|  |  |  | 

تاريح قازاق حاندىعىنا 550 جىل قازاق شەجىرەسى

ريم بيلەۋشىلەرى ۇلى دالادان بارعان با؟

Yteli Ytalia
يتەلى رۋى – ىرگەلى رۋلاردىڭ ءبىرى. اتاۋى جاعىنان يتەلى كادىمگى يتەلگى قۇستىڭ اتاۋىنىڭ عاسىرلار لەگىندە ع، گ ارىپتەرى تۇسۋىنە بايلانىستى وزگەرىسكە ۇشىراعان ءتۇرى بولۋى مۇمكىن. ەكىنشى جاقتان العاندا، يد-تەلى، يدي-تەلە بولىپ ەجەلگى التايلىق تەلەلەردىڭ ءبىر بۇتاعى بولۋى مۇمكىن. يد-تەلى، يدي-تەلە اتاۋلارى ولاردى جەر-تەلەلەرى(وتىرىقشى تەلە) جانە قاسقىردى توتەم ەتكەن تەلەلەر رەتىندە كورسەتە الادى. يتەلىنىڭ شەجىرە بويىنشا كوكبۇلاق دەگەن اتانىڭ نەمەرەسى ەكەنىن تانىساق، كوك ءسوزىنىڭ قۇدايى سيپاتتار مەن كوك بورىگە، كيەگە قاتىستىلىعىن ەسكەرسەك يت ءسوزىنىڭ ءارى جاعىندا قاسقىر توتەمى جاتادى. يتاليانداردىڭ يت ەمگەن(قاسقىر ەمگەن) ەكى بالانى توتەم ساناپ، كۇنى بۇگىنگە دەيىن يتەلى اتاۋىنان يتەليا(يتاليا) بولىپ تۇرعانىن بىلە الامىز. ونىڭ ۇستىنە كوكبۇلاق اتالاتىن كەي جەردى حالىق كوكەبۇلاق دەپ تە ايتادى. كوكەبۇلاق – تىۆا تىلىندە كوكتەگى بۇلاق، كوكتىڭ بۇلاعى دەگەن ماعىنادا. دۋلىعا ءسوزىنىڭ تورىك، تۇرىك دەپ تە ايتىلاتىنى، تۇركى تىلدەرى سوزدىگىندە جانە بۇگىنگى تىۆالاردىڭ تىلىندە ات تۇياعىنىڭ جۇرەكشەسىن بىلدىرەتىن تۇلۇن ءسوزى اۋىز ەكى تىلدە تۇرعىن بولىپ، ر مەن ل-دىڭ اۋىسىمدىلىعىن زەردەلەسەك، كوكەبۇلاق ءسوزى – كوكە بۋرا، كوك ءبورى ءسوزىنىڭ ءوزى بولۋى دا مۇمكىن.Kerey shejiresiال، يتەلى شەجىرەسىندەگى احمەتالى ەسىمدى ادامنىڭ پايدا بولۋىن كەيىنگى اراب-پارسى تەكتى قوجالاردىڭ قازاق شەجىرەسىنە سالعان بۇلىگىنىڭ ءبىر پاراسى رەتىندە، ويدان قوسىلعان ادام ەسىمى رەتىندە بىرىڭعاي قاراي المايمىز. احمەتالى ەسىمىن شەجىرەنى بۇلدىرۋشىلەر اباقلى، اباقتى سوزدەرىن بۇرمالاۋدان كەلىپ شىقتى دەي الامىز. يتەلى ىشىندەگى اباقتى(اقباقتى، اباقلى) جانە يتەلىنىڭ اباق كەرەيگە قاراستى ەكەنىن بىلسەك تە جەتكىلىكتى. يتەلى رۋى قازاقتا بار، باشقۇرتتا بار. ءبىر قىزىعى ەكى حالىقتا دا بۇل رۋ كەرەي ۇلىسىنا جاتاتىن بولىپ ەسەپتەلەدى. باشقۇرت كەرەيلەرى ءوز ىشىنەن يتەلى جانە ورمان بولىپ ەكىگە بولىنەدى. باشقۇرتتاعى يتەلى توبىنىڭ رۋلارى: اق توبەتاي، زاينوللا، مۇيتەن، ءمۇتين، مۇقسىن، ماحمۇت، تۇياق، حاسان، اپتي، ساليق، ەسەكەي، تارشان.
قازاقتاعى كەرەي ىشىندەگى يتەلى توبىنىڭ رۋلارى: اقباقتى، اقمالاي(كۇيىك), اقمەرگەن(تىنىبەك) قاتارلى ءۇش رۋ. مۇنداعى اقباقتى رۋىنىڭ ءتۇپ اتاۋى اباقتى، اباقلى نەمەسە اق اباق بولۋى دا مۇمكىن ەكەنىن جانە ءبىر ايتىپ وتەمىز. يتەلى رۋىنىڭ كەرەيدىڭ “نوقتا اعاسى” ەكەنىن بىلەمىز. ەندەشە، بۇل رۋ – ەڭ ەسكى كەرەيدىڭ ءبىرى.
قۇرمەتپەن: كوكبورى مۇباراك
وتكەن كۇنى “يتەلى مەن يتاليا” دەگەن تاقىرىپتا جازبا جاريالاپ ەدىم. ءبىر قاتار كىسىلەر قاسقىر ەمگەندەردى يت ەمگەن دەپ ىرىمداپ ايتاتىنىمىزدى بىلسە دە، يتاليا ەلىنىڭ يت ەمگەندەردى(قاسقىر ەمگەن) توبەسىنە كوتەرىپ ءمۇسىنىن وياتىنىن كورسە دە، ءبارىبىر يتاليانىڭ ءتۇپ ءسوزى يتەلى بولۋى مۇمكىن بە دەپ ەكىۇداي كۇي كەشتى. ءبىرىنشى مەملەكەتتىڭ اتىن ازعانتاي ات توبەلىندەي بيلەۋشى توپ قويادى. كەشەگى وتكەن زاماندا ازيانىڭ باسىم كوپ جەرى “موعول” اتاندى عوي. ۇندىستانعا قالىڭ حازار باسىپ كىرىپ ەدى، ءبارىبىر بيلەۋشى توپ “موعول” ەسىمىن سىيعا تارتتى جاڭا مەملەكەتتەرىنە. نوعاي دەپ تە، وزبەك دەپ تە ۇلى حانداردىڭ اتىنا قاۋىمداردىڭ بەلگىلى بولەگىن اتاعان بيلەۋشىلەر ءوز قالاعاندارىن جاسادى. ازعانتاي ورىس بيلەۋشىلەرى كۇللى فەرعانا، ءمىرزاشول، جيدەلى-بايسىن تۇرعىندارىمەن ساناسپاي-اق وزبەك ەتنوسىن شىت جاڭا بىرىكتىردى عوي؟! ءبىز ۇرىم دەپ اتاعان، ەۋروپا ريم دەپ اتاعان ەلدى بىرلىككە كەلتىرىپ پاتشالىق ەتكەن يت ەمگەندەر ءبىزدىڭ دالادان بارعان بولۋى مۇمكىن با؟
ءبىرىنشى، وعىز حان بولسىن، عۇن زامانى بولسىن، ءۇيسىن مەن كوك تۇرىك كەزەڭى بولسىن، شىڭعىس حاننىڭ دا تۇسى بولسىن يت ەمگەندەردىڭ ۇرپاعى رەتىندە وزدەرىن قاراستىراتىن. شىڭعىس حان كەزىندە ء“بىز بورتە-شونەدەن” تارايمىز دەسە، ودان بۇرىنعى ۋاقىتتا اشينادان تارايمىز دەستى. تسين يمپەرياسىن قۇرعان كوشپەندى شۇرشىتتەر دە(مانجۋلار) بيلەۋشىسىنىڭ اتىنا ايشينجەلو دەگەن مارتەبەنى ۇنەمى قوسىپ وتىرعان. مۇنى قازاقتار ەجەن دەپ قابىلداعان. اعايىندى رومۋل مەن رەم قاسقىر ەمىپ ەسەيگەن ۋاقىتتا، ولارعا توقىلداۋىق پەن قىزعىش قۇس جەم تاسىپ كومەكتەسىپ وتىرعان دەلىنەدى. رومۋل ءىنىسى رەمدى ءولتىرىپ جەكە دارا بيلىگىن باستايدى. رومۋل ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى 753جىلى 21ساۋىردە ءوزىنىڭ ورلالىق قالاشىعىن سالىپ، وعان روما دەگەن ات بەرەدى. ال، رەمنىڭ بالاسى سەني دەگەن ادام سيەنا قالاسىن سالعان. كوشپەندىلەر ومىرىندە اشينالار وزدەرىن يت ەمگەندەرلىڭ(قاسقىر ەمگەن) ۇرپاعىمىز دەپ ساناعان. اشينانىڭ اسيدە دەپ وقىلاتىن ءتۇرى دە بار. مۇنداعى ا ءسوزى ۇلىقتاۋ ءۇشىن قوسىلعان جۇرناق. س مەن ش ءارپى جاقسى، جاقشى دەپ قولدانىلا بەرەتىنىندەي، رەمنىڭ بالاسى سەنيگە ا جۇرناعىن قوسساق اسەني، اشيني بولىپ تابىلادى. سەني دە يت ەمگەننىڭ ۇرقى، اشينا دا يت ەمگەننىڭ ۇرقى. ورتاق شەجىرە. ەكى حالىقتاعى ادامدار دا يت ەمگەندەر، يت ەمگەن ءمۇسىن مەن يت ەمگەن اڭىزدى قالدىرىپ كەتكەن يتەلىلەر. يتاليانىڭ ءتۇپ اتاۋى وسى يتەلى اتاۋىنان شىعۋى وتە مۇمكىن. رومۋل پاتشانىڭ ەۋروپا ادامدارىنا ۇقسامايتىن ءبىر قاسيەتى “قىز الىپ قاشقان”. العاش قۇرعان شاعىن مەملەكەتىنە ايەل جەتىسپەگەندە دە وسى ءادىستى ىسكە اسىرعان. ءبارىبىر بۇل اعايىندىنىڭ تەگى ۇلى دالادان بولۋى مۇمكىن. ءبىرىنشى تۇردە شەجىرەسى ۇقسادى،ەكىنشى تۇردە بورىلىك وقيعا ۇقسادى، ءۇشىنشى تۇردە قىز الىپ قاشۋ ادەتى ۇقسادى. ءبىز ۇناتساق تا، ۇناتپاساق تا ءوزارا قىز الىپ قاشۋ كوشپەندىلەر ومىرىندە ءجيى كەزدەسەتىن قۇبىلىس. شىڭعىس حاننىڭ ايەلىن دە، اناسىن دا الىپ قاشقان. ول دا ونىڭ زاردابىن تارتقان. ءتورتىنشى تۇردە ۇقسايتىنى مەملەكەت بايراعىندا ەكى باستى قۇستىڭ سۋرەتىنىڭ ۇقساۋى. ءبورى انا اعايىندى رومۋل مەن رەمدى ەمىزگەندە وعان ەكى قۇستىڭ، ياعني توقىلداۋىق پەن قىزعىش قۇستىڭ ازىق تاسۋعا كومەكتەسكەنىن ايتتىق. التىن وردا بولسىن،ريم بولسىن،ءبارىنىڭ مەملەكەت گەربىنىڭ بىردەي ەكەنىن تاماشالاڭىزدار.
قۇرمەتپەن: كوكبورى مۇباراك

Related Articles

  • ايا سوفيا نەگە مۇراجايعا ايلاندىرىلدى؟!؟

    ايا سوفيا ايلاناسىنداعى داۋعا نۇكتەنى قويۋ ءۇشىن ونىڭ 1934 جىلى نەلىكتەن مۇراجايعا ايلاندىرىلعانىن بىلمەك ءلازىم. بۇگىنگى احۋالمەن وتكەنگە باعا بەرۋگە بولمايدى، سول ۋاقىتتىڭ شىندىعىن ءبىلۋ شارت. وسمان پاتشالىعى 1-ءشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا جەڭىلگەن سوڭ 30 قازان 1918 ج. اتاقتى “موندروس شارتىنا” قول قويدى، بۇل شارت بويىنشا وسمان پاتشالىعى جەڭىمپاز ەلدەردىڭ جەڭىسىن مويىنداپ، ەل بيلىگىن سولارعا تاپسىرىپ، ءىس جۇزىندە ىدىراپ كەتتى. وسمان پاتشالىعى جەڭىمپاز ەلدەرمەن فرانتسيانىڭ استاناسى پاريج ماڭىنداعى سەۆر (Sevres) قالاشىعىندا 10 تامىز 1920 ج. سوڭعى شارتقا قول قويدى. “سەۆر شارتى” دەپ اتالعان وسى حالىقارالىق قۇجاتقا جەڭىمپاز ەلدەر رەتىندە: بريتانيا يمپەرياسى، فرانتسيا، يتاليا، گرەتسيا، جاپونيا، ارمەنيا، بەلگيا، پولشا، پورتۋگاليا، حيجاز پاتشالىعى، رۋمىنيا، سەربيا، چەحيا، حورۆاتيا قول قويىپتى، جەڭىلىسكە ۇشىراعان وسمان پاتشالىعى

  • شونجىنىڭ گەو-ستراتەگيالىق شىندىعى (ساراپتامالىق ماقالا)

    بۇل اۋدان (شونجى) قاراساڭىز شەكاراعا ءتيىپ تۇر. شەكارانىڭ كۇنشىعىس بەتىندە اتى قاززاققا بەرىلگەن ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلىسى بار (ەكىنشى سۇگىرەت). وندا جەر قايىسقان قالىڭ قازاق تۇرادى. اۆتونرميالى وبلىس شۋار’دان بۇرىن قۇرىلعان. ورتالىعى قۇلجا قالاسى ء(ۇشىنشى سۇگىرەتتەگى 1-گە قاراڭىز). وسى اۆتونوميالى قازاق وبلىسىنا قازىر سەگىز اۋدان، ءبىر قالا توتە قارايدى. ولار: كۇنەس، نىلقى، توعىزتاراۋ اۋداندارى ء(ۇشىنشى سۇگىرەتتەگى 5,6,9-عا قاراڭىز). بۇل ءۇش اۋدان ىلە اڭعارى مەن ىلە دارياسىنىڭ باسىنا ورنالاسقان قازاق ەڭ كوپ، ەڭ ىرگەلى قونىس تەپكەن، تاريحى وتە تەرەڭ، بايىرعى قازاق جەرى. وسى ءۇش اۋدان قازاقتارى 20- عاسىر باسىندا ورىنبورعا ارنايى حات جازىپ، الاش ءباسپاسوزىن قولداپ قارجى جولداپ، وزدەرىن دە الاشتىڭ الىستاعى ءبىر بولشەگى ساناعان-تىن. وسى ءۇش اۋدان تىڭ يگەرىپ، تام

  • كەنەسارى حان مەن بالاسى سىزدىق سۇلتان تۋرالى دەرەك وسمان مۇراعاتىنان

    كەنەسارى حان مەن بالاسى سىزدىق سۇلتان تۋرالى دەرەك وسمان مۇراعاتىنان كەزدەسۋى بەك مۇمكىن. بۇعان ەشقانداي دا ءشۇباڭىز بولماسىن. ءبىرىنشى سۇگىرەت، وسمان ەلىندە جارىق كورگەن “باسيرات” (basîret) اتتى گازەت. ەكىنشى جانە ءۇشىنشى سۇگىرەت، وسمان مەملەكەتىندە جارىق كورگەن “ۋاقىت” اتتى گازەت. ءتورتىنشى سۇگىرەت، وسمان سۇلتانى ءابدۇلازيزدىڭ قاشقارياعا كومەككە جىبەرگەن اسكەري قارۋ-جاراق، وق-دارىسىنەن ءبىر پارشا كورىنىس. كەنەسارى مەن سىزدىق سۇلتان تۋرالى وسمان دەرەكتەرى شىنى كەرەك ءالى تولىق زەرتتەلگەن جوق. حان كەنەسارىنىڭ ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىن قازاقستان ايماقتارىمەن شەكتەپ ءبولىپ قاراۋ ەڭ ۇلكەن قاتەلىك سانالادى. حان كەنە مەن شىعىس تۇركىستانداعى قازاق، ۇيعىر، دۇڭعان كوتەرىلىستەرى اراسىنداعى ساياسي، اسكەري قاتىناستار تۋرالى دەرەك تە قىتاي مۇراعاتىندا كومۋلى جاتىر. وندا شاۋەشەك، قۇلجا جانە ءۇرىمجى قالالارىنداعى قازاقتاردىڭ حان كەنەمەن جانە كەيىنگى

  • احاڭ مەن جاحاڭ سالعان ازاتتىق جولى

     «قازاق» گازەتىنە –107 جىل جۇمات انەسۇلى                                                                                                                       تاريحي پوۆەست                                                                                       

  • شارقي تۇركىستان رەسپۋبيليكاسىنىڭ تارقاۋى تۋرالى

    1944- جىلدىڭ قاراشا ايىندا قۇلجا قالاسىندا قۇرىلعان شارقي تۇركىستان رەسپۋبيليكاسى 1946- جىلعا كەلگەندە ۇكىمەتتىڭ رەسمي تۇردە تاراعانىن جانە بۇدان بىلاي شىڭجاڭ ولكەسىمەن بىرىككەن كواليتسيالى ۇكىمەت قۇرماق نيەتىن بىلدىرە وتىرىپ، ۋاقىتشا ۇكىمەتتىڭ ورگان گازەتى “ازات شارقي تۇركىستاندا” ارنايى ماقالا جاريالاعان-دى. نەبارى ءبىر جارىم جىل ءومىر سۇرگەن قۇلجاداعى شارقي تۇركىستان ۇكىمەتى، 1946- شى جىلعا كەلگەندە رەسمي توقتادى. 1944- جىلدىڭ قاراشا ايىندا ۋاقىتشا ۇكىمەت جاريا ەتىلگەن سوڭ، ۇكىمەتتىڭ ورگان گازەتى “ازات شارقي تۇركىستان” دەپ اتالدى. گازەت ۇيعىر، قازاق، ورىس، موڭعول جانە قىتاي تىلىندە جارىق كوردى. گازەتتىڭ قازاقشا بولىمىندە بۇقارا تىشقانباەۆ، قۇرمانالى وسپانۇلى باسشىلىق ەتتى جانە گازەتتىڭ رەداكتسيا قۇرامىندا اۋەسقان نارىنبايۇلى، راحمەتوللا اپشەۇلى، قۇرمانباي تولىبايۇلى، ابدىبەك، الاديار، اسانباي، سىرايىل، قالي قاتارلى كىسىلەر رەداكتور، اۋدارماشى،

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: