|  |  |  | 

Tarih Twlğalar Ädebi älem

Alaş arısı – Mirjaqıp Dulatov 135 jasta

Alash1-1000x700

     Jiırma jasında wltın oyatıp, wran salğan Mirjaqıp Dulatovtıñ tuılğanına biıl 135 jıl tolıp otır. Elim dep, jerim dep halqı üşin janın ayamağan  atamızdıñ bwl jasın atap ötu biz üşin ülken märtebe.

Alaş qozğalısınıñ körnekti qayratkeri Mirjaqıp Dulatovtıñ wltı üşin jasağan qızmetteri, eñbekteri qazirgi tañda är qazaqqa ayan jäne maqtanış. Nebäri jiırma tört jasında «Oyan, qazaq!», – dep wltına wran salğan Mirjaqıp Dulatov Alaş qozğalısınıñ basında twrğan edi.  Bwl jolda ol kisi köp eñbek etti.  Myrjaqyp

Patşa ökimetiniñ otarşıldıq ezgisi küşeyip twrğanda, aumalı-tökpeli zamanda ömir sürgen  M.Dulatov jastığına qaramastan, wltına ayanbastan qızmet etken wlı twlğa! Jastayınan ata-anasınan ayırılsada sağı sınbay alğa wmtıldı. Halqınıñ mwñın mwñdap,  joğın joqtauğa sert berip, halıq isine bar bolmısımen, ınta-jigerimen aralasadı. Osı jolda qayratker 1904 jılı Ombı qalasına keldi. Osında qanı bölek bolsada halqına degen qızmeti bir, ağasınday  bolğan Alaş ardaqtısı Ahmet Baytwrsınovpen tanıstı. Sol kezden bastap biri-wstaz, biri-şäkirit bolıp ajıramadı.

1905 jılı A.Baytwrsınovpen birge ol Qarqaralıdağı bwqaralıq jwmıstarğa qatısadı. Sol jılı Qoyandı järmeñkesinde jazılıp, 14500 adam qol qoyğan «Qarqaralı peticiyasın» jazğandardıñ biri boldı. 1907 jılı M.Dulatov Konstitutciyalıq demokrattar partiyası delegattarı qatarında Sankt-Peterburgke Bükilreseylik s'ezge bardı. Sol jılı Sankt-Peterburgte jalğız ğana nömiri şıqqan «Serke» gazetinde «Jastarğa öleñi» basılıp şıqtı.

Patşa ökimetiniñ otarşıl sayasatınan, barlıq auırtpalıq pen qiındıqtarınan erkindikke şığu üşin eñ aldımen qarañğılıqtan şığıp, nadandıqtan arılu kerektigin M.Dulatov jaqsı bildi. 1909 jılı  twñğış öleñder jinağı Qazan qalasındağı «Şarq» baspasınan «Oyan, qazaq» degen atpen basılıp şıqtı. Halqınıñ jağdayın oylağan aqın, el jwrtına osı öleñ arqılı bılay dep wran tastadı:

«Köziñdi aş, oyan, qazaq, köter bastı,

Ötkizbey qarañğıda beker jastı.

Jer ketti, din naşarlap, hal haram bop,

Qazağım, endi jatu jaramas-tı».

Ükimet tarapınan qarsılıq alıp, tärkilensede qazaq halqı onı jatqa ayta bastadı. Öleñniñ mazmwnı keñ tarap, köp adamğa qızığuşılıq tudırdı. Osılayşa, Mirjaqıp Dulatovtıñ «Oyan, qazağı» wlttıñ ruhın oyattı. Ejelden ata-babamızdan mwra bolıp kele jatqan jerden, tilden, dinnen, mädenietten ayırılıp qalmauğa şaqırdı. Qazaq wltşıldarı patşa ükimetine qarsı şıqqanda «Oyan, qazaqtı» özderine wran retinde qoldandı.

Tarihşı akademik Keñes Nwrpeyis öziniñ «Alaş häm Alaşorda» kitabında bwl eñbek turalı: «M.Dulatovtıñ «Oyan qazaq» eñbegi qattı sınğa alındı, eñ aldımen öz uaqıtı üşin asa ülken mañızğa ie boldı»  – dep, qazaq intelegenciyasınıñ şığarmaşılığı men sayasi is-äreketterine öte qatal äri ädiletsiz bağa berilgenin aytadı. Belgili tarihşı ğalım Mämbet Qoygeldievtiñ aytuınşa, «Oyan, Qazaq» kitabı XX ğasır basındağı qazaq qoğamındağı türli toptardıñ bäriniñ köñilinen şıqtı.

Aqın öleñderiniñ bastı taqırıbı – el tağdırı boldı. Ol eliniñ täuelsizdik jolında jazıqsızdan qwrban boldı. 1929 jılı eş jazıqsız qazaq ziyalılarımen birge «wltşıl» degen ayıp tağılıp   qamaldı. Sol jılı tergeude wltşıl dep kinä tağılğanda:  «Biz tek öz memleketimizdiñ özimizge tiisti bolsa dep tileymiz», – dep tüsinikteme berdi. Biraz jıl türmege jabıldı. 1935 jıldıñ 5-şi qazanında Sosnavsk stanciyasındağı lager' lazaretinde auır nauqastan köz jwmdı. M.Dulatovtıñ atın aqtap şığaruğa qızı Gülnär septigin tigizdi. Qızınıñ bastamasımen 1988 jılı M.Dulatov aqtaldı. Bwl uaqıtta Alaş arıstarı A.Baytwrsınov pen Ä.Bökeyhanovta aqtalğan bolatın. Mwnday arıstardıñ qwrmetine 2005 jılı qazaqtıñ qara şañıraqtarınıñ biri äl-Farabi atındağı Qazaq wlttıq  universitetinde Ä.Bökeyhanov, A.Baytwrsınov, M.Dulatovqa  arnap bederli müsinnen jasalğan (barel'ef) eskertkiş aşıldı.

Qorıta aytqanda, «Er esimi – el esinde» – demekşi  Alaş ardaqtısı bolğan M.Dulatov halqınıñ jadında mäñgi saqtaladı. Alaş qayratkerleri añsap, mwrat etken täuelsiz memlekette bwl qayratkerlerdiñ eren eñbegin wrpaqtarı eşqaşan wmıtpaydı.  Mirjaqıp Dulatov qazaq eli tarihında öşpes bir iz qaldırdı.

Söz soñında Älihan Bökeyhanovtıñ  A.Baytwrsınov  pen M.Dulatovqa aytqan bir sözin eske alsaq deymiz: «Şırağım Ahmet, Mirjaqıp, senderdiñ tañdağan joldarıñ abaqtı jol, azaptı jol. Biraq bir närseni tüsiniñder. Bayağıda doñız ben aqqu dos bolıptı. Sonda bir küni doñız aqqudkan: «Ey, aqqu, sen kün bar deysiñ, sol kündi men ne üşin körmeymin, –depti. Sonda aqqu bılay til qatqan eken. «Ey, doñız, seni Alla tömen qaratıp jaratqan, sondıqtan sen aspandağı kündi köre almaysıñ, – depti. Osı oydı ayta kelip, Älihan Bökeyhanov  mınaday twjırım jasaydı: – Şırağım Ahmet, Mirjaqıp, senderden keyin kündi köre biletin wrpaq keledi. Sol kündi köretin wrpaq senderdi ülken qwrmetpen eske alatın boladı. Ökinbeñder! Küres jolına tüskenderiñe eşqaşan ökinbeñder, – deydi. Sonı ülken qwrmetpen  eske alatın wrpaq biz bolayıq ağayın!

 

Bolat SAYLAN, Äl-Farabi atındağı QazWU-niñ professorı, t.ğ.d.

Şwğıla PALAN, 1 kurs studenti.

Related Articles

  • QORQITTIÑ BOLIP QOBIZI (wlı jazuşı,ğwlama ğalım mwhtar mağauin ağamızdıñ 80jasqa toluına arnaymın)

    Qazaqtıñ ülken abızı, Wlılardıñ naq izi. 80ge keldi Mwha ağam , Wltımnıñ nağız oğızı. Jırlağan bes ğasırdı, Qorqıttıñ bolıp qobızı. Ğalımmın degen talaydıñ, Sayda-san,qwmda joq izi. Teñese almas bir sizge, Sondaydıñ toqsan toğızı. 80 ge keldiñ sende ağa, Bärimizde pende ağa. Eki aynalıp bwl jasqa , Kelmeysiz ğoy endi ağa. Tuıp ösken twğırıñ, Qazaqstandağı keñ dala. Sizge qonıs bola almay , Qwrlıq astıñ en dala. Ketesizbe osılay , Bütindelmey jeñ,jağa. Ätteñ bir kem dünie , Aytqanday şeşen Şer ağa. Sizge qastıq qılğandar, Ayaqqa twsau salğandar. Qızğanıştan köre almay , İşteri ot bop janğandar. Jolıña qaqpan qwrğandar, Qadırııñ ötip bir küni, Armandar ,sızdı armandar. Jazğanıñ käusar bwlaqtay, Oqığan adam alğan när.

  • Araldıñ azuı men tozuı

    Keñestik däuirdegi irrigaciyalıq jüye men jerdi eşbir agrotehnikalıq şaralardı saqtamay, esepsiz igeru täsilderi Aral teñizin joyuğa jetkizdi. KSRO Su şaruaşılığı ministrliginiñ tikeley kinäsınan Aral aymağı äli mekenge aynaldı. Sırdariya jäne Ämudariya özenderiniñ suların maqta egisine köptep böluden Aral teñizi tartılıp, onıñ suı azaydı. Özbekstan men Qazaqstan şekarasında ornalasqan, şöl zonasınıñ su aydını – Aral teñiziniñ jağdayı büginde köñil tolarlıqtay emes. Kezinde  düniejüzi boyınşa 4-orında bolğan teñizdiñ büginde joq bolıp ketu qaupi bar. Bwğan bastı sebep – adam äreketi saldarınan teñizdiñ tek qwr izi ğana qala ma degen swraq barlığımızdı alañdatadı.  1950 jıldarı teñizde balıqtıñ 24 türi ösirilip, balıq aulau jılına 500 mıñ tonnağa jetse, al 1980 jıldarı soñına qaray balıqtıñ

  • TORAÑĞILI TURALI NE BİLEMİZ?

      TORAÑĞILI TURALI NE BİLEMİZ? Sır boyı – twnğan şejire, tausılmas tarih. Ötken ömirdi büginmen bügip qaluğa bolmaydı. Babalardıñ soqtıqpalı-soqpaqtı wlı jolı ğasırlar qoynauınan wlasıp kele jatqanı aqiqat. Al, qazirgi ömir erteñge jalğasatındıqtan, ötkendi tarazığa tartu – bastı mindet. Elbası Nwrswltan Nazarbaev memlekettik «Mädeni mwra» bağdarlamasın jariyalau arqılı ruhani mwralarımızdı tügendep, wrpaqqa wltjandılıqtıñ wrığın sebudiñ ülgisin körsetti. Jer ataularınıñ tarihın zertteu öz ölkemizdiñ ötken tarihına üñile otırıp, wrpaq sanasında sabaqtastıq saltın qalıptastırudı közdeydi. Qaysıbir eldiñ, jerdiñ nemese eldi mekenniñ atalu tarihı bolatını sözsiz. Sonday-aq «Torañğılı – Bala äulie» ataluınıñ özindik şığu törkini bar. Äytse de  tarihşılar, şejireşiler de «Torañğılı – Bala äulie» däl osılay bolğan dep äli künge deyin tap

  • Qırğız (qazaq) avtonomiyasına -100 jıl.

    (tarihi -derekti äñgime)   Jwmat ÄNESWLI     ARMAN BOLĞAN AVTONOMIYA   Qazaq eliniñ avtonomiyalı respublika boluın Alaş qayratkerleri añsağan, armandağan. Olar 1917-jıldan qazaq avtonomiyasınıñ keleşegi üşin küresti. Älihan Bökeyhanov ol kezde kadet partiyasınıñ müşesi edi, sodan Reseydiñ Uaqıtşa ükimetiniñ basşısı bolğan Kerenskiyden, odan keyin Kolçaktıñ kömegimen Qazaq avtonomiyasın qwrudan ümitti bolğan. Kerenskiydiñ bwl mäselege köñil böluge uaqıtı bolmadı, al, Kolçak bolsa, “Qazaqtar eşqaşan avtonomiya almaydı” dep üzildi kesildi bas tartqan.  Sonımen 1918-jılı Kolçaktıñ, Dutovtıñ, Denikinniñ äskerleri bol'şevikterden jeñile bastadı. 1918-jılı bol'şevikter aqtarmen ayqasıp jatqanda Caricin maydanı, Kaspiy, Mañğıstau arqılı ondağan tüyeli arbamen Ä.Jangeldin Torğayğa, Amangeldiniñ sarbazdarına köp qaru jaraq jetkizdi. Köp qarjıda äkelgen. Sodan1918- jılı qazan ayında Torğayda Sovet ökimeti

  • APORTTIÑ JWPAR IİSİ(Äñgime, bolğan oqiğanıñ izimen)

    Jwmat ÄNESWLI Almatı qalası küni qarsañına oray Osıdan elu jılday bwrın bolğan oqiğa. 65-jıldarı Qostanay oblısınan Bäkiş degen bala Almatığa oquğa tüsuge attanadı. Poezğa minip, Almatı vokzalınan tüsedi. Bala taksige otırıp, baratın ädresin aytadı. Taksişi balamen anau Aqsayğa deyin barıp, qazirgi Äl Farabi köşesimen zuıldatıp kele jatadı. Ol kezde Farabi köşesiniñ arğı beti Aqsaydan osı küngi Dostıq köşesine deyin «Gornıy gigant» sovhozınıñ alma bağı. Balanıñ közi jol boyyında samsağan qızıl almalardı körip, auzınan silekeyi ağadı. Bala Bäkiş taksistke : – Ağa anau alma ağaştarınan bir eki alma alsam bola ma ? Tasişi maşinesin toqtatıp,: –Boladı- deydi. Bala sekirip barıp, ağaştan bir eki almanı jwlıp alıp taksige otıradı. Ülken eki qızıl

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: