|  |  |  | 

Tarih Qazaq handığına 550 jıl Qazaq şejiresi

RIM BILEUŞİLERİ WLI DALADAN BARĞAN BA?

Yteli Ytalia
Iteli ruı – irgeli rulardıñ biri. Atauı jağınan Iteli kädimgi Itelgi qwstıñ atauınıñ ğasırlar leginde ğ, g äripteri tüsuine baylanıstı özgeriske wşırağan türi boluı mümkin. Ekinşi jaqtan alğanda, Id-Telı, Idi-Tele bolıp ejelgi Altaylıq Telelerdiñ bir bwtağı boluı mümkin. Id-Telı, Idi-Tele atauları olardı Jer-Teleleri(otırıqşı Tele) jäne qasqırdı tötem etken Teleler retinde körsete aladı. Iteliniñ şejire boyınşa Kökbwlaq degen atanıñ nemeresi ekenin tanısaq, Kök söziniñ Qwdayı sipattar men kök börige, kiege qatıstılığın eskersek it söziniñ äri jağında qasqır tötemi jatadı. Italiyandardıñ it emgen(qasqır emgen) eki balanı tötem sanap, küni büginge deyin Iteli atauınan Iteliya(Italiya) bolıp twrğanın bile alamız. Onıñ üstine Kökbwlaq atalatın key jerdi halıq Kökebwlaq dep te aytadı. Kökebwlaq – Tıva tilinde Köktegi bwlaq, Köktiñ bwlağı degen mağınada. Dulığa söziniñ Torık, Türik dep te aytılatını, Türki tilderi sözdiginde jäne bügingi Tıvalardıñ tilinde at twyağınıñ jürekşesin bildiretin Twlwn sözi auız eki tilde Twrğın bolıp, r men l-dıñ auısımdılığın zerdelesek, Kökebwlaq sözi – Köke Bura, Kök Böri söziniñ özi boluı da mümkin.Kerey shejiresiAl, Iteli şejiresindegi Ahmetäli esimdi adamnıñ payda boluın keyingi Arab-Parsı tekti Qojalardıñ Qazaq şejiresine salğan büliginiñ bir parası retinde, oydan qosılğan adam esimi retinde biriñğay qaray almaymız. Ahmetäli esimin şejireni büldiruşiler Abaqlı, Abaqtı sözderin bwrmalaudan kelip şıqtı dey alamız. Iteli işindegi Abaqtı(Aqbaqtı, Abaqlı) jäne Iteliniñ Abaq Kereyge qarastı ekenin bilsek te jetkilikti. Iteli ruı Qazaqta bar, Başqwrtta bar. Bir qızığı eki halıqta da bwl ru Kerey wlısına jatatın bolıp esepteledi. Başqwrt Kereyleri öz işinen Iteli jäne Orman bolıp ekige bölinedi. Başqwrttağı Iteli tobınıñ ruları: Aq Töbetay, Zaynolla, Müyten, Mütin, Mwqsın, Mahmwt, Twyaq, Hasan, Apti, Säliq, Esekey, Tarşan.
Qazaqtağı Kerey işindegi Iteli tobınıñ ruları: Aqbaqtı, Aqmalay(Küyik), Aqmergen(Tınıbek) qatarlı üş ru. Mwndağı Aqbaqtı ruınıñ tüp atauı Abaqtı, Abaqlı nemese Aq Abaq boluı da mümkin ekenin jäne bir aytıp ötemiz. Iteli ruınıñ Kereydiñ “Noqta ağası” ekenin bilemiz. Endeşe, bwl ru – eñ eski Kereydiñ biri.
Qwrmetpen: Kökböri Mübarak
Ötken küni “Iteli men Italiya” degen taqırıpta jazba jariyalap edim. Bir qatar kisiler qasqır emgenderdi it emgen dep ırımdap aytatınımızdı bilse de, Italiya eliniñ it emgenderdi(qasqır emgen) töbesine köterip müsinin oyatının körse de, bäribir Italiyanıñ tüp sözi Iteli boluı mümkin be dep ekiwday küy keşti. Birinşi memlekettiñ atın azğantay at töbelindey bileuşi top qoyadı. Keşegi ötken zamanda Aziyanıñ basım köp jeri “Moğol” atandı ğoy. Ündistanğa qalıñ Hazar basıp kirip edi, bäribir bileuşi top “Moğol” esimin sıyğa tarttı jaña memleketterine. Noğay dep te, Özbek dep te wlı handardıñ atına qauımdardıñ belgili bölegin atağan bileuşiler öz qalağandarın jasadı. Azğantay orıs bileuşileri külli Ferğana, Mırzaşöl, Jideli-Baysın twrğındarımen sanaspay-aq Özbek etnosın şıt jaña biriktirdi ğoy?! Biz Wrım dep atağan, Europa Rim dep atağan eldi birlikke keltirip patşalıq etken it emgender bizdiñ daladan barğan boluı mümkin ba?
Birinşi, Oğız han bolsın, Ğwn zamanı bolsın, Üysin men Kök Türik kezeñi bolsın, Şıñğıs hannıñ da twsı bolsın it emgenderdiñ wrpağı retinde özderin qarastıratın. Şıñğıs han kezinde “Biz Börte-Şöneden” taraymız dese, odan bwrınğı uaqıtta Aşinadan taraymız desti. Cin imperiyasın qwrğan köşpendi Şürşitter de(Manjular) bileuşisiniñ atına Ayşinjelo degen märtebeni ünemi qosıp otırğan. Mwnı Qazaqtar Ejen dep qabıldağan. Ağayındı Romul men Rem qasqır emip eseygen uaqıtta, olarğa toqıldauıq pen qızğış qws jem tasıp kömektesip otırğan delinedi. Romul inisi Remdi öltirip jeke dara biligin bastaydı. Romul bizdiñ zamanımızğa deyingi 753jılı 21säuirde öziniñ orlalıq qalaşığın salıp, oğan Roma degen at beredi. Al, Remniñ balası Seni degen adam Siena qalasın salğan. Köşpendiler ömirinde Aşinalar özderin it emgenderliñ(qasqır emgen) wrpağımız dep sanağan. Aşinanıñ Aside dep oqılatın türi de bar. Mwndağı a sözi wlıqtau üşin qosılğan jwrnaq. S men Ş ärpi jaqsı, jaqşı dep qoldanıla beretinindey, Remniñ balası Senige a jwrnağın qossaq Aseni, Aşini bolıp tabıladı. Seni de it emgenniñ wrqı, Aşina da it emgenniñ wrqı. Ortaq şejire. Eki halıqtağı adamdar da it emgender, it emgen müsin men it emgen añızdı qaldırıp ketken iteliler. Italiyanıñ tüp atauı osı Iteli atauınan şığuı öte mümkin. Romul patşanıñ Europa adamdarına wqsamaytın bir qasieti “qız alıp qaşqan”. Alğaş qwrğan şağın memleketine äyel jetispegende de osı ädisti iske asırğan. Bäribir bwl ağayındınıñ tegi wlı daladan boluı mümkin. Birinşi türde şejiresi wqsadı,ekinşi türde börilik oqiğa wqsadı, üşinşi türde qız alıp qaşu ädeti wqsadı. Biz wnatsaq ta, wnatpasaq ta özara qız alıp qaşu köşpendiler ömirinde jii kezdesetin qwbılıs. Şıñğıs hannıñ äyelin de, anasın da alıp qaşqan. Ol da onıñ zardabın tartqan. Törtinşi türde wqsaytını memleket bayrağında eki bastı qwstıñ suretiniñ wqsauı. Böri ana ağayındı Romul men Remdi emizgende oğan eki qwstıñ, yağni toqıldauıq pen qızğış qwstıñ azıq tasuğa kömekteskenin ayttıq. Altın Orda bolsın,Rim bolsın,bäriniñ memleket gerbiniñ birdey ekenin tamaşalañızdar.
Qwrmetpen: Kökböri Mübarak

Related Articles

  • AYYA SOFIYA NEGE MWRAJAYĞA AYLANDIRILDI?!?

    Ayya Sofiya aylanasındağı dauğa nükteni qoyu üşin onıñ 1934 jılı nelikten mwrajayğa aylandırılğanın bilmek läzim. Bügingi ahualmen ötkenge bağa beruge bolmaydı, sol uaqıttıñ şındığın bilu şart. Osman patşalığı 1-şi düniejüzilik soğısta jeñilgen soñ 30 qazan 1918 j. ataqtı “Mondros şartına” qol qoydı, bwl şart boyınşa Osman patşalığı jeñimpaz elderdiñ jeñisin moyındap, el biligin solarğa tapsırıp, is jüzinde ıdırap ketti. Osman patşalığı jeñimpaz eldermen Franciyanıñ astanası Parij mañındağı Sevr (Sevres) qalaşığında 10 tamız 1920 j. soñğı şartqa qol qoydı. “Sevr şartı” dep atalğan osı halıqaralıq qwjatqa jeñimpaz elder retinde: Britaniya imperiyası, Franciya, Italiya, Greciya, Japoniya, Armeniya, Bel'giya, Pol'şa, Portugalya, Hijaz patşalığı, Rumıniya, Serbiya, Çehiya, Horvatiya qol qoyıptı, jeñiliske wşırağan Osman patşalığı

  • Şonjınıñ Geo-Strategiyalıq Şındığı (saraptamalıq maqala)

    Bwl audan (Şonjı) qarasañız şekarağa tiip twr. Şekaranıñ künşığıs betinde atı qazzaqqa berilgen İle Qazaq Avtonomiyalı Oblısı bar (ekinşi sügiret). Onda jer qayısqan qalıñ qazaq twradı. Avtonrmiyalı oblıs ŞUAR’dan bwrın qwrılğan. Ortalığı Qwlja qalası (üşinşi sügirettegi 1-ge qarañız). Osı avtonomiyalı qazaq oblısına qazir segiz audan, bir qala töte qaraydı. Olar: KÜNES, NILQI, TOĞIZTARAU audandarı (üşinşi sügirettegi 5,6,9-ğa qarañız). Bwl üş audan İle añğarı men İle dariyasınıñ basına ornalasqan qazaq eñ köp, eñ irgeli qonıs tepken, tarihı öte tereñ, bayırğı qazaq jeri. Osı üş audan qazaqtarı 20- ğasır basında Orınborğa arnayı hat jazıp, Alaş baspasözin qoldap qarjı joldap, özderin de Alaştıñ alıstağı bir bölşegi sanağan-tın. Osı üş audan tıñ igerip, tam

  • Kenesarı Han men balası Sızdıq Swltan turalı derek Osman mwrağatınan

    Kenesarı Han men balası Sızdıq Swltan turalı derek Osman mwrağatınan kezdesui bek mümkin. Bwğan eşqanday da şübäñiz bolmasın. Birinşi sügiret, Osman elinde jarıq körgen “Basirat” (basîret) attı gazet. Ekinşi jäne üşinşi sügiret, Osman memleketinde jarıq körgen “Uaqıt” attı gazet. Törtinşi sügiret, Osman swltanı Äbdüläzizdiñ Qaşqariyağa kömekke jibergen äskeri qaru-jaraq, oq-därisinen bir parşa körinis. Kenesarı men Sızdıq Swltan turalı Osman derekteri şını kerek äli tolıq zerttelgen joq. Han Kenesarınıñ wlt-azattıq köterilisin Qazaqstan aymaqtarımen şektep bölip qarau eñ ülken qatelik sanaladı. Han Kene men Şığıs Türkistandağı qazaq, wyğır, dwñğan köterilisteri arasındağı sayasi, äskeri qatınastar turalı derek te qıtay mwrağatında kömuli jatır. Onda Şäueşek, Qwlja jäne Ürimji qalalarındağı qazaqtardıñ Han Kenemen jäne keyingi

  • AHAÑ men JAHAÑ SALĞAN AZATTIQ JOLI

     «Qazaq» gazetine –107 jıl JWMAT ÄNESWLI                                                                                                                       TARIHI POVEST'                                                                                       

  • Şarqi Türkistan Respubilikasınıñ tarqauı turalı

    1944- jıldıñ qaraşa ayında Qwlja qalasında qwrılğan Şarqi Türkistan respubilikası 1946- jılğa kelgende ükimettiñ resmi türde tarağanın jäne bwdan bılay Şıñjañ ölkesimen birikken koaliciyalı ükimet qwrmaq nietin bildire otırıp, uaqıtşa ükimettiñ organ gazeti “Azat Şarqi Türkistanda” arnayı maqala jariyalağan-dı. Nebäri bir jarım jıl ömir sürgen Qwljadağı Şarqi Türkistan ükimeti, 1946- şı jılğa kelgende resmi toqtadı. 1944- jıldıñ qaraşa ayında uaqıtşa ükimet jariya etilgen soñ, ükimettiñ organ gazeti “Azat Şarqi Türkistan” dep ataldı. Gazet wyğır, qazaq, orıs, moñğol jäne qıtay tilinde jarıq kördi. Gazettiñ qazaqşa böliminde Bwqara TIŞQANBAEV, Qwrmanalı OSPANWLI basşılıq etti jäne gazettiñ redakciya qwramında Äuesqan NARINBAYWLI, Rahmetolla ÄPŞEWLI, Qwrmanbay TOLIBAYWLI, Äbdibek, Aladiyar, Asanbay, Sırayıl, Qali qatarlı kisiler redaktor, audarmaşı,

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: