|  |  |  |  | 

تاريح تۇلعالار قازاق حاندىعىنا 550 جىل قازاق شەجىرەسى

كەنەسارى حان مەن بالاسى سىزدىق سۇلتان تۋرالى دەرەك وسمان مۇراعاتىنان

103876087_1734056330091280_1966084923047869475_nكەنەسارى حان مەن بالاسى سىزدىق سۇلتان تۋرالى دەرەك وسمان مۇراعاتىنان كەزدەسۋى بەك مۇمكىن. بۇعان ەشقانداي دا ءشۇباڭىز بولماسىن.
ءبىرىنشى سۇگىرەت، وسمان ەلىندە جارىق كورگەن “باسيرات” (basîret) اتتى گازەت.
ەكىنشى جانە ءۇشىنشى سۇگىرەت، وسمان مەملەكەتىندە جارىق كورگەن “ۋاقىت” اتتى گازەت.
ءتورتىنشى سۇگىرەت، وسمان سۇلتانى ءابدۇلازيزدىڭ قاشقارياعا كومەككە جىبەرگەن اسكەري قارۋ-جاراق، وق-دارىسىنەن ءبىر پارشا كورىنىس.
كەنەسارى مەن سىزدىق سۇلتان تۋرالى وسمان دەرەكتەرى شىنى كەرەك ءالى تولىق زەرتتەلگەن جوق. حان كەنەسارىنىڭ ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىن قازاقستان ايماقتارىمەن شەكتەپ ءبولىپ قاراۋ ەڭ ۇلكەن قاتەلىك سانالادى. حان كەنە مەن شىعىس تۇركىستانداعى قازاق، ۇيعىر، دۇڭعان كوتەرىلىستەرى اراسىنداعى ساياسي، اسكەري قاتىناستار تۋرالى دەرەك تە قىتاي مۇراعاتىندا كومۋلى جاتىر. وندا شاۋەشەك، قۇلجا جانە ءۇرىمجى قالالارىنداعى قازاقتاردىڭ حان كەنەمەن جانە كەيىنگى سىزدىق سۇلتانمەن جاساسقان قۇپيا حاتتارى ساقتاۋلى. وسى تۇستا وسمان مەملەكەتىنىڭ سىرتقى قۇپيا بارلاۋ قىزمەتى تسين ۇكىمەتىنە قارسى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىس ۇيىمداستىرعان مۇسىلماندار تۋرالى راپورت دايىندادى. وندا قۇلجا، شاۋەشەك، ءۇرىمجى جانە قاشقاريا مۇسىلماندارى تۋرالى حاتتامالار توپتالعان. حاتتامانىڭ كەلەسى بۋماسى حيۆا، بۋحارا جانە قوقان حاندىقتارىنىڭ رەسەي ساياساتى مەن وتارىنا بايلانىستى جيناقتالعان. حان كەنەسارىنىڭ اتى مەن ءىس-قيمىلدارى سوندا تولىقتاي كەزدەسەدى.
كەيىن كەنەسارى ءوز اسكەري ءىس-قيمىلىن شىعىس تۇركىستان بەتتەرىندە جالعاستىرۋدى دا كوزدەدى. ويتكەنى، ىشكى قىتايدا تسين ۇكىمەتىنە قارسى كوتەرىلىستەر ارت-ارتىنان تۋىلىپ، مانجۋرلاردىڭ قۇلجا مەن ۇرىمجىدەگى قازاق، دۇڭعان جانە ۇيعىرلار كوتەرىلىسىن باسىپ جانشۋعا كۇشى دارمەنسىز قالعان ەدى. وسىدان سوڭ مانجۋرلاردىڭ قۇلجا (كۇرە) ارقىلى تۇتاس ورتالىق ازياعا ساياسي ەكسپانسيا جۇرگىزۋ جوباسى تاس-تالقان بولدى. قۇلجا مەن ۇرىمجىدەگى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىس حان كەنەسارى ءۇشىن جاقسى وراي بولدى. حان كەنە ەندى ءتاڭىر تاۋ مەن التاي اراسىنداعى قازاق جەرىن ارتقى بازا رەتىندە قولدانۋدى كوزدەدى. بۇل القاپ اتاسى ابىلاي كەزىنەن بەرى حاندار اۋزىنان تۇسپەگەن كۇنشىعىس جايلى اۋماق-تى. اتاسى ابىلايعا ايبار شەككەن تسين ۇكىمەتى قازىر قاۋقارسىز، كوتەرىلىس كۇن ساناپ ءورشىپ كەلەدى. بىراق كەنەسارى بۇل ارمانىنا جەتپەدى، ماقساتى الاتاۋدان اسا المادى…103941394_1734056440091269_5753670265631780279_n
حان كەنەسارى ولگەن كەزدە سىزدىق سۇلتان توقىم قاعار جاستا بولدى. ورىندالماعان ساياسي ارماندى سىزدىق سۇلتان اتقاردى. ول ىشكى قىتايداعى مانجۋر بيلىگىنە قارسى “تايپين تيان گو” بۇلعاعىن ءساتتى پايدالانا وتىرىپ، ءۇرىمجى مەن قۇلجا جانە شاۋەشەك قالالارىنداعى قازاق كوتەرىلىسىنە بولىستى جانە قىسقا ۋاقىت ىشىندە ساياسي تۇلعا رەتىندە تانىلدى.
ءدال وسى تۇستاعى اسكەري وقيعالار ىستانبۇلدا جارىق كورگەن “باسيرات” پەن “ۋاقىت” گازەتتەرىندە كوپ جازىلدى. (سۇگىرەتتەر گازەتتىڭ كەيىنگى نۇسقالارى). ول گازەتتەر قاشقاريا مەن جوڭعاريا تۋرالى اپتالىق اقپاراتتىق ساراپتاما جاساپ تۇردى. گازەت ءتىپتى ول جاقتان كەلگەن ەلشىلەردىڭ سۇلتان ابدۇلازيزبەن سارايداعى جولىعۋىن دا اپتالىق ەڭ ماڭىزدى جاڭالىق رەتىندە بەرىپ وتىردى. سۇلتان ءابدۇلازيز اسكەري قارۋ-جاراق پەن وق-ءدارى جانە سونىمەن بىرگە اسكەري سوعىس مامانى مەن اسكەري تەحنولوگ كادرلارىن جەرورتا، قىزىل تەڭىزدەن كەسىپ ءوتىپ پارسى شىعاناعى ارقىلى ءۇندى مۇحيتىنا ودان بومبايعا دەيىن جەتكىزگەن. بومبايدان قاشقارياعا دەيىن ىستانبۇلداعى اعىلشىن ديپلوماتتارىنا قولقا سالىپ ءجۇرىپ قاراقۇرىم تاۋىنان اتكولىك امان اسىرعان. “باسيرات” پەن “ۋاقىت” گازەتىنىڭ 1971-1972 جىلعى كونە نۇسقالارىندا وسى تۋرالى ايتىلادى (كەمە باستاپتا سۆەيىش كانالى ماڭىندا قايراڭداپ كوپ تۇرىپ قالعان، كەيىن تۇرىك سۇلتانى كەمەنى وڭدەپ قايتا جىبەرگەن).103950450_1734056346757945_2386296348615586874_n
سىزدىق سۇلتان قۇلجا، شاۋەشەك جانە ءۇرىمجى قالالارىندا بەلسەندى اسكەري قيمىل جۇرگىزگەن كەزىندە التايداعى كوگەداي ورداسى اباق كەرەي بيلىگى مەن قاشقارياداعى ياقۇپ بەك حان اراسىندا بىزگە ءالى بەيمالىم ديپلوماتيالىق قاتىناستار ءجۇرىپ جاتتى.
ۇزىن ءسوزدىڭ قىسقاسى، بۇل كەزەڭگە بايلانىستى عىلمي اينالىمعا تۇسپەي قالعان تىڭ دەرەكتەر وسمان مۇراعاتىندا شاڭ باسىپ جاتىر. سول دەرەكتەردى ونتولوگيالىق تالداۋدان وتكىزىپ، ادال جولمەن اشسا بىلسەك (بۇرمالاۋسىز) حان كەنەسارى مەن سىزدىق سۇلتان تۋرالى بىزگە بەيمالىم تىڭ دەرەكتەر كوپتەپ كەزدەسەرى انىق.103872142_1734056396757940_9179485767926288752_n
سۇلتان ابدۇلازيزدەن سوڭ بيلىككە كەلگەن سۇلتان ەكىنشى ابدۇلقاميتتىڭ ىستانبۇلدا قۇپيا قۇرىلتاي وتكىزىپ شىعىس تۇركىستاننان قازاق وكىلدەرىن ۇلكەن قۇرمەت جانە ۇلى سەنىممەن شاقىرۋى تەگىن ەمەس. تاريح ساحناسىندا ولار “قاجىعا بارعان قازاقتار” دەگەن اتپەن عانا ساقتالدى، ال شىن مانىندە قاجىلىق ساپاردى سىلتاۋ قىلا وتىرىپ، سۇلتتاننىڭ ارنايى قۇپيا قۇرىلتايىنا بارا جاتقانىن قايدان ءبىلسىن…
ەلدەس وردا
12.06.2020

Related Articles

  • شونجىنىڭ گەو-ستراتەگيالىق شىندىعى (ساراپتامالىق ماقالا)

    بۇل اۋدان (شونجى) قاراساڭىز شەكاراعا ءتيىپ تۇر. شەكارانىڭ كۇنشىعىس بەتىندە اتى قاززاققا بەرىلگەن ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلىسى بار (ەكىنشى سۇگىرەت). وندا جەر قايىسقان قالىڭ قازاق تۇرادى. اۆتونرميالى وبلىس شۋار’دان بۇرىن قۇرىلعان. ورتالىعى قۇلجا قالاسى ء(ۇشىنشى سۇگىرەتتەگى 1-گە قاراڭىز). وسى اۆتونوميالى قازاق وبلىسىنا قازىر سەگىز اۋدان، ءبىر قالا توتە قارايدى. ولار: كۇنەس، نىلقى، توعىزتاراۋ اۋداندارى ء(ۇشىنشى سۇگىرەتتەگى 5,6,9-عا قاراڭىز). بۇل ءۇش اۋدان ىلە اڭعارى مەن ىلە دارياسىنىڭ باسىنا ورنالاسقان قازاق ەڭ كوپ، ەڭ ىرگەلى قونىس تەپكەن، تاريحى وتە تەرەڭ، بايىرعى قازاق جەرى. وسى ءۇش اۋدان قازاقتارى 20- عاسىر باسىندا ورىنبورعا ارنايى حات جازىپ، الاش ءباسپاسوزىن قولداپ قارجى جولداپ، وزدەرىن دە الاشتىڭ الىستاعى ءبىر بولشەگى ساناعان-تىن. وسى ءۇش اۋدان تىڭ يگەرىپ، تام

  • احاڭ مەن جاحاڭ سالعان ازاتتىق جولى

     «قازاق» گازەتىنە –107 جىل جۇمات انەسۇلى                                                                                                                       تاريحي پوۆەست                                                                                       

  • شارقي تۇركىستان رەسپۋبيليكاسىنىڭ تارقاۋى تۋرالى

    1944- جىلدىڭ قاراشا ايىندا قۇلجا قالاسىندا قۇرىلعان شارقي تۇركىستان رەسپۋبيليكاسى 1946- جىلعا كەلگەندە ۇكىمەتتىڭ رەسمي تۇردە تاراعانىن جانە بۇدان بىلاي شىڭجاڭ ولكەسىمەن بىرىككەن كواليتسيالى ۇكىمەت قۇرماق نيەتىن بىلدىرە وتىرىپ، ۋاقىتشا ۇكىمەتتىڭ ورگان گازەتى “ازات شارقي تۇركىستاندا” ارنايى ماقالا جاريالاعان-دى. نەبارى ءبىر جارىم جىل ءومىر سۇرگەن قۇلجاداعى شارقي تۇركىستان ۇكىمەتى، 1946- شى جىلعا كەلگەندە رەسمي توقتادى. 1944- جىلدىڭ قاراشا ايىندا ۋاقىتشا ۇكىمەت جاريا ەتىلگەن سوڭ، ۇكىمەتتىڭ ورگان گازەتى “ازات شارقي تۇركىستان” دەپ اتالدى. گازەت ۇيعىر، قازاق، ورىس، موڭعول جانە قىتاي تىلىندە جارىق كوردى. گازەتتىڭ قازاقشا بولىمىندە بۇقارا تىشقانباەۆ، قۇرمانالى وسپانۇلى باسشىلىق ەتتى جانە گازەتتىڭ رەداكتسيا قۇرامىندا اۋەسقان نارىنبايۇلى، راحمەتوللا اپشەۇلى، قۇرمانباي تولىبايۇلى، ابدىبەك، الاديار، اسانباي، سىرايىل، قالي قاتارلى كىسىلەر رەداكتور، اۋدارماشى،

  • انگليانىڭ جوڭعاريا قازاقتارىنا وزىق سوعىس قارۋلارىن بەرۋگە تالپىنۋى

    قاشقارداعى انگليا كونسۋلى  انگليانىڭ قاشقارياداعى كونسۋل قىزمەتى 1881- جىلدان كەيىن باستاۋ الادى. انگليانىڭ تۇپكى ماقساتى تسين يمپەرياسىنىڭ سولتۇستىك-باتىس ايماعى مەن تۇركىستان (ورتالىق ازيا) دالاسىنا ءوز ىقپالىن جۇرگىزۋ ەدى. بىراق، بۇل تۇستا پاتشالىق رەسەيدىڭ دە ايماقتاعى ساياسي ىقپال كۇشىن ەسكەرمەۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. پاتشالىق رەسەيدىڭ ءاۋ باستاعى ماقساتى تۇركىستان ايماعىن ەندەي ءوتىپ ءۇندىستان ارقىلى تەلەگەي تەڭىز جولىنا شىعۋ ەدى. بىراق، تۇركىستان دالاسىنداعى تۇركى حاندىقتارى (قازاق، تب) بۇل ماقساتتى ءجۇز جىلداپ كەشىكتىرىپ جاتتى. رەسەي ەندى تۇركىستان دالاسىن قيىر شىعىستان اينالىپ ءوتىپ قاشقاريا ارقىلى ۇندىستانعا ۇلاسۋدى كوزدەدى. بىراق، ول تۇستا قاشقاريا مۇلدە جابىق الەم ەدى. دەيتۇرعانمەن دە جابىق الەمنىڭ تۇستىك قاپتالىنان انگليا يمپەرياسى دا كەلىپ ۇلگىردى. سوسىن نە كەرەك، بۇل ايماق رەسەن-انگليا يمپەرياسىنىڭ

  • ولكە تاريحى

    مينگو جىلناماسىنىڭ 37- جىلى 1-قاڭتاردا جارىق كورگەن. ء(بىزدىڭ جىلناما بويىنشا، 1-قاڭتار، 1948.ج) كىتاپ اۆتورى: پولات قادىري كىتاپتى شىعارۋشى باسپا: “التاي” باسپا ءۇيى پولات قادىري (بولات قادىر) 1919-جىلى شىڭجاڭ ولكەسى قۇتىبي اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن. 1949-جىلى ۇندىستانعا، 1957-جىلى تۇركياعا قونىس اۋدارعان. 1940-جىلى شىڭجاڭ ينستيتۋتىنىڭ (قازىرگى شىڭجاڭ ۋنيۆەسيتەتى) ءتىل-ادەبيەت ءبولىمىن بىتىرگەن. 1940-1941-1945 جىلدارى ولكەلىك ۇكىمەتتىڭ ورگان گازەتى “شىڭجاڭ گازەتىنىڭ” ۇيعىر-قازاق بولىمدەرىندە جۇمىس ىستەگەن. 1944-جىلدىڭ كوكتەمىندە قاماۋعا الىنعان، 1945-جىلى “حان ءتاڭىرى” جۋرنالىندا، 1946-1949 جىلدار اراسىندا “التاي” باسپا ۇيىندە، 1947-1948 جىلدارى “شىڭجاڭ گازەتىنىڭ” ۇيعىر-قازاق بولىمدەرىندە جانە 1947-1949 جىلدارى “التاي” باسپا ءۇيى جاعىنان شىعارىلعان “ەرىك” گازەتىندە جۇمىس ىستەگەن. “ولكە تاريحى” كىتابى ەكى بولىمنەن تۇرادى: ءبىرىنشى بولىمدە، شىڭجاڭ ولكەسىنىڭ ەرتە زامانعى تاريحى، شارۋاشىلىعى، مادەنيەتى، تۇركىلەردىڭ تاريحى، نانىم-سەنىمى

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: