|  |  | 

Köz qaras Sayasat

Eldes ORDA: Şonjı taranşılarınıñ “ayğayı” (şağın saraptama)

Eldos

Eldes ORDA

70857533_2344539168995811_7414732983199858688_nBirinşi, wyğırstan degen atau qatelespesem alğaş ret 1928-1935 jj arasında hatqa tüse bastadı. Europanıñ hristian missionerleri qaşqariyada baspa qwrğan. Baspadan wyğırlardıñ qaşqar akcentinde hristian dinin uağızdaytın kitaptar, qissalar, küntizbeler basıp şığardı. Sol köp kitaptıñ birinde “wyğırstan” atauı alğaş ret qoldanılğan. Biraq bwndağı wyğırstan atauı qaşqariyadağı altı ülken şahardı körsetedi. Wyğırstan atauı odan soñ 1951-1955 jıldarı tağı köterildi, biraq ataudı köteruşiler hristian missionerleri emes, wyğırdıñ belsendi sayasi top, elitası boldı. 1951-1955 jıldarı qazirgi ŞUAR’da wlttıq avtonomiyanı anıqtau, şekarasın bekitu jwmıstarı qaurt jürdi, sol kezde qıtay ortalıq partiya komitetine “wyğırstan avtonomiyalı respubilikası” deytin wsınıs joldanğan. Ärine, bwl sol kezdegi köp wsınıstıñ biri, “şarqi türkistan avtonomiyalı respubilikası” degen wsınıs da boldı. Osı avtonomiyalı wyğır respubilikasınıñ aumağın belgileu kezinde ziyalılar ärtürli pikir ayttı, talas-tartıs köp boldı. Wyğırstan atauı odan keyin 60-70 jj sovet-qıtay qatınastarınıñ eñ tömen şekke deyin naşarlauına baylanıstı tağı kün tärtibine şıqtı. Osı jıldarı “şarqi türkistan inkiläp partiyası” degen ülken sayasi qozğalıs boldı, sonıñ qatarında wyğırstan atauı da balama retinde birge qoldanıldı. Odan keyin 80- jıldarı qıtayda jılımıq bastaldı, sol jıldarı bwl atau kün tärtibinen tüspedi. Äsirese 80 jj soñı men 90 jj basqı kezeñi qattı qızdı. Sebep, sovet odağı ıdırap täuelsiz respubilikalar birinen soñ biri egemendigin jariyalauı edi. 80-90 jj Ürimji, Qaşqar, Hotan, Qwlja qalalarında wltaralıq qaqtığıs köp orın aldı. Sol kezde biraz ziyalı, käsipker azamattar alıs-jaqın şetelge de ketti. Bir qızığı, wyğırstan atauımen Qazaqstan wyğırları öte keş tanıstı. 60,70,80,90 jıldarı Almatıda jarıq körgen qoljazba gazetterde “şarqi türkistan” atı kezigedi. (tipti, “şarqi türkistan auazi” degen atpen gazet te boldı). Bwl jaqqa wyğırstan atauın ala barğandar ŞUAR wyğırları. Olar 91-jıldan keyin mıñdap azamattıq aldı, sauda barıs-kelisi jandandı, qarım-qatınas arttı degendey. Qazaqstanda olardıñ köbeyui jäne mädeni, ruhani jañğıru häm sauda qatınastarınıñ damuı sovet şekpeninen endi şıqqan Qazaqstan wyğırların jaña sapa, basqa bağıtqa bwrıp jiberdi.

Ekinşi, wyğırstan men şarqi türkistan (şığıs türkistan) atauı wyğır ziyalıları arasında äli birizdilikke, birauızdılıqqa kelmegen atau. Bwl ataulardıñ qoldauşıları da, kelispeuşileri de tabıladı. Bwl olardıñ sayasi mädenietiniñ deñgeyi men körinisin körsetedi.
Üşinşisi, Sovet-Qıtay, Aqş-Qıtay jäne Japon-Qıtay qatınastarına baylanıstı (1929-1989 jj) wyğırlar twrğan aumaq mañızdı geo-strategiyalıq aymaqqa aynaldı. Geo-sayasi qatınastar kezinde wyğırdıñ sayasi elitası istikke köp şanşıldı. Sonıñ saldarınan wlttıñ birtwtas sayasi twlğası nemese bir twlğa mañına jinalatın birtwtas wlttıq wyıtqı älsiz boldı. Biz qazaqtıñ sayasi elitası dese birtwtas Alaş ideyasın aytamız ğoy mısalı, däl sonday sayasi birtwtas koncsepciya boluı tiis zamanda bolmay qaldı ökinişke oray. Olardıñ ornında dini konservatorlar, fanattar, är kent-şahardıñ öz bekteri men qojaları boldı, wlttıñ birtwtas demokratiyalıq twlğaları da, sayasi elitası da, qozğalısı da tarih sahınasına tım keş şıqtı. Sol sebepti, 20- ğasır basında twraqtandırıp tastaytın ataulardı bügingi künge deyin äkep wyğırstan ba, joq älde şarqi türkistan ba dep sozıp jürgeni.
Törtinşisi, soñğı on bes jıldıqta qıtay ekonomikası, qıtay sırtqı sayasatı älemdik geo-sayasi jağdayğa ıqpal jasaytın kezeñge ötti. Şını kerek, qıtay aymaqtıq derjavağa aynalıp şığa keldi. Osı kezde Aqş-Qıtay, Europa-Qıtay qatınastarı köpvektorlı sipat aldı, sonıñ qwbılmalı nätijesi negizinde sayasi köp üyek pen diplomatiyalıq lagerler qalıptastı. Endi bwğan soñğı 2-3 jılda payda bolğan Aqş-Qıtay sauda soğısın, Qıtay-Ündistan şekara jañjalın, Qıtay-Japon teñiz dauın tipti, Qıtay-Hongkong, Qıtay-Tayvan demokratiyalıq qaqtığıstarın qosıñız. Bwnıñ bäri anti-qıtayşıl küşterge jaña bir mümkindik tudırdı. Bir kün bwrın Aqş qıtayğa baylanıstı sankciya saludı qarastıratın zañ-jobasına qol qoydı. Bwl ŞUAR mäselesi bwdan bılay kün tärtibinen tüspeydi degen söz. Mäsele kün tärtibinen tüspeydi eken, qıtaydıñ ortalıq aziya elderine baylanıstı sırtqı sayasatı twraqsızdıqqa ötedi. Öytkeni, ŞUAR mäselesiniñ tüpqazığı ortalıq aziyada, bwnı qıtay jaqsı biledi.
Besinşi, Aqş-tıñ qıtayğa baylanıstı sayasi wstanımı qıtay kommunist biligine qarsı anti-qıtayşıl, anti-kommunistşil küşterdi biriktire tüsedi. Qazir bwl process jürip jatır. Wyğırlardıñ şeteldegi top-wyımdarı bwl kezde tört türli sayasi bağıtta körinis berui mümkin. Olar: birtwtas wyğırstan; birtwtas şarqi türkistan; joğarı därejeli avtonomiya; birtwtas panislamist küşter; Osınıñ işinde “birtwtas wyğırstan” nemese “birtwtas şarqi türkistan” küşterin Europa, Aqş, Japon, Ündistan elderi, “joğarı därejeli avtonomiya” küşterin şeteldegi qıtay demokrattarı, “birtwtas panislamist” küşterdi DAEŞ küşteri öñirdegi geo-strategiyalıq sayasatqa ıqpal ete aluı üşin qoldap, astırtın jaña dialogqa baruı bek mümkin. Bwğan baylanıstı qıtaydıñ sayasi tehnologtarı “udı umen qaytaru” ädisin qoldanıp, öñirde “Çin Türkistan” jobasın qolğa aladı. Osı proekti ayasında ŞUAR-dıñ jan tamırı ortalıq aziyanı tolıq şeñgeldeydi. “Çin Türkistan” proektisinde Qaşqar beldeui arqılı Qırğızstan, Özbekstan, Auğanstanğa jäne Qwlja beldeui arqılı Qazaqstanğa ıqpal jasau qarastırılğan. Qıtaydıñ bir Qwlja-Qorğas arqılı jasaytın ekonomikalıq ıqpaldastıq äleueti Qazaqstannıñ Almatı oblısı men Şığıs Qazaqstanın oblısın şırq üyiretindey deñgeyde, arı qarayğısın oylana beriñiz. Onday bolsa qıtaydıñ Qwlja-Qorğas blogı aman twradı eken Şonjı, Şelek, Järkent taranşılarınıñ “ayğayı” bir kün de toqtap qalmaq emes.
Endi ne isteu kerek. Mınaday wsınıs bar:
Birinşi, Qazaqstannıñ qıtaymen şekara audandarında äkimşilik reforma jasau qajet; yağni, keybir audandardı biriktiru kerek;
Ekinşi, qıtaydıñ ortalıq aziyağa jasaytın ekonomikalıq ıqpalın älsiretu üşin Almatı-Bişkek-Taşken ekonomikalıq al'yansın, öñirlik qorğanıs blogın qwru kerek;
Üşinşisi, qıtaymen japsarlas audandardağı şekaralıq özenderdi memleket bastı nazarına aluı kerek. Şekaralıq özen sudıñ aldağı resursı qıtaydıñ ortalıq aziya sayasatınıñ bastı nısanası. Osını erekşe eskeruimiz kerek.
Törtinşi, Qazaqstandağı wlt sayasatı endi tübegeyli özgerui kerek. Köpwlttı, köptildi sayasat memlekettiñ birtwtastığına balta şabadı. Aldağı on jıldıqta özbekter men wyğırlar slavyandardıñ ornın basıp ozıp Qazaqstandağı ekinşi iri halıqqa aynaladı. Qıtay ortalıq aziyağa derjavalıq küşin saqtap twru üşin dwñğan men wyğırlardı sayasi istikke köbirek iledi. Aldağı on jılda dwñğandar men wyğırlar parlamenttegi orıstardıñ ornın basıp jatsa nemese memlekettiñ eñ mañızdı orındarında boy körsetip jatsa, tipti odan da qızığı Qazaqstandağı jer baylığın qıtay qarjısımen öz atında satıp alıp jatsa eş tañğalmaymın.
Eldes ORDA
18.06.2020

Related Articles

  • Şonjınıñ Geo-Strategiyalıq Şındığı (saraptamalıq maqala)

    Bwl audan (Şonjı) qarasañız şekarağa tiip twr. Şekaranıñ künşığıs betinde atı qazzaqqa berilgen İle Qazaq Avtonomiyalı Oblısı bar (ekinşi sügiret). Onda jer qayısqan qalıñ qazaq twradı. Avtonrmiyalı oblıs ŞUAR’dan bwrın qwrılğan. Ortalığı Qwlja qalası (üşinşi sügirettegi 1-ge qarañız). Osı avtonomiyalı qazaq oblısına qazir segiz audan, bir qala töte qaraydı. Olar: KÜNES, NILQI, TOĞIZTARAU audandarı (üşinşi sügirettegi 5,6,9-ğa qarañız). Bwl üş audan İle añğarı men İle dariyasınıñ basına ornalasqan qazaq eñ köp, eñ irgeli qonıs tepken, tarihı öte tereñ, bayırğı qazaq jeri. Osı üş audan qazaqtarı 20- ğasır basında Orınborğa arnayı hat jazıp, Alaş baspasözin qoldap qarjı joldap, özderin de Alaştıñ alıstağı bir bölşegi sanağan-tın. Osı üş audan tıñ igerip, tam

  • Marat Bäydildawlı (Toqaşbaev): QARADALA ATAUI QALPINA KELTİRİLSE…

    Jazuşı-publicist Wyğır audanında qazaq-wyğır jastarı arasında janjal şığıp, töbeleske wlasqanın, arasında jaraqat alğandar bar ekendigin estip öte qapa boldım. Bwl söz joq, ideologiyalıq jwmıstardıñ olqılığı dep oylaymın. Jalpı wyğır halqına jappay qara boyau jağuğa bolmaydı. Olar da özinşe bir halıq, tuıs halıq, türki halqı, mwsılman halqı. Negizgi mekeni qazirgi Qıtay jerinde. Wyğır halqı birneşe ğasırdan beri öz täuelsizdigi üşin küresip keledi. Sayasi twrğıdan aşıqtan aşıq olardı qoldauğa qwqımız joq bolsa da, öz basım iştey mwsılman bauırlarımız ğoy, öz aldına el bolıp ketse ğoy dep tileymin. Wyğır halqınıñ eñbekqorlığı men mädenietine, tili men dästürine qwrmetimiz ülken. Birqatar wyğır qalamgerleriniñ şığarmaların qazaq tiline audaruğa atsalısqannan bolar wyğırşa da täp-täuir söyley alamın. Biraq

  • Prezident Toqaevqa aşıq hat

    2020 jıldıñ 28 mamırında, Mäskeuden jiberilgen meniñ jügim Qızılordağa keldi. CDEK firması, tapsırıs nömiri 1173341109 jiberilim. Qos çemodan. Meniñ qwjattarım, bazarlıqtarım, kiim-keşek, wyalı telefondarım öz ornında. Nemis tilindegi Gete jinağı,  orıs klassikteriniñ kitaptarı, KSRO jurnaldarı  men basqa ädebiet te öz ornında. Biraq, Qıdırbek Rıspekwlı qwrastırğan, jwdırıqtasu jwldızdarınıñ qoltañbalarına tolı “Qazaq boksşıları” attı kitap joğalğan. Sonımen qatar, tarihşımız Kärişal Asan Atanıñ qos kitabı da joq. Ärine, bäri boluı mümkin. Alayda, qazaqi kitaptarımdı orıs jük tasuşısı nemese reseylik şekaraşı jımqırdı dep oylamaymın. Pogon taqqan jergilikti hayuandardıñ sasıq äreketi bolsa kerek. Barıp twrğan oñbağandar ğoy! Mısalı, boks kitabımda mağan arnalğan Ermahan Ibırayımov pen Jandos Kökimovtıñ izgi tilekteri jazılğan. Sonda ne? Oficer atağımen jamılğan

  • Toqaev “Qırım scenariyiniñ qaytalanu mümkindigi” jaylı: “Bwlay boljauğa negiz joq”

    Qazaqstan prezidenti Qasım-Jomart Toqaev. Prezident Qasım-Jomart Toqaev orıstar köbirek şoğırlanğan Qazaqstannıñ soltüstik oblıstarında “Qırım scenariyi qaytalanuı mümkin” dep boljauğa negiz joq dep sanaydı. Reseylik “Komsomol'skaya pravda” gazetine bergen swhbatında prezident osılay degen. “Psevdosarapşılardıñ mwnday boljamdarı eşteñe negizdelmegen. Mwnday joramal Qazaqstandağı jağdaydı twraqsızdandıruğa jäne Reseymen aradağı tatu qarım-qatınastı bwzuğa bağıttalğan. Mwnday boljamdı tek biliksiz adamdar, bireuge jağınğısı kelgen qasköyler ğana aytuı mümkin” dedi Toqaev basılım tilşisine. Prezident sonımen birge Qazaqstanda orısşa eldi meken attarın qazaqşalau jäne “slavyan wltı ökilderiniñ memlekettik organğa ornalasu kezinde qiındıqtarğa wşıraytını” turalı swraqtarğa jauap bergen. “Eldi meken attarı jappay özgertilip jatqan joq” degen prezident birqatar eldi mekenderdiñ köne attarı qaytarıldı, “sovet däuirin eske salatın ündespeytin toponimder, jergilikti

  • “Sayasi wpay jinauğa tırısıp jatır”. Sarapşı Toqaevtıñ EAEO jiınında aytqanı jaylı

    Ayan QALMWRAT Qazaqstan prezidenti Qasım-Jomart Toqaev videokonferenciya arqılı ötken EAEO jiınına qatısıp otır. 19 mamır 2020 jıl. Mamırdıñ 19-ında Euraziya ekonomikalıq odağına (EAEO) müşe elderdiñ prezidentteri videokonferenciya arqılı ötken jiında wyımnıñ aldağı bes jılğa arnalğan damu strategiyasın qabıldağan joq. Jiın kezinde Qazaqstan prezidenti Qasım-Jomart Toqaevtıñ strategiya jobasın «el ükimetteri men parlamentiniñ derbestigin şekteydi» dep, keybir twsın qayta qarau qajet degen wsınıs ayttı. Täuekeldi bağalau tobınıñ direktorı, sayasattanuşı Dosım Sätpaev Azattıqqa bergen swhbatında ekonomikalıq keñes otırısındağı Toqaev söziniñ astarı jaylı, Nwrswltan Nazarbaevtıñ aqırı tayağan däuiri, Euraziya ekonomikalıq odağı işindegi qordalanıp qalğan qayşılıqtar jaylı ayttı.  EAEO işindegi Joğarğı Euraziyalıq ekonomikalıq keñestiñ otırısında Qazaqstan prezidenti Qasım-Jomart Toqaev jobanıñ işinde “Euraziyalıq ekonomikalıq integraciyanıñ 2025

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: