|  |  | 

ساياسات تاريح

ايا سوفيا نەگە مۇراجايعا ايلاندىرىلدى؟!؟

116156190_10158549611208695_2668186308354141402_n
ايا سوفيا ايلاناسىنداعى داۋعا نۇكتەنى قويۋ ءۇشىن ونىڭ 1934 جىلى نەلىكتەن مۇراجايعا ايلاندىرىلعانىن بىلمەك ءلازىم. بۇگىنگى احۋالمەن وتكەنگە باعا بەرۋگە بولمايدى، سول ۋاقىتتىڭ شىندىعىن ءبىلۋ شارت.
وسمان پاتشالىعى 1-ءشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا جەڭىلگەن سوڭ 30 قازان 1918 ج. اتاقتى “موندروس شارتىنا” قول قويدى، بۇل شارت بويىنشا وسمان پاتشالىعى جەڭىمپاز ەلدەردىڭ جەڭىسىن مويىنداپ، ەل بيلىگىن سولارعا تاپسىرىپ، ءىس جۇزىندە ىدىراپ كەتتى.
وسمان پاتشالىعى جەڭىمپاز ەلدەرمەن فرانتسيانىڭ استاناسى پاريج ماڭىنداعى سەۆر (Sevres) قالاشىعىندا 10 تامىز 1920 ج. سوڭعى شارتقا قول قويدى. “سەۆر شارتى” دەپ اتالعان وسى حالىقارالىق قۇجاتقا جەڭىمپاز ەلدەر رەتىندە: بريتانيا يمپەرياسى، فرانتسيا، يتاليا، گرەتسيا، جاپونيا، ارمەنيا، بەلگيا، پولشا، پورتۋگاليا، حيجاز پاتشالىعى، رۋمىنيا، سەربيا، چەحيا، حورۆاتيا قول قويىپتى، جەڭىلىسكە ۇشىراعان وسمان پاتشالىعى بارلىق شارتتاردى مويىنداپ، سول كەزدەگى پرەمەر ءمينيسترى كۇيەۋ فەريد پاشا باستاعان رەسمي دەلەگاتسيا وسى شارتقا قول قويىپ، بەكىتىپتى.
سەۆر شارتىىمەن وسمان پاتشالىعىنىڭ جەرى بەس مەملەكەتكە ۇلەستىرىلىپ، اسكەري سالادان از ساندى حالىقتارعا دەيىنگى كوپتەگەن ماسەلەدە جەڭىمپاز ەلدەردىڭ ايتقانى ىسكە اسقان ەدى. اتاتۇرىك باستاعان “ۇلىتتىق ازاتتىق كۇشتەرى” انكاراداعى “ۇلى ۇلت ءماجىلىسىن” 19 تامىز 1920 ج. جيناپ، سەۆر شارتىن مويىندامايتىنىن الەمگە جاريا ەتتى، سونىمەن قاتار وسى شارتقا قول قويعان وسمانلى دەلەگاتسياسىنىڭ بارلىق مۇشەلەرىن “وتاندى ساتقاندار” دەپ جاريالادى.
اتاتۇرىك باستاعان ۇلىتتىق ازاتتىق كۇشتەرى تۇركيا جەرىن ءبولىسىپ، جاۋلاپ العان بەس ەلمەن ءتورت جىلداي سوعىسىپ، ءبارىن قۋىپ شىقتى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە جوعارىدا اتالعان “جەڭىمپاز” مەملەكەتتەر اتاتۇرىكتىڭ جەڭىسىن مويىنداۋعا ءماجبۇر بولدى. 24 شىلدە 1923 ج. شۆەيتساريانىڭ لوزان قالاسىندا (Lausanne) اتاقتى “لوزان شارتىنا” قول قويىلدى. وسى قۇجات وسى كۇنگى تۇركيا رەسپۋبليكاسىنىڭ نەگىزىن قالاعان، شەكارالارى مەن ۇلىتتىق ەگەمەندىگىن مويىنداعان قۇجات بولعاندىقتان وتە ماڭىزدى. لوزان شارتىنىڭ قول قويىلۋى وتە كۇردەلى جاعدايدا بولدى، كەلىسسوزدەر وتە كەرنەۋلى تالاستارعا ساحنا بولىپ، بىرنەشە رەت ۇزىلە جازداپ، تاراپتار 8 اي دەگەندە ارەڭ مامىلەگە كەلگەن ەكەن.116791764_10158546030808695_6920195233360416129_n
اتاتۇرىك 29 قازان 1923 ج. تۇركيا رەسپۋبليكاسىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن جاريالادى. 15 جىلعا جۋىق سوعىستاردان شىققان ەل، كۇيرەگەن قالالار، كوپ اۋىلداردا ەر ادام دا قالماعان، ەشبىر ءوندىرىس جوق، مىنە اتاتۇرىك وسىنداي اۋىر حالدەگى جاس مەملەكەتتى قولعا الىپ، بىردەن مەملەكەتتىڭ جاعدايىن تۇزەۋ جۇمىستارىنا كىرىسىپ كەتتى، رەفورمالار جاسادى، ءوندىرىس ورىندارىن اشتى، وقۋ ورىندارى مەن وزگە دە باسقارۋ جۇيەلەرىن ەنگىزدى، توقتاۋسىز ەڭبەك ەتتى.
جوعارىدا اتالعان «لوزان شارتىنىڭ» تومپاقتاۋ ەكى بابى بار ەدى، ول كەزدە ونىڭ ءبارىن مويىنداتۋعا شاما جەتپەگەندىكتەن اتاتۇرىك وسى وعاش باپتاردى قابىلداۋعا ءماجبۇر بولىپ ەدى، ەلدىڭ جاعدايى باستى ورىىندا، اماندىق بولسا كۇش جيناعان سوڭ كورەرمىز دەگەن ەدى ول.
وسى ەكى باپ مىنالار:
1. وسمان پاتشالىعىنان قالعان وسى كۇنگى اقشامەن 225 ميلليارد دوللارلىق قارىز. اتاتۇرىك وسى قارىزدى قايتارۋدى موينىنا الدى.
2. بۇعازدار ماسەلەسى: ستامبۋل جانە شاناققالا (داردانەل) بۇعازدارى تولىقتاي تۇركيانىڭ بيلىگىندە ەمەس ەدى. تۇركيا وسى ەكى بۇعازعا ءوز اسكەرىن قويا المايدى جانە بۇعازداردى بريتانيا، فرانتسيا، يتاليا جانە جاپونيا قۇراستىرعان كوميسسيا باقىلايدى.
مىنە، لوزان شارتىنداعى وسى ەكى باپ اتاتۇرىكتى قاتتى مازالاۋشى ەدى، شۇعىل ماسەلەلەردى ەڭسەرىپ العان سوڭ وسى ەكى باپقا دا كىرىسەمىن دەپ جۇرگەن اتاتۇرىك امالىن تاپتى. ونىڭ اسكەري سالاداعى دانىشپاندىعىمەن قاتار ساياسي-ديپلوماتيا جانە ەكونوميكا سالاسىنداعى شەبەرلىگى حالىقارالىق دارەجەدە مويىندالعان شاقتا ناقتى قادام جاسادى.
اتاتۇرىك وسمان يمپەرياسىنان قالعان قارىزدىڭ وسى كۇنگى اقشامەن ايتقاندا 42 ميلليارد دوللارىن تولەپ ەدى، بىراق قالعان 183 ميلليارد دوللاردى تولەگىسى كەلىپ تۇرعان جوق ەدى، بۇل جاس مەملەكەتتىڭ يىعىندا تۇرعان اۋىر سالماق ەدى. سوندىقتان، وسى قارىزدان قۇتىلۋ كەرەك ەدى! وسى قوماقتى اقشا قايتا ەل ەكونوميكاسىنىڭ قاجەتتەرىنە جۇمسالسا دۇرىس بولار ەدى دەپ ويلادى اتاتۇرىك.
اتاتۇرىك سول كەزدەگى گرەتسيا بيلىگىمەن وتە جاقسى دوستىق قاتىناستار ورناتقان ەدى. سوۆەت وداعىمەن دە سونداي جاقسى بايلانىستارى بار ەدى، ستالين اتاتۇرىكتى قاتتى سىيلاۋشى ەدى. اتاتۇرىك لوزان شارتىنا قول قويعان ەلدەرگە مالىمدەمە جاساپ، بىرىنشىدەن وسمان پاتشالىعىنان قالعان قارىزدىڭ 90% سىلىپ تاستاۋدى جانە تۇركيانىڭ اتالمىش ەكى تەڭىز بۇعازىنداعى ەگەمەندىك قۇقىقتارىنىڭ تولىق مويىندالۋىن تالاپ ەتتى. ستامبۋل جانە شاناققالا بۇعازدارى تولىقتاي تۇركيانىڭ قۇزىرىنا ءوتىپ، تۇرىك اسكەرى قونىستانۋى ءتيىس ەدى.116243987_10158546030853695_6168031294386437688_n
وسىنداي احۋالدا اتاتۇرىك سوۆەت وداعى مەن گرەتسيانىڭ قولداۋىن الۋ جانە ەۋروپا ەلدەرىنىڭ الدىندا ءبىر ساياسي مانەۆر جاساۋ ماقساتىمەن 1934 جىلى مينيسترلەر كابينەتى قابىلداعان “ايا سوفيانىڭ مۋزەيگە ايلاندىرىلۋى” قاۋلىسىن بەكىتىپ، قول قويادى. ايا سوفيا بۇكىل حريسستيان الەمى ءۇشىن، اسىرەسە پراۆوسلاۆيە باعىتىنداعىلار ءۇشىن وتە ماڭىزدى حرام، كيەلى سانالادى، مارتەبەسى وتە جوعارى، سوندىقتان تۇركيانىڭ وسى قادامى حريستيان ەلدەرىنە ەرەكشە اسەر ەتتى.
تۇركيا ۇكىمەتى 1935 جانە 1936 جىلدارى سول كەزدەگى بۇۇ سانالعان ۇلتتار قاۋىمداستىعىنا رەسمي نوتا جىبەرىپ، لوزان شارتىنىڭ وسى باپتارىنىڭ كۇشىنىڭ جويىلۋىن تالاپ ەتتى. سوۆەت وداعى جانە گرەتسيا تۇركيانىڭ وسى باستاماسىن قولدادى، ايا سوفيانىڭ مۋزەيگە ايلاندىرىلۋىنا ابدەن رازى بولعان باسقا حريسستيان ەلدەر دە كەلىسىمگە كەلدى. ناتيجەسىندە 20 شىلدە 1936 جىلى “مونترو بۇعازدار شارتىنا” (Montreaux) قول قويىلدى، تۇركيا 30 مىڭ اسكەردى لەزدە ەكى بۇعازدىڭ جاعاسىنا ورنالاستىرىپ جىبەردى، ەكى بۇعاز تولىقتاي تۇركيانىڭ باقىلاۋىنا ءوتتى. ال وسمان پاتشالىعىنان قالعان قارىزدىڭ 90,8% ءوشىرىلىپ، قالعانىنا قويىلعان پروتسەنت مولشەرى ازايتىلدى، تۇركيا 1944 جىلعا دەيىن وسى قارىزدى تولىقتاي قايتاردى.
اتاتۇرىك ماقساتىنا جەتكەن ەدى، ەلىنىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگى جانە تۇتاستىعى ءۇشىن، ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ جالعاسۋى ءۇشىن اسا ماڭىزدى وسى ەكى ماسەلەنى شەشىپ العان ەدى. دەگەنمەن، ايا سوفيانىڭ رەسمي مەنشىك اكتىسىن كەشەۋىلدەتىپ، جوعارىدا اتالعان مونترو شارتىنىڭ بەكىتىلۋىن كۇتكەن ول ساياسي كەمەڭگەرلىگىن تاعى ءبىر رەت كورسەتىپ، 19 قاراشا 1936 ج. وسى عيماراتتى “ايا سوفيا كابىر ءجاميى ءشارىفى” دەپ، ياعىني “ايا سوفيا ۇلى مەشىت ءشارىفى” دەپ تىركەتەدى دە، ستامبۋل قالاسىن جاۋلاپ العان فاتيح سولتان مەھمەد ءىى اتىنداعى قايىرىمدىلىق قورىنىڭ جەكە مەنشىگىنە وتكىزەدى. كورىپ تۇرعاندارىڭىزداي، اتاتۇرىك ساياسي مانەۆر جاساپ، ۇلىتتىق مۇددەگە قول جەتكىزگەن سوڭ ايا سوفيانى رەسمي تۇردە مەشىت رەتىندە تىركەتكەن ەكەن.
قۇرمەتتى دوستار، الىپقاشپا اڭگىمەلەرگە سەنبەڭىزدەر، زايىرلى مەملەكەتتى قۇلاتۋدى كوزدەيتىن راديكالدى كەرىتارتپا اعىمدار تاراتاتىن عايبات پەن وسەكتەرگە ينانباڭىزدار، وسى پوستتى سونداي ماقساتپەن جازىپ وتىرمىن، دۇرىس تۇسىنىڭىزدەر. اتاتۇرىك ايا سوفيانى مۇراجايعا ايلاندىرۋ تاكتيكاسىمەن سول كەزدەگى تۇركيانىڭ ەڭ ماڭىزدى، ەڭ كوكەيتەستى ەكى ماسەلەسىن شەشىپ الدى. ال تۇركيانىڭ وسى كۇنگى بيلىگى ايا سوفيانى مەشىتكە ايلاندىرىپ، قانداي ۇلى پروبلەمانى شەشىپ جاتىر، ناقتى قانداي ماسەلەنى؟!؟
سۋرەتتە: وسمان پاتشالىعىنىڭ پرەمەر ءمينيسترى كۇيەۋ فەريد پاشا وسمان پاتشالىعىن بولشەكتەپ، ىدىراتقان سەۆر شارتىنا قول قويىپ جاتىر.
ەكىنشى سۋرەتتە سەۆر شارتىنا قول قويۋعا بارعان پرەمەر مينيستر كۇيەۋ فەريد پاشا باستاعان وسمانلى دەلەگاتسياسىنىڭ كەيبىر مۇشەلەرى.

Related Articles

  • «كوكەسى» مەن «جاكەسى»: جامبىل وبلىسىندا 60 مىڭ گەكتار جەر مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارىلدى

    «مىقتىلار» مەملەكەتتىك جەردى دە مەنشىكتەپ العان مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «جاڭا جاعدايداعى قا¬زاقستان: ءىس-قيمىل كەزەڭى» اتتى جولداۋىندا جەردىڭ شەتەلدىكتەرگە ساتىل¬مايتىنىن، الايدا بارىنشا ءتيىمدى پايدالانىلۋى قاجەتتىگىن باسا ايت¬قانى بەلگىلى. بۇعان قاتىستى جامبىل وبلىسىنىڭ اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆ اكىمدىكتە وتكەن جيىندا «جەر ەشكىمنىڭ اكەسىنەن قال¬عان مۇرا ەمەس» دەپ ناقتى ۇستانىمىن بىلدىرگەن بولاتىن. ايماق باسشىسى ءتىپتى يگەرۋ¬سىز جاتقان جەرلەردىڭ يەسى كىم بولسا دا مەم¬لە¬كەتكە كەرى قايتارۋدى قۇ¬زىرلى ماماندارعا تاپ¬سىرعان. مۇنداي تا¬لاپتى تاپسىرما باي-ماناپ¬تاردىڭ قابىرعاسىنا باتىپ، جون تەرىسىنە شوق باسقانداي بولعانى داۋسىز. جامبىل وبلىسى اكىم¬دىگىنىڭ جەرلەردى پايدالانۋ جانە قورعالۋىن باقىلاۋ باس-قارماسىنىڭ باسشىسى ءابىل¬حايىر تامابەكتىڭ ايتۋىنشا، جىل باسىنان بەرى جۇرگىزىلگەن تەكسەرىستەر تالاي سۇمدىق پەن قۋلىقتىڭ بەتىن اشقان ەكەن. «جامبىل وبلىسىنىڭ اكى¬مى بەردىبەك ساپارباەۆتىڭ تاپ¬سىرماسىنا وراي، بيىل

  • قىرعىز (قازاق) اۆتونومياسىنا -100 جىل.

    (تاريحي -دەرەكتى اڭگىمە)   جۇمات انەسۇلى     ارمان بولعان اۆتونوميا   قازاق ەلىنىڭ اۆتونوميالى رەسپۋبليكا بولۋىن الاش قايراتكەرلەرى اڭساعان، ارمانداعان. ولار 1917-جىلدان قازاق اۆتونومياسىنىڭ كەلەشەگى ءۇشىن كۇرەستى. ءاليحان بوكەيحانوۆ ول كەزدە كادەت پارتياسىنىڭ مۇشەسى ەدى، سودان رەسەيدىڭ ۋاقىتشا ۇكىمەتىنىڭ باسشىسى بولعان كەرەنسكيدەن، ودان كەيىن كولچاكتىڭ كومەگىمەن قازاق اۆتونومياسىن قۇرۋدان ءۇمىتتى بولعان. كەرەنسكيدىڭ بۇل ماسەلەگە كوڭىل بولۋگە ۋاقىتى بولمادى، ال، كولچاك بولسا، “قازاقتار ەشقاشان اۆتونوميا المايدى” دەپ ءۇزىلدى كەسىلدى باس تارتقان.  سونىمەن 1918-جىلى كولچاكتىڭ، دۋتوۆتىڭ، دەنيكيننىڭ اسكەرلەرى بولشەۆيكتەردەن جەڭىلە باستادى. 1918-جىلى بولشەۆيكتەر اقتارمەن ايقاسىپ جاتقاندا تساريتسين مايدانى، كاسپي، ماڭعىستاۋ ارقىلى ونداعان تۇيەلى اربامەن ءا.جانگەلدين تورعايعا، امانگەلدىنىڭ ساربازدارىنا كوپ قارۋ جاراق جەتكىزدى. كوپ قارجىدا اكەلگەن. سودان1918- جىلى قازان ايىندا تورعايدا سوۆەت وكىمەتى

  • سونشاما كوپ اراب ەلدەرى نە ءۇشىن جالعىز ءيزرايلدى جەڭە المادى؟

    بىرنەشە رەتكى ورتا شىعىس سوعىسىندا اراب ەلدەرىنىڭ اسكەر سانى مەن قارۋ – جاراق سانى يزرايلدەن نەشە ەسە كوپ بولا تۇرا نە ءۇشىن اۋىر جەڭىلىسكە ۇشىراپ، ءيزرايلدى جەر بەتىنەن جوعالتۋ بىلاي تۇرسىن، كەرىسىنشە، وزدەرىنىڭ تەرريتوريالارىنان ايرىلىپ قالدى؟ بۇل جەردە نەشە ءتۇرلى سەبەپتەر بار بولسادا، ەڭ نەگىزگى سەبەپ – ەكى جاقتىڭ سوعىس ماقساتىندا. بىلايشا ايتقاندا، نە ءۇشىن سوعىس جاسايمىز دەگەن ماسەلە. يزرايل نە ءۇشىن سوعىس قيمىلدارىن جۇرگىزەدى؟ سەبەبى وتە وڭاي. ەگەردە، يزرايل سوعىس جاساماسا، ءارى، سوعىستا جەڭىلىس تاپسا، ەكى مىڭ جىلدان بەرى سەرگەلدەڭدە جۇرگەن ياھۋدي ۇلتىنىڭ ارەڭ دەگەندە قۇرعان مەملەكەتى ءبىر جولاتا ويران بولادى. سوندىقتان، يزرايلگە سوعىستا جەڭىپ شىعۋ ارقىلى ءوز ءومىرىن ساقتاپ قالۋدان باسقا جول جوق. ال، قارسى جاققا كەلەر بولساق:

  • قىتايدا وسپان باتىر ۇرپاقتارى ءومىر بويى قاماۋعا ۇكىم ەتىلۋدە

     بىرىككەن ۇتتار ۇيىمى (United Nations),  حالىقارالىق ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ ۇيىمى (International Human Rights Organizations), ەۋروپا پارلامەنتى (European Parliament) جانە  قر پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ،   قر سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ نازارىنا:     سوڭعى جىلدارى قىتاي ۇكىمەتى «تەرروريزمگە، ءدىني ەكسترەميزمگە قارسى كۇرەستى» جەلەۋ ەتىپ شىڭجاڭداعى از ساندى ۇلت وكىلدەرىنە قىسىمدى كۇشەيتتى. بۇل قازاق، ۇيعىر، قىرعىز، ت.ب. شىڭجاڭداعى جەرگىلىكتى از ساندى ۇلت وكىلدەرى قۇقىقتارىنىڭ اۋىر دارەجەدە تاپتالۋىنا سەبەپ بولدى. ميلليوننان استام از ساندى ۇلت وكىلى سوتسىز، سۇراقسىز لاگەرلەرگە (بەيجىڭ بيلىگى «ءبىلىم بەرۋ ورتالىقتارى» دەپ كورسەتۋگە تىرىسادى) قامالىپ، مىڭداعان ادام جالعان جالالارمەن قۋدالاندى. ناتيجەسىندە، شىڭجاڭ ءوڭىرى الەمدەگى ادام قۇقىعى ەڭ اۋىر دارەجەدە تاپتالعان ايماققا اينالدى.   2020 جىلى 10 شىلدە كۇنى (بەيجىڭ ۋاقىتىمەن 08:00 دەن 15:30

  • بۇل باتىسقا ايبات شەگۋ مە؟ پۋتين، روۋحاني مەن سي تسزينپين نەگە بىرلەسكەن اسكەري جاتتىعۋ وتكىزىپ جاتىر؟

    الەكساندر گوستەۆ رەسەيدىڭ وڭتۇستىگىندەگى “اشۋلۋك” اسكەري بازاسىنان ۇشىرىلعان زىمىران. 22 قىركۇيەك، 2020 جىل. ىركۇيەكتە رەسەي، قىتاي جانە يران قۇرلىقتا جانە تەڭىزدە بىرنەشە اۋقىمدى اسكەري جاتتىعۋ وتكىزدى.  كوپ جاعدايدا بۇل شارالار بىرلەسكەن فورمادا، اتالعان ءۇش مەملەكەتتىڭ جانە الەمدىك قاۋىمداستىق، ءبىرىنشى كەزەكتە باتىس كۇدىكپەن قارايتىن بەلارۋس، ميانما سياقتى ەلدەردىڭ قاتىسۋىمەن ءوتتى.  كەي ساراپشى باتىس ەلدەرى جاۋ كورەتىن، تاريحي كونتەكست بويىنشا قازىردىڭ وزىندە “زۇلىمدىق وشاعى ” ەلدەرى اتالىپ جۇرگەن جاڭا اسكەري-ساياسي بلوك پايدا بولۋى مۇمكىن دەپ قاۋىپتەنە باستادى. بۇل شىنىمەن سولاي ما؟ ماسكەۋ، پەكين، تەگەران مەن مينسك قىرۋار قارجى جۇمساعان اسكەري قيمىلدار كىمدى قورقىتۋ ءۇشىن جاسالعان؟ الەكساندر لۋكاشەنكو “باتىس ەلدەرىنەن قاۋىپ تونگەنى ” جونىندە مالىمدەمە جاساعان تۇستا، 21 قىركۇيەك كۇنى، بەلارۋستىڭ اسكەري پوليگوندارىندا رەسەي–بەلارۋس اسكەرىنىڭ قاتىسۋىمەن

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: