|  |  |  | 

Köz qaras Sayasat Ädebi älem

Marat Bäydildawlı (Toqaşbaev): QARADALA ATAUI QALPINA KELTİRİLSE…

Jazuşı-publicistQazaq
Wyğır audanında qazaq-wyğır jastarı arasında janjal şığıp, töbeleske wlasqanın, arasında jaraqat alğandar bar ekendigin estip öte qapa boldım. Bwl söz joq, ideologiyalıq jwmıstardıñ olqılığı dep oylaymın.
Jalpı wyğır halqına jappay qara boyau jağuğa bolmaydı. Olar da özinşe bir halıq, tuıs halıq, türki halqı, mwsılman halqı. Negizgi mekeni qazirgi Qıtay jerinde. Wyğır halqı birneşe ğasırdan beri öz täuelsizdigi üşin küresip keledi. Sayasi twrğıdan aşıqtan aşıq olardı qoldauğa qwqımız joq bolsa da, öz basım iştey mwsılman bauırlarımız ğoy, öz aldına el bolıp ketse ğoy dep tileymin.
Wyğır halqınıñ eñbekqorlığı men mädenietine, tili men dästürine qwrmetimiz ülken. Birqatar wyğır qalamgerleriniñ şığarmaların qazaq tiline audaruğa atsalısqannan bolar wyğırşa da täp-täuir söyley alamın. Biraq är närseniñ aqiqatı boladı. Jetisudı HÜİİİ ğasırda qalmaq pen joñğar basqınşılarınan tazartqan azattıq soğıstarına birde bir wyğır qatısqan emes. Birde bir wyğırdıñ qanı tögilgen emes. Qazirgi Wyğır audanı Abılay han, Alban Rayımbek, Şanışqılı Berdiqoja batır qoldarı azat etken qazaq jeriniñ wltaraqtay bir böligi. Ejelgi atı – Qaradala.
Resey men Qıtay arasındağı 1882 jılğı Peterburg şartı saldarınan qıtay ökimetiniñ qudaluınan qorıqqan 9 mıñday wyğır otbası Jetisuğa taban iliktirgen. Onda da general-gubernator G.A.Kolpakovskiydiñ qoldauımen, jergilikti qazaq bolıstarınıñ kelisimimen köşip kelgen wyğır otbasılarına tirşiliginiñ diqanşılıq sipatına baylanıstı şwraylı jerlerden qonıs berilgen. Köşip kelgenderine nebarı 140 jılday ğana uaqıt ötti.
Bwl aralıqta qazaq pen wyğır arasında eşqaşan soğıs, kölemdi janjal bolğan emes. Qayta qız alısıp, qız berisip, qwdandalasıp, bauırlastıq baylanıs nığayıp jattı. Keñestik kezeñde bol'şeviktik sayasat saldarınan Qaradala öñiri äkimşilik böliniste Wyğır audanı atalıp ketti. Ökinişke qaray täuelsizdik jıldarında wyğır, dwñğan, orıs, grek, t.b. diasporalar twratın aumaqta ideologiyalıq jwmıs jetkilikti deñgeyde jürgizilmey qaldı. Sonıñ saldarınan bügingi wyğır diasporası jastarı arasında qazaqtıñ Qaradalasın wyğır diasporasınıñ menşigi retinde qabıldau payda boldı. Qazaq pen wyğır jastarınıñ arasındağı janjaldıñ törkini sonda jatır.
Qazaq halqı, qazaq memleketi wyğır diasporasınıñ bay da baquattı twruına, mädenieti men tiliniñ damuına barınşa jağday jasap otır. Wyğır halqınıñ bwl twrğıdan qazaq halqına ökpesi joq dep oylaymın. Wyğır tilinde oqıtatın mektepter, wyğır tilindegi gazet, wyğır teatrı, t.b. sonıñ däleli. Wyğır diasporası osı tınıştıqtı jalğastırudı qalaydı eken, onda qazaq halqımen tatu twrudan basqa jol joq! Qazaqstan – bärimizge ortaq Otan. Osı qağida tereñ tüsindirilui kerek.
Eger Qazaq jerin mensinbese eşkimdi küştep wstap twra almaytınımız tağı anıq! Naqtı bir aqiqat – Wyğır audanı atauı älem kartasında wyğır memleketiniñ jalauın köteretin jer emes. Sondıqtan öz basım wyğır diasporası arasında menşik sezimin tuğızatın ataudı auıstırğan jön dep esepteymin. Aytalıq, audan atın Qaradala audanı dep özgertu eldiñ, jerdiñ tarihi atauı qalpına keltiruge mümkindik berer edi. edi.
Jastar arasındağı mına tüsinbestikke qwqıq qorğau orındarı layıqtı bağa beredi, zañ bwzuşılıqtarğa jol bergender jazasın aladı dep senemin!

Related Articles

  • Şonjınıñ Geo-Strategiyalıq Şındığı (saraptamalıq maqala)

    Bwl audan (Şonjı) qarasañız şekarağa tiip twr. Şekaranıñ künşığıs betinde atı qazzaqqa berilgen İle Qazaq Avtonomiyalı Oblısı bar (ekinşi sügiret). Onda jer qayısqan qalıñ qazaq twradı. Avtonrmiyalı oblıs ŞUAR’dan bwrın qwrılğan. Ortalığı Qwlja qalası (üşinşi sügirettegi 1-ge qarañız). Osı avtonomiyalı qazaq oblısına qazir segiz audan, bir qala töte qaraydı. Olar: KÜNES, NILQI, TOĞIZTARAU audandarı (üşinşi sügirettegi 5,6,9-ğa qarañız). Bwl üş audan İle añğarı men İle dariyasınıñ basına ornalasqan qazaq eñ köp, eñ irgeli qonıs tepken, tarihı öte tereñ, bayırğı qazaq jeri. Osı üş audan qazaqtarı 20- ğasır basında Orınborğa arnayı hat jazıp, Alaş baspasözin qoldap qarjı joldap, özderin de Alaştıñ alıstağı bir bölşegi sanağan-tın. Osı üş audan tıñ igerip, tam

  • Eldes ORDA: Şonjı taranşılarınıñ “ayğayı” (şağın saraptama)

    Birinşi, wyğırstan degen atau qatelespesem alğaş ret 1928-1935 jj arasında hatqa tüse bastadı. Europanıñ hristian missionerleri qaşqariyada baspa qwrğan. Baspadan wyğırlardıñ qaşqar akcentinde hristian dinin uağızdaytın kitaptar, qissalar, küntizbeler basıp şığardı. Sol köp kitaptıñ birinde “wyğırstan” atauı alğaş ret qoldanılğan. Biraq bwndağı wyğırstan atauı qaşqariyadağı altı ülken şahardı körsetedi. Wyğırstan atauı odan soñ 1951-1955 jıldarı tağı köterildi, biraq ataudı köteruşiler hristian missionerleri emes, wyğırdıñ belsendi sayasi top, elitası boldı. 1951-1955 jıldarı qazirgi ŞUAR’da wlttıq avtonomiyanı anıqtau, şekarasın bekitu jwmıstarı qaurt jürdi, sol kezde qıtay ortalıq partiya komitetine “wyğırstan avtonomiyalı respubilikası” deytin wsınıs joldanğan. Ärine, bwl sol kezdegi köp wsınıstıñ biri, “şarqi türkistan avtonomiyalı respubilikası” degen wsınıs da boldı. Osı avtonomiyalı

  • Prezident Toqaevqa aşıq hat

    2020 jıldıñ 28 mamırında, Mäskeuden jiberilgen meniñ jügim Qızılordağa keldi. CDEK firması, tapsırıs nömiri 1173341109 jiberilim. Qos çemodan. Meniñ qwjattarım, bazarlıqtarım, kiim-keşek, wyalı telefondarım öz ornında. Nemis tilindegi Gete jinağı,  orıs klassikteriniñ kitaptarı, KSRO jurnaldarı  men basqa ädebiet te öz ornında. Biraq, Qıdırbek Rıspekwlı qwrastırğan, jwdırıqtasu jwldızdarınıñ qoltañbalarına tolı “Qazaq boksşıları” attı kitap joğalğan. Sonımen qatar, tarihşımız Kärişal Asan Atanıñ qos kitabı da joq. Ärine, bäri boluı mümkin. Alayda, qazaqi kitaptarımdı orıs jük tasuşısı nemese reseylik şekaraşı jımqırdı dep oylamaymın. Pogon taqqan jergilikti hayuandardıñ sasıq äreketi bolsa kerek. Barıp twrğan oñbağandar ğoy! Mısalı, boks kitabımda mağan arnalğan Ermahan Ibırayımov pen Jandos Kökimovtıñ izgi tilekteri jazılğan. Sonda ne? Oficer atağımen jamılğan

  • AHAÑ men JAHAÑ SALĞAN AZATTIQ JOLI

     «Qazaq» gazetine –107 jıl JWMAT ÄNESWLI                                                                                                                       TARIHI POVEST'                                                                                       

  • Toqaev “Qırım scenariyiniñ qaytalanu mümkindigi” jaylı: “Bwlay boljauğa negiz joq”

    Qazaqstan prezidenti Qasım-Jomart Toqaev. Prezident Qasım-Jomart Toqaev orıstar köbirek şoğırlanğan Qazaqstannıñ soltüstik oblıstarında “Qırım scenariyi qaytalanuı mümkin” dep boljauğa negiz joq dep sanaydı. Reseylik “Komsomol'skaya pravda” gazetine bergen swhbatında prezident osılay degen. “Psevdosarapşılardıñ mwnday boljamdarı eşteñe negizdelmegen. Mwnday joramal Qazaqstandağı jağdaydı twraqsızdandıruğa jäne Reseymen aradağı tatu qarım-qatınastı bwzuğa bağıttalğan. Mwnday boljamdı tek biliksiz adamdar, bireuge jağınğısı kelgen qasköyler ğana aytuı mümkin” dedi Toqaev basılım tilşisine. Prezident sonımen birge Qazaqstanda orısşa eldi meken attarın qazaqşalau jäne “slavyan wltı ökilderiniñ memlekettik organğa ornalasu kezinde qiındıqtarğa wşıraytını” turalı swraqtarğa jauap bergen. “Eldi meken attarı jappay özgertilip jatqan joq” degen prezident birqatar eldi mekenderdiñ köne attarı qaytarıldı, “sovet däuirin eske salatın ündespeytin toponimder, jergilikti

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: