جاپپاي قارا بوياۋ جاعۋعا بولمايدى. ولار دا وزىنشە ءبىر حالىق، تۋىس حالىق، تۇركى حالقى، مۇسىلمان حالقى. نەگىزگى مەكەنى قازىرگى قىتاي جەرىندە. ۇيعىر حالقى بىرنەشە عاسىردان بەرى ءوز تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەسىپ كەلەدى. ساياسي تۇرعىدان اشىقتان اشىق ولاردى قولداۋعا قۇقىمىز جوق بولسا دا، ءوز باسىم ىشتەي مۇسىلمان باۋىرلارىمىز عوي، ءوز الدىنا ەل بولىپ كەتسە عوي دەپ تىلەيمىن.
ۇيعىر حالقىنىڭ ەڭبەكقورلىعى مەن مادەنيەتىنە، ءتىلى مەن داستۇرىنە قۇرمەتىمىز ۇلكەن. بىرقاتار ۇيعىر قالامگەرلەرىنىڭ شىعارمالارىن قازاق تىلىنە اۋدارۋعا اتسالىسقاننان بولار ۇيعىرشا دا ءتاپ-ءتاۋىر سويلەي الامىن. بىراق ءار نارسەنىڭ اقيقاتى بولادى. جەتىسۋدى ءحۇىىى عاسىردا قالماق پەن جوڭعار باسقىنشىلارىنان تازارتقان ازاتتىق سوعىستارىنا بىردە ءبىر ۇيعىر قاتىسقان ەمەس. بىردە ءبىر ۇيعىردىڭ قانى توگىلگەن ەمەس. قازىرگى ۇيعىر اۋدانى ابىلاي حان، البان رايىمبەك، شانىشقىلى بەردىقوجا باتىر قولدارى ازات ەتكەن قازاق جەرىنىڭ ۇلتاراقتاي ءبىر بولىگى. ەجەلگى اتى – قارادالا.
رەسەي مەن قىتاي اراسىنداعى 1882 جىلعى پەتەربۋرگ شارتى سالدارىنان قىتاي وكىمەتىنىڭ قۋدالۋىنان قورىققان 9 مىڭداي ۇيعىر وتباسى جەتىسۋعا تابان ىلىكتىرگەن. وندا دا گەنەرال-گۋبەرناتور گ.ا.كولپاكوۆسكيدىڭ قولداۋىمەن، جەرگىلىكتى قازاق بولىستارىنىڭ كەلىسىمىمەن كوشىپ كەلگەن ۇيعىر وتباسىلارىنا تىرشىلىگىنىڭ ديقانشىلىق سيپاتىنا بايلانىستى شۇرايلى جەرلەردەن قونىس بەرىلگەن. كوشىپ كەلگەندەرىنە نەبارى 140 جىلداي عانا ۋاقىت ءوتتى.
بۇل ارالىقتا قازاق پەن ۇيعىر اراسىندا ەشقاشان سوعىس، كولەمدى جانجال بولعان ەمەس. قايتا قىز الىسىپ، قىز بەرىسىپ، قۇداندالاسىپ، باۋىرلاستىق بايلانىس نىعايىپ جاتتى. كەڭەستىك كەزەڭدە بولشەۆيكتىك ساياسات سالدارىنان قارادالا ءوڭىرى اكىمشىلىك بولىنىستە ۇيعىر اۋدانى اتالىپ كەتتى. وكىنىشكە قاراي تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ۇيعىر، دۇڭعان، ورىس، گرەك، ت.ب. دياسپورالار تۇراتىن اۋماقتا يدەولوگيالىق جۇمىس جەتكىلىكتى دەڭگەيدە جۇرگىزىلمەي قالدى. سونىڭ سالدارىنان بۇگىنگى ۇيعىر دياسپوراسى جاستارى اراسىندا قازاقتىڭ قارادالاسىن ۇيعىر دياسپوراسىنىڭ مەنشىگى رەتىندە قابىلداۋ پايدا بولدى. قازاق پەن ۇيعىر جاستارىنىڭ اراسىنداعى جانجالدىڭ توركىنى سوندا جاتىر.
قازاق حالقى، قازاق مەملەكەتى ۇيعىر دياسپوراسىنىڭ باي دا باقۋاتتى تۇرۋىنا، مادەنيەتى مەن ءتىلىنىڭ دامۋىنا بارىنشا جاعداي جاساپ وتىر. ۇيعىر حالقىنىڭ بۇل تۇرعىدان قازاق حالقىنا وكپەسى جوق دەپ ويلايمىن. ۇيعىر تىلىندە وقىتاتىن مەكتەپتەر، ۇيعىر تىلىندەگى گازەت، ۇيعىر تەاترى، ت.ب. سونىڭ دالەلى. ۇيعىر دياسپوراسى وسى تىنىشتىقتى جالعاستىرۋدى قالايدى ەكەن، وندا قازاق حالقىمەن تاتۋ تۇرۋدان باسقا جول جوق! قازاقستان – بارىمىزگە ورتاق وتان. وسى قاعيدا تەرەڭ ءتۇسىندىرىلۋى كەرەك.
ەگەر قازاق جەرىن مەنسىنبەسە ەشكىمدى كۇشتەپ ۇستاپ تۇرا المايتىنىمىز تاعى انىق! ناقتى ءبىر اقيقات – ۇيعىر اۋدانى اتاۋى الەم كارتاسىندا ۇيعىر مەملەكەتىنىڭ جالاۋىن كوتەرەتىن جەر ەمەس. سوندىقتان ءوز باسىم ۇيعىر دياسپوراسى اراسىندا مەنشىك سەزىمىن تۋعىزاتىن اتاۋدى اۋىستىرعان ءجون دەپ ەسەپتەيمىن. ايتالىق، اۋدان اتىن قارادالا اۋدانى دەپ وزگەرتۋ ەلدىڭ، جەردىڭ تاريحي اتاۋى قالپىنا كەلتىرۋگە مۇمكىندىك بەرەر ەدى. ەدى.
جاستار اراسىنداعى مىنا تۇسىنبەستىككە قۇقىق قورعاۋ ورىندارى لايىقتى باعا بەرەدى، زاڭ بۇزۋشىلىقتارعا جول بەرگەندەر جازاسىن الادى دەپ سەنەمىن!

Related Articles

  • شونجىنىڭ گەو-ستراتەگيالىق شىندىعى (ساراپتامالىق ماقالا)

    بۇل اۋدان (شونجى) قاراساڭىز شەكاراعا ءتيىپ تۇر. شەكارانىڭ كۇنشىعىس بەتىندە اتى قاززاققا بەرىلگەن ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلىسى بار (ەكىنشى سۇگىرەت). وندا جەر قايىسقان قالىڭ قازاق تۇرادى. اۆتونرميالى وبلىس شۋار’دان بۇرىن قۇرىلعان. ورتالىعى قۇلجا قالاسى ء(ۇشىنشى سۇگىرەتتەگى 1-گە قاراڭىز). وسى اۆتونوميالى قازاق وبلىسىنا قازىر سەگىز اۋدان، ءبىر قالا توتە قارايدى. ولار: كۇنەس، نىلقى، توعىزتاراۋ اۋداندارى ء(ۇشىنشى سۇگىرەتتەگى 5,6,9-عا قاراڭىز). بۇل ءۇش اۋدان ىلە اڭعارى مەن ىلە دارياسىنىڭ باسىنا ورنالاسقان قازاق ەڭ كوپ، ەڭ ىرگەلى قونىس تەپكەن، تاريحى وتە تەرەڭ، بايىرعى قازاق جەرى. وسى ءۇش اۋدان قازاقتارى 20- عاسىر باسىندا ورىنبورعا ارنايى حات جازىپ، الاش ءباسپاسوزىن قولداپ قارجى جولداپ، وزدەرىن دە الاشتىڭ الىستاعى ءبىر بولشەگى ساناعان-تىن. وسى ءۇش اۋدان تىڭ يگەرىپ، تام

  • ەلدەس وردا: شونجى تارانشىلارىنىڭ “ايعايى” (شاعىن ساراپتاما)

    ءبىرىنشى، ۇيعىرستان دەگەن اتاۋ قاتەلەسپەسەم العاش رەت 1928-1935 جج اراسىندا حاتقا تۇسە باستادى. ەۋروپانىڭ حريستيان ميسسيونەرلەرى قاشقاريادا باسپا قۇرعان. باسپادان ۇيعىرلاردىڭ قاشقار اكتسەنتىندە حريستيان ءدىنىن ۋاعىزدايتىن كىتاپتار، قيسسالار، كۇنتىزبەلەر باسىپ شىعاردى. سول كوپ كىتاپتىڭ بىرىندە “ۇيعىرستان” اتاۋى العاش رەت قولدانىلعان. بىراق بۇنداعى ۇيعىرستان اتاۋى قاشقارياداعى التى ۇلكەن شاھاردى كورسەتەدى. ۇيعىرستان اتاۋى ودان سوڭ 1951-1955 جىلدارى تاعى كوتەرىلدى، بىراق اتاۋدى كوتەرۋشىلەر حريستيان ميسسيونەرلەرى ەمەس، ۇيعىردىڭ بەلسەندى ساياسي توپ، ەليتاسى بولدى. 1951-1955 جىلدارى قازىرگى شۋار’دا ۇلتتىق اۆتونوميانى انىقتاۋ، شەكاراسىن بەكىتۋ جۇمىستارى قاۋرت ءجۇردى، سول كەزدە قىتاي ورتالىق پارتيا كوميتەتىنە “ۇيعىرستان اۆتونوميالى رەسپۋبيليكاسى” دەيتىن ۇسىنىس جولدانعان. ارينە، بۇل سول كەزدەگى كوپ ۇسىنىستىڭ ءبىرى، “شارقي تۇركىستان اۆتونوميالى رەسپۋبيليكاسى” دەگەن ۇسىنىس دا بولدى. وسى اۆتونوميالى

  • پرەزيدەنت توقاەۆقا اشىق حات

    2020 جىلدىڭ 28 مامىرىندا، ماسكەۋدەن جىبەرىلگەن مەنىڭ جۇگىم قىزىلورداعا كەلدى. CDEK فيرماسى، تاپسىرىس ءنومىرى 1173341109 جىبەرىلىم. قوس چەمودان. مەنىڭ قۇجاتتارىم، بازارلىقتارىم، كيىم-كەشەك، ۇيالى تەلەفوندارىم ءوز ورنىندا. نەمىس تىلىندەگى گيوتە جيناعى،  ورىس كلاسسيكتەرىنىڭ كىتاپتارى، كسرو جۋرنالدارى  مەن باسقا ادەبيەت تە ءوز ورنىندا. بىراق، قىدىربەك رىسپەكۇلى قۇراستىرعان، جۇدىرىقتاسۋ جۇلدىزدارىنىڭ قولتاڭبالارىنا تولى “قازاق بوكسشىلارى” اتتى كىتاپ جوعالعان. سونىمەن قاتار، تاريحشىمىز كارىشال اسان اتانىڭ قوس كىتابى دا جوق. ارينە، ءبارى بولۋى مۇمكىن. الايدا، قازاقي كىتاپتارىمدى ورىس جۇك تاسۋشىسى نەمەسە رەسەيلىك شەكاراشى جىمقىردى دەپ ويلامايمىن. پوگون تاققان جەرگىلىكتى حايۋانداردىڭ ساسىق ارەكەتى بولسا كەرەك. بارىپ تۇرعان وڭباعاندار عوي! مىسالى، بوكس كىتابىمدا ماعان ارنالعان ەرماحان ىبىرايىموۆ پەن جاندوس كوكىموۆتىڭ ىزگى تىلەكتەرى جازىلعان. سوندا نە؟ وفيتسەر اتاعىمەن جامىلعان

  • احاڭ مەن جاحاڭ سالعان ازاتتىق جولى

     «قازاق» گازەتىنە –107 جىل جۇمات انەسۇلى                                                                                                                       تاريحي پوۆەست                                                                                       

  • توقاەۆ “قىرىم ستسەناريىنىڭ قايتالانۋ مۇمكىندىگى” جايلى: “بۇلاي بولجاۋعا نەگىز جوق”

    قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ورىستار كوبىرەك شوعىرلانعان قازاقستاننىڭ سولتۇستىك وبلىستارىندا “قىرىم ستسەناريى قايتالانۋى مۇمكىن” دەپ بولجاۋعا نەگىز جوق دەپ سانايدى. رەسەيلىك “كومسومولسكايا پراۆدا” گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا پرەزيدەنت وسىلاي دەگەن. “پسەۆدوساراپشىلاردىڭ مۇنداي بولجامدارى ەشتەڭە نەگىزدەلمەگەن. مۇنداي جورامال قازاقستانداعى جاعدايدى تۇراقسىزداندىرۋعا جانە رەسەيمەن اراداعى تاتۋ قارىم-قاتىناستى بۇزۋعا باعىتتالعان. مۇنداي بولجامدى تەك بىلىكسىز ادامدار، بىرەۋگە جاعىنعىسى كەلگەن قاسكويلەر عانا ايتۋى مۇمكىن” دەدى توقاەۆ باسىلىم تىلشىسىنە. پرەزيدەنت سونىمەن بىرگە قازاقستاندا ورىسشا ەلدى مەكەن اتتارىن قازاقشالاۋ جانە “سلاۆيان ۇلتى وكىلدەرىنىڭ مەملەكەتتىك ورگانعا ورنالاسۋ كەزىندە قيىندىقتارعا ۇشىرايتىنى” تۋرالى سۇراقتارعا جاۋاپ بەرگەن. “ەلدى مەكەن اتتارى جاپپاي وزگەرتىلىپ جاتقان جوق” دەگەن پرەزيدەنت بىرقاتار ەلدى مەكەندەردىڭ كونە اتتارى قايتارىلدى، “سوۆەت ءداۋىرىن ەسكە سالاتىن ۇندەسپەيتىن توپونيمدەر، جەرگىلىكتى

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: