|  |  | 

Саясат Тарих

АЙЯ СОФИЯ НЕГЕ МҰРАЖАЙҒА АЙЛАНДЫРЫЛДЫ?!?

116156190_10158549611208695_2668186308354141402_n
Айя София айланасындағы дауға нүктені қою үшін оның 1934 жылы неліктен мұражайға айландырылғанын білмек ләзім. Бүгінгі ахуалмен өткенге баға беруге болмайды, сол уақыттың шындығын білу шарт.
Осман патшалығы 1-ші дүниежүзілік соғыста жеңілген соң 30 қазан 1918 ж. атақты “Мондрос шартына” қол қойды, бұл шарт бойынша Осман патшалығы жеңімпаз елдердің жеңісін мойындап, ел билігін соларға тапсырып, іс жүзінде ыдырап кетті.
Осман патшалығы жеңімпаз елдермен Францияның астанасы Париж маңындағы Севр (Sevres) қалашығында 10 тамыз 1920 ж. соңғы шартқа қол қойды. “Севр шарты” деп аталған осы халықаралық құжатқа жеңімпаз елдер ретінде: Британия империясы, Франция, Италия, Греция, Жапония, Армения, Бельгия, Польша, Португаля, Хижаз патшалығы, Румыния, Сербия, Чехия, Хорватия қол қойыпты, жеңіліске ұшыраған Осман патшалығы барлық шарттарды мойындап, сол кездегі премьер министрі Күйеу Ферид Паша бастаған ресми делегация осы шартқа қол қойып, бекітіпті.
Севр шартыымен Осман патшалығының жері бес мемлекетке үлестіріліп, әскери саладан аз санды халықтарға дейінгі көптеген мәселеде жеңімпаз елдердің айтқаны іске асқан еді. Ататүрік бастаған “Ұлыттық азаттық күштері” Анкарадағы “Ұлы ұлт мәжілісін” 19 тамыз 1920 ж. жинап, Севр шартын мойындамайтынын әлемге жария етті, сонымен қатар осы шартқа қол қойған Османлы делегациясының барлық мүшелерін “отанды сатқандар” деп жариялады.
Ататүрік бастаған ұлыттық азаттық күштері Түркия жерін бөлісіп, жаулап алған бес елмен төрт жылдай соғысып, бәрін қуып шықты. Осының нәтижесінде жоғарыда аталған “жеңімпаз” мемлекеттер Ататүріктің жеңісін мойындауға мәжбүр болды. 24 шілде 1923 ж. Швейцарияның Лозан қаласында (Lausanne) атақты “Лозан шартына” қол қойылды. Осы құжат осы күнгі Түркия Республикасының негізін қалаған, шекаралары мен ұлыттық егемендігін мойындаған құжат болғандықтан өте маңызды. Лозан шартының қол қойылуы өте күрделі жағдайда болды, келіссөздер өте кернеулі таластарға сахна болып, бірнеше рет үзіле жаздап, тараптар 8 ай дегенде әрең мәмілеге келген екен.116791764_10158546030808695_6920195233360416129_n
Ататүрік 29 қазан 1923 ж. Түркия Республикасының тәуелсіздігін жариялады. 15 жылға жуық соғыстардан шыққан ел, күйреген қалалар, көп ауылдарда ер адам да қалмаған, ешбір өндіріс жоқ, міне Ататүрік осындай ауыр халдегі жас мемлекетті қолға алып, бірден мемлекеттің жағдайын түзеу жұмыстарына кірісіп кетті, реформалар жасады, өндіріс орындарын ашты, оқу орындары мен өзге де басқару жүйелерін енгізді, тоқтаусыз еңбек етті.
Жоғарыда аталған «Лозан шартының» томпақтау екі бабы бар еді, ол кезде оның бәрін мойындатуға шама жетпегендіктен Ататүрік осы оғаш баптарды қабылдауға мәжбүр болып еді, елдің жағдайы басты орыында, амандық болса күш жинаған соң көрерміз деген еді ол.
Осы екі бап мыналар:
1. Осман патшалығынан қалған осы күнгі ақшамен 225 миллиард долларлық қарыз. Ататүрік осы қарызды қайтаруды мойнына алды.
2. Бұғаздар мәселесі: Стамбул және Шанаққала (Дарданел) бұғаздары толықтай Түркияның билігінде емес еді. Түркия осы екі бұғазға өз әскерін қоя алмайды және бұғаздарды Британия, Франция, Италия және Жапония құрастырған комиссия бақылайды.
Міне, Лозан шартындағы осы екі бап Ататүрікті қатты мазалаушы еді, шұғыл мәселелерді еңсеріп алған соң осы екі бапқа да кірісемін деп жүрген Ататүрік амалын тапты. Оның әскери саладағы данышпандығымен қатар саяси-дипломатия және экономика саласындағы шеберлігі халықаралық дәрежеде мойындалған шақта нақты қадам жасады.
Ататүрік Осман империясынан қалған қарыздың осы күнгі ақшамен айтқанда 42 миллиард долларын төлеп еді, бірақ қалған 183 миллиард долларды төлегісі келіп тұрған жоқ еді, бұл жас мемлекеттің иығында тұрған ауыр салмақ еді. Сондықтан, осы қарыздан құтылу керек еді! Осы қомақты ақша қайта ел экономикасының қажеттеріне жұмсалса дұрыс болар еді деп ойлады Ататүрік.
Ататүрік сол кездегі Греция билігімен өте жақсы достық қатынастар орнатқан еді. Совет Одағымен де сондай жақсы байланыстары бар еді, Сталин Ататүрікті қатты сыйлаушы еді. Ататүрік Лозан шартына қол қойған елдерге мәлімдеме жасап, біріншіден Осман патшалығынан қалған қарыздың 90% сылып тастауды және Түркияның аталмыш екі теңіз бұғазындағы егемендік құқықтарының толық мойындалуын талап етті. Стамбул және Шанаққала бұғаздары толықтай Түркияның құзырына өтіп, түрік әскері қоныстануы тиіс еді.116243987_10158546030853695_6168031294386437688_n
Осындай ахуалда Ататүрік Совет Одағы мен Грецияның қолдауын алу және Еуропа елдерінің алдында бір саяси маневр жасау мақсатымен 1934 жылы министрлер кабинеті қабылдаған “Айя Софияның музейге айландырылуы” қаулысын бекітіп, қол қояды. Айя София бүкіл хрисстиан әлемі үшін, әсіресе православие бағытындағылар үшін өте маңызды храм, киелі саналады, мәртебесі өте жоғары, сондықтан Түркияның осы қадамы христиан елдеріне ерекше әсер етті.
Түркия үкіметі 1935 және 1936 жылдары сол кездегі БҰҰ саналған Ұлттар Қауымдастығына ресми нота жіберіп, Лозан шартының осы баптарының күшінің жойылуын талап етті. Совет Одағы және Греция Түркияның осы бастамасын қолдады, Айя Софияның музейге айландырылуына әбден разы болған басқа хрисстиан елдер де келісімге келді. Нәтижесінде 20 шілде 1936 жылы “Монтро бұғаздар шартына” (Montreaux) қол қойылды, Түркия 30 мың әскерді лезде екі бұғаздың жағасына орналастырып жіберді, екі бұғаз толықтай Түркияның бақылауына өтті. Ал Осман патшалығынан қалған қарыздың 90,8% өшіріліп, қалғанына қойылған процент мөлшері азайтылды, Түркия 1944 жылға дейін осы қарызды толықтай қайтарды.
Ататүрік мақсатына жеткен еді, елінің ұлттық қауіпсіздігі және тұтастығы үшін, экономикалық дамуының жалғасуы үшін аса маңызды осы екі мәселені шешіп алған еді. Дегенмен, Айя Софияның ресми меншік Актісін кешеуілдетіп, жоғарыда аталған Монтро шартының бекітілуін күткен ол саяси кемеңгерлігін тағы бір рет көрсетіп, 19 қараша 1936 ж. осы ғимаратты “АЙЯ СОФИЯ КӘБІР ЖӘМИІ ШӘРІФІ” деп, яғыни “АЙЯ СОФИЯ ҰЛЫ МЕШІТ ШӘРІФІ” деп тіркетеді де, Стамбул қаласын жаулап алған Фатих Солтан Меһмед ІІ атындағы қайырымдылық қорының жеке меншігіне өткізеді. Көріп тұрғандарыңыздай, Ататүрік саяси маневр жасап, ұлыттық мүддеге қол жеткізген соң Айя Софияны ресми түрде мешіт ретінде тіркеткен екен.
Құрметті достар, алыпқашпа әңгімелерге сенбеңіздер, зайырлы мемлекетті құлатуды көздейтін радикалды керітартпа ағымдар тарататын ғайбат пен өсектерге инанбаңыздар, осы постты сондай мақсатпен жазып отырмын, дұрыс түсініңіздер. Ататүрік Айя Софияны мұражайға айландыру тактикасымен сол кездегі Түркияның ең маңызды, ең көкейтесті екі мәселесін шешіп алды. Ал Түркияның осы күнгі билігі Айя Софияны мешітке айландырып, қандай ұлы проблеманы шешіп жатыр, нақты қандай мәселені?!?
Суретте: Осман патшалығының премьер министрі Күйеу Ферид Паша Осман патшалығын бөлшектеп, ыдыратқан Севр шартына қол қойып жатыр.
Екінші суретте Севр шартына қол қоюға барған премьер министр Күйеу Ферид Паша бастаған Османлы делегациясының кейбір мүшелері.

Related Articles

  • «Көкесі» мен «Жәкесі»: Жамбыл облысында 60 мың гектар жер мемлекет меншігіне қайтарылды

    «Мықтылар» мемлекеттік жерді де меншіктеп алған Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев «Жаңа жағдайдағы Қа¬зақстан: іс-қимыл кезеңі» атты Жолдауында жердің шетелдіктерге сатыл¬майтынын, алайда барынша тиімді пайдаланылуы қажеттігін баса айт¬қаны белгілі. Бұған қатысты Жамбыл облысының әкімі Бердібек Сапарбаев әкімдікте өткен жиында «жер ешкімнің әкесінен қал¬ған мұра емес» деп нақты ұстанымын білдірген болатын. Аймақ басшысы тіпті игеру¬сіз жатқан жерлердің иесі кім болса да мем¬ле¬кетке кері қайтаруды құ¬зырлы мамандарға тап¬сырған. Мұндай та¬лапты тапсырма бай-манап¬тардың қабырғасына батып, жон терісіне шоқ басқандай болғаны даусыз. Жамбыл облысы әкім¬дігінің Жерлерді пайдалану және қорғалуын бақылау бас-қармасының басшысы Әбіл¬хайыр Тамабектің айтуынша, жыл басынан бері жүргізілген тексерістер талай сұмдық пен қулықтың бетін ашқан екен. «Жамбыл облысының әкі¬мі Бердібек Сапарбаевтың тап¬сырмасына орай, биыл

  • Қырғыз (қазақ) автономиясына -100 жыл.

    (тарихи -деректі әңгіме)   Жұмат ӘНЕСҰЛЫ     АРМАН БОЛҒАН АВТОНОМИЯ   Қазақ елінің автономиялы республика болуын Алаш қайраткерлері аңсаған, армандаған. Олар 1917-жылдан қазақ автономиясының келешегі үшін күресті. Әлихан Бөкейханов ол кезде кадет партиясының мүшесі еді, содан Ресейдің Уақытша үкіметінің басшысы болған Керенскийден, одан кейін Колчактың көмегімен Қазақ автономиясын құрудан үмітті болған. Керенскийдің бұл мәселеге көңіл бөлуге уақыты болмады, ал, Колчак болса, “Қазақтар ешқашан автономия алмайды” деп үзілді кесілді бас тартқан.  Сонымен 1918-жылы Колчактың, Дутовтың, Деникиннің әскерлері большевиктерден жеңіле бастады. 1918-жылы большевиктер ақтармен айқасып жатқанда Царицин майданы, Каспий, Маңғыстау арқылы ондаған түйелі арбамен Ә.Жангелдин Торғайға, Амангелдінің сарбаздарына көп қару жарақ жеткізді. Көп қаржыда әкелген. Содан1918- жылы қазан айында Торғайда Совет өкіметі

  • Соншама көп Араб елдері не үшін жалғыз Израильді жеңе алмады?

    Бірнеше реткі Орта Шығыс соғысында Араб елдерінің әскер саны мен қару – жарақ саны Израильден неше есе көп бола тұра не үшін ауыр жеңіліске ұшырап, Израильді жер бетінен жоғалту былай тұрсын, керісінше, өздерінің территорияларынан айрылып қалды? Бұл жерде неше түрлі себептер бар болсада, ең негізгі себеп – екі жақтың соғыс мақсатында. Былайша айтқанда, не үшін соғыс жасаймыз деген мәселе. Израиль не үшін соғыс қимылдарын жүргізеді? Себебі өте оңай. Егерде, Израиль соғыс жасамаса, әрі, соғыста жеңіліс тапса, екі мың жылдан бері сергелдеңде жүрген яһуди ұлтының әрең дегенде құрған мемлекеті бір жолата ойран болады. Сондықтан, Израильге соғыста жеңіп шығу арқылы өз өмірін сақтап қалудан басқа жол жоқ. Ал, қарсы жаққа келер болсақ:

  • Қытайда Оспан батыр ұрпақтары өмір бойы қамауға үкім етілуде

     Біріккен Ұттар Ұйымы (United Nations),  Халықаралық Адам Құқықтарын қорғау ұйымы (International Human Rights Organizations), Еуропа Парламенті (European Parliament) және  ҚР Президент әкімшілігінің,   ҚР Сыртқы істер министрлігінің назарына:     Соңғы жылдары Қытай үкіметі «терроризмге, діни экстремизмге қарсы күресті» желеу етіп Шыңжаңдағы аз санды ұлт өкілдеріне қысымды күшейтті. Бұл қазақ, ұйғыр, қырғыз, т.б. Шыңжаңдағы жергілікті аз санды ұлт өкілдері құқықтарының ауыр дәрежеде тапталуына себеп болды. Миллионнан астам аз санды ұлт өкілі сотсыз, сұрақсыз лагерлерге (Бейжің билігі «Білім беру орталықтары» деп көрсетуге тырысады) қамалып, мыңдаған адам жалған жалалармен қудаланды. Нәтижесінде, Шыңжаң өңірі әлемдегі адам құқығы ең ауыр дәрежеде тапталған аймаққа айналды.   2020 жылы 10 шілде күні (Бейжің уақытымен 08:00 ден 15:30

  • Бұл Батысқа айбат шегу ме? Путин, Роухани мен Си Цзиньпин неге бірлескен әскери жаттығу өткізіп жатыр?

    Александр ГОСТЕВ Ресейдің оңтүстігіндегі “Ашулук” әскери базасынан ұшырылған зымыран. 22 қыркүйек, 2020 жыл. ыркүйекте Ресей, Қытай және Иран құрлықта және теңізде бірнеше ауқымды әскери жаттығу өткізді.  Көп жағдайда бұл шаралар бірлескен формада, аталған үш мемлекеттің және әлемдік қауымдастық, бірінші кезекте Батыс күдікпен қарайтын Беларусь, Мьянма сияқты елдердің қатысуымен өтті.  Кей сарапшы батыс елдері жау көретін, тарихи контекст бойынша қазірдің өзінде “зұлымдық ошағы ” елдері аталып жүрген жаңа әскери-саяси блок пайда болуы мүмкін деп қауіптене бастады. Бұл шынымен солай ма? Мәскеу, Пекин, Тегеран мен Минск қыруар қаржы жұмсаған әскери қимылдар кімді қорқыту үшін жасалған? Александр Лукашенко “Батыс елдерінен қауіп төнгені ” жөнінде мәлімдеме жасаған тұста, 21 қыркүйек күні, Беларусьтің әскери полигондарында Ресей–Беларусь әскерінің қатысуымен

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: