|  |  |  | 

تاريح تۇلعالار ادەبي الەم

الاش ارىسى – مىرجاقىپ دۋلاتوۆ 135 جاستا

Alash1-1000x700

     جيىرما جاسىندا ۇلتىن وياتىپ، ۇران سالعان مىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ تۋىلعانىنا بيىل 135 جىل تولىپ وتىر. ەلىم دەپ، جەرىم دەپ حالقى ءۇشىن جانىن اياماعان  اتامىزدىڭ بۇل جاسىن اتاپ ءوتۋ ءبىز ءۇشىن ۇلكەن مارتەبە.

الاش قوزعالىسىنىڭ كورنەكتى قايراتكەرى مىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ ۇلتى ءۇشىن جاساعان قىزمەتتەرى، ەڭبەكتەرى قازىرگى تاڭدا ءار قازاققا ايان جانە ماقتانىش. نەبارى جيىرما ءتورت جاسىندا «Oيان، قازاق!»، – دەپ ۇلتىنا ۇران سالعان مىرجاقىپ دۋلاتوۆ الاش قوزعالىسىنىڭ باسىندا تۇرعان ەدى.  بۇل جولدا ول كىسى كوپ ەڭبەك ەتتى.  Myrjaqyp

پاتشا وكىمەتىنىڭ وتارشىلدىق ەزگىسى كۇشەيىپ تۇرعاندا، اۋمالى-توكپەلى زاماندا ءومىر سۇرگەن  م.دۋلاتوۆ جاستىعىنا قاراماستان، ۇلتىنا ايانباستان قىزمەت ەتكەن ۇلى تۇلعا! جاستايىنان اتا-اناسىنان ايىرىلسادا ساعى سىنباي العا ۇمتىلدى. حالقىنىڭ مۇڭىن مۇڭداپ،  جوعىن جوقتاۋعا سەرت بەرىپ، حالىق ىسىنە بار بولمىسىمەن، ىنتا-جىگەرىمەن ارالاسادى. وسى جولدا قايراتكەر 1904 جىلى ومبى قالاسىنا كەلدى. وسىندا قانى بولەك بولسادا حالقىنا دەگەن قىزمەتى ءبىر، اعاسىنداي  بولعان الاش ارداقتىسى احمەت بايتۇرسىنوۆپەن تانىستى. سول كەزدەن باستاپ ءبىرى-ۇستاز، ءبىرى-شاكىرىت بولىپ اجىرامادى.

1905 جىلى ا.بايتۇرسىنوۆپەن بىرگە ول قارقارالىداعى بۇقارالىق جۇمىستارعا قاتىسادى. سول جىلى قوياندى جارمەڭكەسىندە جازىلىپ، 14500 ادام قول قويعان «قارقارالى پەتيتسياسىن» جازعانداردىڭ ءبىرى بولدى. 1907 جىلى م.دۋلاتوۆ كونستيتۋتتسيالىق دەموكراتتار پارتياسى دەلەگاتتارى قاتارىندا سانكت-پەتەربۋرگكە بۇكىلرەسەيلىك سەزگە باردى. سول جىلى سانكت-پەتەربۋرگتە جالعىز عانا ءنومىرى شىققان «سەركە» گازەتىندە «جاستارعا ولەڭى» باسىلىپ شىقتى.

پاتشا وكىمەتىنىڭ وتارشىل ساياساتىنان، بارلىق اۋىرتپالىق پەن قيىندىقتارىنان ەركىندىككە شىعۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن قاراڭعىلىقتان شىعىپ، ناداندىقتان ارىلۋ كەرەكتىگىن م.دۋلاتوۆ جاقسى ءبىلدى. 1909 جىلى  تۇڭعىش ولەڭدەر جيناعى قازان قالاسىنداعى «شارق» باسپاسىنان «ويان، قازاق» دەگەن اتپەن باسىلىپ شىقتى. حالقىنىڭ جاعدايىن ويلاعان اقىن، ەل جۇرتىنا وسى ولەڭ ارقىلى بىلاي دەپ ۇران تاستادى:

«كوزىڭدى اش، ويان، قازاق، كوتەر باستى،

وتكىزبەي قاراڭعىدا بەكەر جاستى.

جەر كeتتi, ءدىن ناشارلاپ، حال ھارام بوپ،

قازاعىم، ەندى جاتۋ جاراماس-تى».

ۇكىمەت تاراپىنان قارسىلىق الىپ، تاركىلەنسەدە قازاق حالقى ونى جاتقا ايتا باستادى. ولەڭنىڭ مازمۇنى كەڭ تاراپ، كوپ ادامعا قىزىعۋشىلىق تۋدىردى. وسىلايشا، مىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ «ويان، قازاعى» ۇلتتىڭ رۋحىن وياتتى. ەجەلدەن اتا-بابامىزدان مۇرا بولىپ كەلە جاتقان جەردەن، تىلدەن، دىننەن، مادەنيەتتەن ايىرىلىپ قالماۋعا شاقىردى. قازاق ۇلتشىلدارى پاتشا ۇكىمەتىنە قارسى شىققاندا «ويان، قازاقتى» وزدەرىنە ۇران رەتىندە قولداندى.

تاريحشى اكادەميك كەڭەس نۇرپەيىس ءوزىنىڭ «الاش ءھام الاشوردا» كىتابىندا بۇل ەڭبەك تۋرالى: «م.دۋلاتوۆتىڭ «ويان قازاق» ەڭبەگى قاتتى سىنعا الىندى، ەڭ الدىمەن ءوز ۋاقىتى ءۇشىن اسا ۇلكەن ماڭىزعا يە بولدى»  – دەپ، قازاق ينتەلەگەنتسياسىنىڭ شىعارماشىلىعى مەن ساياسي ءىس-ارەكەتتەرىنە وتە قاتال ءارى ادىلەتسىز باعا بەرىلگەنىن ايتادى. بەلگىلى تاريحشى عالىم مامبەت قويگەلديەۆتىڭ ايتۋىنشا، «ويان، قازاق» كىتابى XX عاسىر باسىنداعى قازاق قوعامىنداعى ءتۇرلى توپتاردىڭ ءبارىنىڭ كوڭىلىنەن شىقتى.

اقىن ولەڭدەرىنىڭ باستى تاقىرىبى – ەل تاعدىرى بولدى. ول ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىك جولىندا جازىقسىزدان قۇربان بولدى. 1929 جىلى ەش جازىقسىز قازاق زيالىلارىمەن بىرگە «ۇلتشىل» دەگەن ايىپ تاعىلىپ   قامالدى. سول جىلى تەرگەۋدە ۇلتشىل دەپ كىنا تاعىلعاندا:  «ءبىز تەك ءوز مەملەكەتىمىزدىڭ وزىمىزگە ءتيىستى بولسا دەپ تىلەيمىز»، – دەپ تۇسىنىكتەمە بەردى. ءبىراز جىل تۇرمەگە جابىلدى. 1935 جىلدىڭ 5-ءشى قازانىندا سوسناۆسك ستانتسياسىنداعى لاگەر لازارەتىندە اۋىر ناۋقاستان كوز جۇمدى. م.دۋلاتوۆتىڭ اتىن اقتاپ شىعارۋعا قىزى گۇلنار سەپتىگىن تيگىزدى. قىزىنىڭ باستاماسىمەن 1988 جىلى م.دۋلاتوۆ اقتالدى. بۇل ۋاقىتتا الاش ارىستارى ا.بايتۇرسىنوۆ پەن ءا.بوكەيحانوۆتا اقتالعان بولاتىن. مۇنداي ارىستاردىڭ قۇرمەتىنە 2005 جىلى قازاقتىڭ قارا شاڭىراقتارىنىڭ ءبىرى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق  ۋنيۆەرسيتەتىندە ءا.بوكەيحانوۆ، ا.بايتۇرسىنوۆ، م.دۋلاتوۆقا  ارناپ بەدەرلى مۇسىننەن جاسالعان (بارەلەف) ەسكەرتكىش اشىلدى.

قورىتا ايتقاندا، «ەر ەسىمى – ەل ەسىندە» – دەمەكشى  الاش ارداقتىسى بولعان م.دۋلاتوۆ حالقىنىڭ جادىندا ماڭگى ساقتالادى. الاش قايراتكەرلەرى اڭساپ، مۇرات ەتكەن تاۋەلسىز مەملەكەتتە بۇل قايراتكەرلەردىڭ ەرەن ەڭبەگىن ۇرپاقتارى ەشقاشان ۇمىتپايدى.  مىرجاقىپ دۋلاتوۆ قازاق ەلى تاريحىندا وشپەس ءبىر ءىز قالدىردى.

ءسوز سوڭىندا ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ  ا.بايتۇرسىنوۆ  پەن م.دۋلاتوۆقا ايتقان ءبىر ءسوزىن ەسكە الساق دەيمىز: «شىراعىم احمەت، مىرجاقىپ، سەندەردىڭ تاڭداعان جولدارىڭ اباقتى جول، ازاپتى جول. بىراق ءبىر نارسەنى تۇسىنىڭدەر. باياعىدا دوڭىز بەن اققۋ دوس بولىپتى. سوندا ءبىر كۇنى دوڭىز اققۋدكان: «ەي، اققۋ، سەن كۇن بار دەيسىڭ، سول كۇندى مەن نە ءۇشىن كورمەيمىن، –دەپتى. سوندا اققۋ بىلاي ءتىل قاتقان ەكەن. «ەي، دوڭىز، سەنى اللا تومەن قاراتىپ جاراتقان، سوندىقتان سەن اسپانداعى كۇندى كورە المايسىڭ، – دەپتى. وسى ويدى ايتا كەلىپ، ءاليحان بوكەيحانوۆ  مىناداي تۇجىرىم جاسايدى: – شىراعىم احمەت، مىرجاقىپ، سەندەردەن كەيىن كۇندى كورە بىلەتىن ۇرپاق كەلەدى. سول كۇندى كورەتىن ۇرپاق سەندەردى ۇلكەن قۇرمەتپەن ەسكە الاتىن بولادى. وكىنبەڭدەر! كۇرەس جولىنا تۇسكەندەرىڭە ەشقاشان وكىنبەڭدەر، – دەيدى. سونى ۇلكەن قۇرمەتپەن  ەسكە الاتىن ۇرپاق ءبىز بولايىق اعايىن!

 

بولات سايلان، ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-ءنىڭ پروفەسسورى، ت.ع.د.

شۇعىلا پالان، 1 كۋرس ستۋدەنتى.

Related Articles

  • قورقىتتىڭ بولىپ قوبىزى (ۇلى جازۋشى،عۇلاما عالىم مۇحتار ماعاۋين اعامىزدىڭ 80جاسقا تولۋىنا ارنايمىن)

    قازاقتىڭ ۇلكەن ابىزى، ۇلىلاردىڭ ناق ءىزى. 80گە كەلدى مۇحا اعام ، ۇلتىمنىڭ ناعىز وعىزى. جىرلاعان بەس عاسىردى، قورقىتتىڭ بولىپ قوبىزى. عالىممىن دەگەن تالايدىڭ، سايدا-سان،قۇمدا جوق ءىزى. تەڭەسە الماس ءبىر سىزگە، سوندايدىڭ توقسان توعىزى. 80 گە كەلدىڭ سەندە اعا، بارىمىزدە پەندە اعا. ەكى اينالىپ بۇل جاسقا ، كەلمەيسىز عوي ەندى اعا. تۋىپ وسكەن تۇعىرىڭ، قازاقستانداعى كەڭ دالا. سىزگە قونىس بولا الماي ، قۇرلىق استىڭ ەن دالا. كەتەسىزبە وسىلاي ، بۇتىندەلمەي جەڭ،جاعا. اتتەڭ ءبىر كەم دۇنيە ، ايتقانداي شەشەن شەر اعا. سىزگە قاستىق قىلعاندار، اياققا تۇساۋ سالعاندار. قىزعانىشتان كورە الماي ، ىشتەرى وت بوپ جانعاندار. جولىڭا قاقپان قۇرعاندار، قادىرىىڭ ءوتىپ ءبىر كۇنى، ارماندار ،سىزدى ارماندار. جازعانىڭ كاۋسار بۇلاقتاي، وقىعان ادام العان ءنار.

  • ارالدىڭ ازۋى مەن توزۋى

    كەڭەستىك داۋىردەگى يرريگاتسيالىق جۇيە مەن جەردى ەشبىر اگروتەحنيكالىق شارالاردى ساقتاماي، ەسەپسىز يگەرۋ تاسىلدەرى ارال تەڭىزىن جويۋعا جەتكىزدى. كسرو سۋ شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ تىكەلەي كىناسىنان ارال ايماعى ءالى مەكەنگە اينالدى. سىرداريا جانە ءامۋداريا وزەندەرىنىڭ سۋلارىن ماقتا ەگىسىنە كوپتەپ بولۋدەن ارال تەڭىزى تارتىلىپ، ونىڭ سۋى ازايدى. وزبەكستان مەن قازاقستان شەكاراسىندا ورنالاسقان، ءشول زوناسىنىڭ سۋ ايدىنى – ارال تەڭىزىنىڭ جاعدايى بۇگىندە كوڭىل تولارلىقتاي ەمەس. كەزىندە  دۇنيەجۇزى بويىنشا 4-ورىندا بولعان تەڭىزدىڭ بۇگىندە جوق بولىپ كەتۋ قاۋپى بار. بۇعان باستى سەبەپ – ادام ارەكەتى سالدارىنان تەڭىزدىڭ تەك قۇر ءىزى عانا قالا ما دەگەن سۇراق بارلىعىمىزدى الاڭداتادى.  1950 جىلدارى تەڭىزدە بالىقتىڭ 24 ءتۇرى ءوسىرىلىپ، بالىق اۋلاۋ جىلىنا 500 مىڭ تونناعا جەتسە، ال 1980 جىلدارى سوڭىنا قاراي بالىقتىڭ

  • توراڭعىلى تۋرالى نە بىلەمىز؟

      توراڭعىلى تۋرالى نە بىلەمىز؟ سىر بويى – تۇنعان شەجىرە، تاۋسىلماس تاريح. وتكەن ءومىردى بۇگىنمەن بۇگىپ قالۋعا بولمايدى. بابالاردىڭ سوقتىقپالى-سوقپاقتى ۇلى جولى عاسىرلار قويناۋىنان ۇلاسىپ كەلە جاتقانى اقيقات. ال، قازىرگى ءومىر ەرتەڭگە جالعاساتىندىقتان، وتكەندى تارازىعا تارتۋ – باستى مىندەت. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ مەملەكەتتىك «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىن جاريالاۋ ارقىلى رۋحاني مۇرالارىمىزدى تۇگەندەپ، ۇرپاققا ۇلتجاندىلىقتىڭ ۇرىعىن سەبۋدىڭ ۇلگىسىن كورسەتتى. جەر اتاۋلارىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋ ءوز ولكەمىزدىڭ وتكەن تاريحىنا ۇڭىلە وتىرىپ، ۇرپاق ساناسىندا ساباقتاستىق سالتىن قالىپتاستىرۋدى كوزدەيدى. قايسىبىر ەلدىڭ، جەردىڭ نەمەسە ەلدى مەكەننىڭ اتالۋ تاريحى بولاتىنى ءسوزسىز. سونداي-اق «توراڭعىلى – بالا اۋليە» اتالۋىنىڭ وزىندىك شىعۋ توركىنى بار. ايتسە دە  تاريحشىلار، شەجىرەشىلەر دە «توراڭعىلى – بالا اۋليە» ءدال وسىلاي بولعان دەپ ءالى كۇنگە دەيىن تاپ

  • قىرعىز (قازاق) اۆتونومياسىنا -100 جىل.

    (تاريحي -دەرەكتى اڭگىمە)   جۇمات انەسۇلى     ارمان بولعان اۆتونوميا   قازاق ەلىنىڭ اۆتونوميالى رەسپۋبليكا بولۋىن الاش قايراتكەرلەرى اڭساعان، ارمانداعان. ولار 1917-جىلدان قازاق اۆتونومياسىنىڭ كەلەشەگى ءۇشىن كۇرەستى. ءاليحان بوكەيحانوۆ ول كەزدە كادەت پارتياسىنىڭ مۇشەسى ەدى، سودان رەسەيدىڭ ۋاقىتشا ۇكىمەتىنىڭ باسشىسى بولعان كەرەنسكيدەن، ودان كەيىن كولچاكتىڭ كومەگىمەن قازاق اۆتونومياسىن قۇرۋدان ءۇمىتتى بولعان. كەرەنسكيدىڭ بۇل ماسەلەگە كوڭىل بولۋگە ۋاقىتى بولمادى، ال، كولچاك بولسا، “قازاقتار ەشقاشان اۆتونوميا المايدى” دەپ ءۇزىلدى كەسىلدى باس تارتقان.  سونىمەن 1918-جىلى كولچاكتىڭ، دۋتوۆتىڭ، دەنيكيننىڭ اسكەرلەرى بولشەۆيكتەردەن جەڭىلە باستادى. 1918-جىلى بولشەۆيكتەر اقتارمەن ايقاسىپ جاتقاندا تساريتسين مايدانى، كاسپي، ماڭعىستاۋ ارقىلى ونداعان تۇيەلى اربامەن ءا.جانگەلدين تورعايعا، امانگەلدىنىڭ ساربازدارىنا كوپ قارۋ جاراق جەتكىزدى. كوپ قارجىدا اكەلگەن. سودان1918- جىلى قازان ايىندا تورعايدا سوۆەت وكىمەتى

  • اپورتتىڭ جۇپار يىسى(اڭگىمە، بولعان وقيعانىڭ ىزىمەن)

    جۇمات انەسۇلى الماتى قالاسى كۇنى قارساڭىنا وراي وسىدان ەلۋ جىلداي بۇرىن بولعان وقيعا. 65-جىلدارى قوستاناي وبلىسىنان باكىش دەگەن بالا الماتىعا وقۋعا تۇسۋگە اتتانادى. پوەزعا ءمىنىپ، الماتى ۆوكزالىنان تۇسەدى. بالا تاكسيگە وتىرىپ، باراتىن ادرەسىن ايتادى. تاكسيشى بالامەن اناۋ اقسايعا دەيىن بارىپ، قازىرگى ءال فارابي كوشەسىمەن زۋىلداتىپ كەلە جاتادى. ول كەزدە فارابي كوشەسىنىڭ ارعى بەتى اقسايدان وسى كۇنگى دوستىق كوشەسىنە دەيىن «گورنىي گيگانت» سوۆحوزىنىڭ الما باعى. بالانىڭ كوزى جول بويىندا سامساعان قىزىل المالاردى كورىپ، اۋزىنان سىلەكەيى اعادى. بالا باكىش تاكسيستكە : – اعا اناۋ الما اعاشتارىنان ءبىر ەكى الما السام بولا ما ؟ ءتاسيشى ماشينەسىن توقتاتىپ،: –بولادى- دەيدى. بالا سەكىرىپ بارىپ، اعاشتان ءبىر ەكى المانى جۇلىپ الىپ تاكسيگە وتىرادى. ۇلكەن ەكى قىزىل

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: