|  |  | 

Sayasat Tarih

AYYA SOFIYA NEGE MWRAJAYĞA AYLANDIRILDI?!?

116156190_10158549611208695_2668186308354141402_n
Ayya Sofiya aylanasındağı dauğa nükteni qoyu üşin onıñ 1934 jılı nelikten mwrajayğa aylandırılğanın bilmek läzim. Bügingi ahualmen ötkenge bağa beruge bolmaydı, sol uaqıttıñ şındığın bilu şart.
Osman patşalığı 1-şi düniejüzilik soğısta jeñilgen soñ 30 qazan 1918 j. ataqtı “Mondros şartına” qol qoydı, bwl şart boyınşa Osman patşalığı jeñimpaz elderdiñ jeñisin moyındap, el biligin solarğa tapsırıp, is jüzinde ıdırap ketti.
Osman patşalığı jeñimpaz eldermen Franciyanıñ astanası Parij mañındağı Sevr (Sevres) qalaşığında 10 tamız 1920 j. soñğı şartqa qol qoydı. “Sevr şartı” dep atalğan osı halıqaralıq qwjatqa jeñimpaz elder retinde: Britaniya imperiyası, Franciya, Italiya, Greciya, Japoniya, Armeniya, Bel'giya, Pol'şa, Portugalya, Hijaz patşalığı, Rumıniya, Serbiya, Çehiya, Horvatiya qol qoyıptı, jeñiliske wşırağan Osman patşalığı barlıq şarttardı moyındap, sol kezdegi prem'er ministri Küyeu Ferid Paşa bastağan resmi delegaciya osı şartqa qol qoyıp, bekitipti.
Sevr şartıımen Osman patşalığınıñ jeri bes memleketke ülestirilip, äskeri saladan az sandı halıqtarğa deyingi köptegen mäselede jeñimpaz elderdiñ aytqanı iske asqan edi. Atatürik bastağan “Wlıttıq azattıq küşteri” Ankaradağı “Wlı wlt mäjilisin” 19 tamız 1920 j. jinap, Sevr şartın moyındamaytının älemge jariya etti, sonımen qatar osı şartqa qol qoyğan Osmanlı delegaciyasınıñ barlıq müşelerin “otandı satqandar” dep jariyaladı.
Atatürik bastağan wlıttıq azattıq küşteri Türkiya jerin bölisip, jaulap alğan bes elmen tört jılday soğısıp, bärin quıp şıqtı. Osınıñ nätijesinde joğarıda atalğan “jeñimpaz” memleketter Atatüriktiñ jeñisin moyındauğa mäjbür boldı. 24 şilde 1923 j. Şveycariyanıñ Lozan qalasında (Lausanne) ataqtı “Lozan şartına” qol qoyıldı. Osı qwjat osı küngi Türkiya Respublikasınıñ negizin qalağan, şekaraları men wlıttıq egemendigin moyındağan qwjat bolğandıqtan öte mañızdı. Lozan şartınıñ qol qoyıluı öte kürdeli jağdayda boldı, kelissözder öte kerneuli talastarğa sahna bolıp, birneşe ret üzile jazdap, taraptar 8 ay degende äreñ mämilege kelgen eken.116791764_10158546030808695_6920195233360416129_n
Atatürik 29 qazan 1923 j. Türkiya Respublikasınıñ täuelsizdigin jariyaladı. 15 jılğa juıq soğıstardan şıqqan el, küyregen qalalar, köp auıldarda er adam da qalmağan, eşbir öndiris joq, mine Atatürik osınday auır haldegi jas memleketti qolğa alıp, birden memlekettiñ jağdayın tüzeu jwmıstarına kirisip ketti, reformalar jasadı, öndiris orındarın aştı, oqu orındarı men özge de basqaru jüyelerin engizdi, toqtausız eñbek etti.
Joğarıda atalğan «Lozan şartınıñ» tompaqtau eki babı bar edi, ol kezde onıñ bärin moyındatuğa şama jetpegendikten Atatürik osı oğaş baptardı qabıldauğa mäjbür bolıp edi, eldiñ jağdayı bastı orıında, amandıq bolsa küş jinağan soñ körermiz degen edi ol.
Osı eki bap mınalar:
1. Osman patşalığınan qalğan osı küngi aqşamen 225 milliard dollarlıq qarız. Atatürik osı qarızdı qaytarudı moynına aldı.
2. Bwğazdar mäselesi: Stambul jäne Şanaqqala (Dardanel) bwğazdarı tolıqtay Türkiyanıñ biliginde emes edi. Türkiya osı eki bwğazğa öz äskerin qoya almaydı jäne bwğazdardı Britaniya, Franciya, Italiya jäne Japoniya qwrastırğan komissiya baqılaydı.
Mine, Lozan şartındağı osı eki bap Atatürikti qattı mazalauşı edi, şwğıl mäselelerdi eñserip alğan soñ osı eki bapqa da kirisemin dep jürgen Atatürik amalın taptı. Onıñ äskeri saladağı danışpandığımen qatar sayasi-diplomatiya jäne ekonomika salasındağı şeberligi halıqaralıq därejede moyındalğan şaqta naqtı qadam jasadı.
Atatürik Osman imperiyasınan qalğan qarızdıñ osı küngi aqşamen aytqanda 42 milliard dolların tölep edi, biraq qalğan 183 milliard dollardı tölegisi kelip twrğan joq edi, bwl jas memlekettiñ iığında twrğan auır salmaq edi. Sondıqtan, osı qarızdan qwtılu kerek edi! Osı qomaqtı aqşa qayta el ekonomikasınıñ qajetterine jwmsalsa dwrıs bolar edi dep oyladı Atatürik.
Atatürik sol kezdegi Greciya biligimen öte jaqsı dostıq qatınastar ornatqan edi. Sovet Odağımen de sonday jaqsı baylanıstarı bar edi, Stalin Atatürikti qattı sıylauşı edi. Atatürik Lozan şartına qol qoyğan elderge mälimdeme jasap, birinşiden Osman patşalığınan qalğan qarızdıñ 90% sılıp tastaudı jäne Türkiyanıñ atalmış eki teñiz bwğazındağı egemendik qwqıqtarınıñ tolıq moyındaluın talap etti. Stambul jäne Şanaqqala bwğazdarı tolıqtay Türkiyanıñ qwzırına ötip, türik äskeri qonıstanuı tiis edi.116243987_10158546030853695_6168031294386437688_n
Osınday ahualda Atatürik Sovet Odağı men Greciyanıñ qoldauın alu jäne Europa elderiniñ aldında bir sayasi manevr jasau maqsatımen 1934 jılı ministrler kabineti qabıldağan “Ayya Sofiyanıñ muzeyge aylandırıluı” qaulısın bekitip, qol qoyadı. Ayya Sofiya bükil hrisstian älemi üşin, äsirese pravoslavie bağıtındağılar üşin öte mañızdı hram, kieli sanaladı, märtebesi öte joğarı, sondıqtan Türkiyanıñ osı qadamı hristian elderine erekşe äser etti.
Türkiya ükimeti 1935 jäne 1936 jıldarı sol kezdegi BWW sanalğan Wlttar Qauımdastığına resmi nota jiberip, Lozan şartınıñ osı baptarınıñ küşiniñ joyıluın talap etti. Sovet Odağı jäne Greciya Türkiyanıñ osı bastamasın qoldadı, Ayya Sofiyanıñ muzeyge aylandırıluına äbden razı bolğan basqa hrisstian elder de kelisimge keldi. Nätijesinde 20 şilde 1936 jılı “Montro bwğazdar şartına” (Montreaux) qol qoyıldı, Türkiya 30 mıñ äskerdi lezde eki bwğazdıñ jağasına ornalastırıp jiberdi, eki bwğaz tolıqtay Türkiyanıñ baqılauına ötti. Al Osman patşalığınan qalğan qarızdıñ 90,8% öşirilip, qalğanına qoyılğan procent mölşeri azaytıldı, Türkiya 1944 jılğa deyin osı qarızdı tolıqtay qaytardı.
Atatürik maqsatına jetken edi, eliniñ wlttıq qauipsizdigi jäne twtastığı üşin, ekonomikalıq damuınıñ jalğasuı üşin asa mañızdı osı eki mäseleni şeşip alğan edi. Degenmen, Ayya Sofiyanıñ resmi menşik Aktisin keşeuildetip, joğarıda atalğan Montro şartınıñ bekitiluin kütken ol sayasi kemeñgerligin tağı bir ret körsetip, 19 qaraşa 1936 j. osı ğimarattı “AYYA SOFIYA KÄBİR JÄMIİ ŞÄRİFİ” dep, yağıni “AYYA SOFIYA WLI MEŞİT ŞÄRİFİ” dep tirketedi de, Stambul qalasın jaulap alğan Fatih Soltan Mehmed İİ atındağı qayırımdılıq qorınıñ jeke menşigine ötkizedi. Körip twrğandarıñızday, Atatürik sayasi manevr jasap, wlıttıq müddege qol jetkizgen soñ Ayya Sofiyanı resmi türde meşit retinde tirketken eken.
Qwrmetti dostar, alıpqaşpa äñgimelerge senbeñizder, zayırlı memleketti qwlatudı közdeytin radikaldı keritartpa ağımdar taratatın ğaybat pen ösekterge inanbañızdar, osı posttı sonday maqsatpen jazıp otırmın, dwrıs tüsiniñizder. Atatürik Ayya Sofiyanı mwrajayğa aylandıru taktikasımen sol kezdegi Türkiyanıñ eñ mañızdı, eñ kökeytesti eki mäselesin şeşip aldı. Al Türkiyanıñ osı küngi biligi Ayya Sofiyanı meşitke aylandırıp, qanday wlı problemanı şeşip jatır, naqtı qanday mäseleni?!?
Surette: Osman patşalığınıñ prem'er ministri Küyeu Ferid Paşa Osman patşalığın bölşektep, ıdıratqan Sevr şartına qol qoyıp jatır.
Ekinşi surette Sevr şartına qol qoyuğa barğan prem'er ministr Küyeu Ferid Paşa bastağan Osmanlı delegaciyasınıñ keybir müşeleri.

Related Articles

  • «Kökesi» men «Jäkesi»: Jambıl oblısında 60 mıñ gektar jer memleket menşigine qaytarıldı

    «Mıqtılar» memlekettik jerdi de menşiktep alğan Memleket basşısı Qasım-Jomart Toqaev «Jaña jağdaydağı Qa¬zaqstan: is-qimıl kezeñi» attı Joldauında jerdiñ şeteldikterge satıl¬maytının, alayda barınşa tiimdi paydalanıluı qajettigin basa ayt¬qanı belgili. Bwğan qatıstı Jambıl oblısınıñ äkimi Berdibek Saparbaev äkimdikte ötken jiında «jer eşkimniñ äkesinen qal¬ğan mwra emes» dep naqtı wstanımın bildirgen bolatın. Aymaq basşısı tipti igeru¬siz jatqan jerlerdiñ iesi kim bolsa da mem¬le¬ketke keri qaytarudı qw¬zırlı mamandarğa tap¬sırğan. Mwnday ta¬laptı tapsırma bay-manap¬tardıñ qabırğasına batıp, jon terisine şoq basqanday bolğanı dausız. Jambıl oblısı äkim¬diginiñ Jerlerdi paydalanu jäne qorğaluın baqılau bas-qarmasınıñ basşısı Äbil¬hayır Tamabektiñ aytuınşa, jıl basınan beri jürgizilgen tekserister talay swmdıq pen qulıqtıñ betin aşqan eken. «Jambıl oblısınıñ äki¬mi Berdibek Saparbaevtıñ tap¬sırmasına oray, biıl

  • Qırğız (qazaq) avtonomiyasına -100 jıl.

    (tarihi -derekti äñgime)   Jwmat ÄNESWLI     ARMAN BOLĞAN AVTONOMIYA   Qazaq eliniñ avtonomiyalı respublika boluın Alaş qayratkerleri añsağan, armandağan. Olar 1917-jıldan qazaq avtonomiyasınıñ keleşegi üşin küresti. Älihan Bökeyhanov ol kezde kadet partiyasınıñ müşesi edi, sodan Reseydiñ Uaqıtşa ükimetiniñ basşısı bolğan Kerenskiyden, odan keyin Kolçaktıñ kömegimen Qazaq avtonomiyasın qwrudan ümitti bolğan. Kerenskiydiñ bwl mäselege köñil böluge uaqıtı bolmadı, al, Kolçak bolsa, “Qazaqtar eşqaşan avtonomiya almaydı” dep üzildi kesildi bas tartqan.  Sonımen 1918-jılı Kolçaktıñ, Dutovtıñ, Denikinniñ äskerleri bol'şevikterden jeñile bastadı. 1918-jılı bol'şevikter aqtarmen ayqasıp jatqanda Caricin maydanı, Kaspiy, Mañğıstau arqılı ondağan tüyeli arbamen Ä.Jangeldin Torğayğa, Amangeldiniñ sarbazdarına köp qaru jaraq jetkizdi. Köp qarjıda äkelgen. Sodan1918- jılı qazan ayında Torğayda Sovet ökimeti

  • Sonşama köp Arab elderi ne üşin jalğız Izrail'di jeñe almadı?

    Birneşe retki Orta Şığıs soğısında Arab elderiniñ äsker sanı men qaru – jaraq sanı Izrail'den neşe ese köp bola twra ne üşin auır jeñiliske wşırap, Izrail'di jer betinen joğaltu bılay twrsın, kerisinşe, özderiniñ territoriyalarınan ayrılıp qaldı? Bwl jerde neşe türli sebepter bar bolsada, eñ negizgi sebep – eki jaqtıñ soğıs maqsatında. Bılayşa aytqanda, ne üşin soğıs jasaymız degen mäsele. Izrail' ne üşin soğıs qimıldarın jürgizedi? Sebebi öte oñay. Egerde, Izrail' soğıs jasamasa, äri, soğısta jeñilis tapsa, eki mıñ jıldan beri sergeldeñde jürgen yahudi wltınıñ äreñ degende qwrğan memleketi bir jolata oyran boladı. Sondıqtan, Izrail'ge soğısta jeñip şığu arqılı öz ömirin saqtap qaludan basqa jol joq. Al, qarsı jaqqa keler bolsaq:

  • Qıtayda Ospan batır wrpaqtarı ömir boyı qamauğa ükim etilude

     Birikken Wttar Wyımı (United Nations),  Halıqaralıq Adam Qwqıqtarın qorğau wyımı (International Human Rights Organizations), Europa Parlamenti (European Parliament) jäne  QR Prezident äkimşiliginiñ,   QR Sırtqı ister ministrliginiñ nazarına:     Soñğı jıldarı Qıtay ükimeti «terrorizmge, dini ekstremizmge qarsı küresti» jeleu etip Şıñjañdağı az sandı wlt ökilderine qısımdı küşeytti. Bwl qazaq, wyğır, qırğız, t.b. Şıñjañdağı jergilikti az sandı wlt ökilderi qwqıqtarınıñ auır därejede taptaluına sebep boldı. Millionnan astam az sandı wlt ökili sotsız, swraqsız lagerlerge (Beyjiñ biligi «Bilim beru ortalıqtarı» dep körsetuge tırısadı) qamalıp, mıñdağan adam jalğan jalalarmen qudalandı. Nätijesinde, Şıñjañ öñiri älemdegi adam qwqığı eñ auır därejede taptalğan aymaqqa aynaldı.   2020 jılı 10 şilde küni (Beyjiñ uaqıtımen 08:00 den 15:30

  • Bwl Batısqa aybat şegu me? Putin, Rouhani men Si Czin'pin nege birlesken äskeri jattığu ötkizip jatır?

    Aleksandr GOSTEV Reseydiñ oñtüstigindegi “Aşuluk” äskeri bazasınan wşırılğan zımıran. 22 qırküyek, 2020 jıl. ırküyekte Resey, Qıtay jäne Iran qwrlıqta jäne teñizde birneşe auqımdı äskeri jattığu ötkizdi.  Köp jağdayda bwl şaralar birlesken formada, atalğan üş memlekettiñ jäne älemdik qauımdastıq, birinşi kezekte Batıs küdikpen qaraytın Belarus', M'yanma siyaqtı elderdiñ qatısuımen ötti.  Key sarapşı batıs elderi jau köretin, tarihi kontekst boyınşa qazirdiñ özinde “zwlımdıq oşağı ” elderi atalıp jürgen jaña äskeri-sayasi blok payda boluı mümkin dep qauiptene bastadı. Bwl şınımen solay ma? Mäskeu, Pekin, Tegeran men Minsk qıruar qarjı jwmsağan äskeri qimıldar kimdi qorqıtu üşin jasalğan? Aleksandr Lukaşenko “Batıs elderinen qauip töngeni ” jöninde mälimdeme jasağan twsta, 21 qırküyek küni, Belarus'tiñ äskeri poligondarında Resey–Belarus' äskeriniñ qatısuımen

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: