|  |  | 

Жаһан жаңалықтары Саясат

Байденнің президенттігі Қазақстан, ОА және Шыңжаңға қалай әсер етпек?


USA-ELECTION/BIDEN

USA-ELECTION/BIDEN

АҚШ-тың 46-президенті болып сайланған демократ Джо Байден сайлау алдында әлемде “демократияны күшейтетінін, авторитаризммен күресетінін” айтқан. Халықаралық есептерде әлсіз демократия мен авторитаризм үшін жиі сыналатын Орталық Азия елдеріне Байденнің ұстанатын саясаты қандай болмақ? Байден әкімшілігі Қытайдың Шыңжаңдағы мұсылмандарға қысым мәселесін көтеруді жалғастыра ма?

Қазір Орталық Азиядағы бес ел – Қазақстан, Қырғызстан, Өзбекстан, Тәжікстан, Түркіменстан және АҚШ арасында 2015 жылдан бері “С5+1″ форматы жұмыс істеп келеді. Содан бері Орталық Азиядағы бес елдің сыртқы істер министрлері мен АҚШ-тың мемлекеттік хатшысы жиі кездесіп, ОА мен Вашингтонның қарым-қатынасын талқылайды. “С5+1″ форматы демократ Барак Обама президент болып тұрғанда құрылған. Бұл формат Трамп президент кезінде де сақталды және биыл ақпанда АҚШ мемлекеттік департаменті Вашингтонның Орталық Азия бойынша 2025 жылға дейінгі жаңа стратегиясын ұсынды. АҚШ-тың бұл жоспары ОА елдерінің тәуелсіздігін нығайтуды және аймаққа терроризмнің қаупін азайтуды, ОА елдері мен Ауғанстанның қарым-қатынасын кеңейтуді, адам құқығын жақсартуды көздейді. Бұдан бөлек, Вашингтонның 2025 жылғы жоспарында аймаққа көршілес елдердің әсерін теңестіру қарастырылған.

Азаттық тілшісі сөйлескен сарапшылар Ақ үйге жаңа басшы келсе де АҚШ-тың Орталық Азияға деген саясаты аса өзгере қоймайды дейді.

“АҚШ ПЕН ОА АРАСЫНДАҒЫ “С5+1″ ФОРМАТЫ ЖАЛҒАСАДЫ”

АҚШ-тағы Джордж Вашингтон университетінің стратегиялық коммуникация магистратурасын тәмамдаған саясаттанушы Шалқар Нұрсейіттің пайымдауынша, Байден тұсында АҚШ пен ОА арасындағы “С5+1″ форматы сақталып, Трамп кезіндегі саясат жалғасады.

Саясаттанушы Шалқар Нұрсейітов

Саясаттанушы Шалқар Нұрсейітов

– Дональд Трамп сияқты саяси қадамдары болжауға келе бермейтін саясаткердің өзі АҚШ-тың Орталық Азия бойынша саясаты өзгермейтінін көрсетіп, 2025 жылға дейінгі жаңа стратегиясы мен “С5+1″ форматы арқылы соны дәлелдеді. Ал енді осы “С5+1″ форматы демократтар тұсында, Обаманың [президенттігі] кезінде қабылданғанын, ол кезде Байден вице-президент болғанын, оған дейін Байденнің сыртқы саясат бойынша өте белсенді сенаторлардың бірі болғанын ескерсек, бұл платформа [Байден тұсында] да сақталып қалады. Байден әкімшілігі ең алдымен елдегі коронавируспен күресті қолға алып, Трамп шығып кеткен бірқатар халықаралық келісімдерге қайтуға әрекет етеді. Сол себепті осы факторлардың әсерінен АҚШ-тың Орталық Азияға қызығушылығы одан сайын артады немесе кемиді я түбегейлі өзгереді деп айта алмаймыз. Яғни, осыған дейінгі қарым-қатынас одан әрі де жалғасады, – дейді ол.

Орталық Азия елдерінің сыртқы істер министрлері мен АҚШ мемлекеттік хатшысы Майк Помпео Ташкенттегі отырыста. 3 ақпан 2020 жыл.

Орталық Азия елдерінің сыртқы істер министрлері мен АҚШ мемлекеттік хатшысы Майк Помпео Ташкенттегі отырыста. 3 ақпан 2020 жыл.

Байден сайлау алдындағы науқанда елдегі коронавирустың тарауын тоқтатуға, нәсілшілдік мәселесінен кейін екіге жарылған қоғамды біріктіруге күш салатынын айтқан. Ол Трамп шығып кеткен климат мәселесіне арналған Париж келісіміне оралатынын, әлемдегі демократияны нығайтып, авторитаризммен күресетінін мәлімдеген.

“ҚАЗАҚСТАН ИНВЕСТИЦИЯ ҮШІН, ӨЗБЕКСТАН ӘСКЕРИ САЯСАТ ҮШІН МАҢЫЗДЫ”

Тәуекелдерді бағалау тобының директоры, саясаттанушы Досым Сәтпаев Байденнің авторитаризммен күрес туралы сөзі Орталық Азия елдеріне әсер ете қоймайтынын, Вашингтон бұл аймаққа экономикалық тұрғыдан қызығушылық танытанынын айтады.

Саясаттанушы Досым Сәтпаев.

Саясаттанушы Досым Сәтпаев.

– Авторитаризммен күрес идеясын билікке келген демократ президенттердің барлығы айтады. Байден авторитаризм туралы айтқанда ол Ресейді және АҚШ-қа геосаясат тұрғысынан қауіп төндіретін өзге де мемлекеттерді меңзейді. Мәселен, Қытай мен Беларусь. Ал [Орталық Азияға] деген қызығушылықтың ақырындап азайғаны Барак Обаманың президенттігі кезінде байқалған. Аймақтағы Вашингтон қызығатын жалғыз мемлекет – Қазақстан. Оның себебі түсінікті де, бізде ірі америкалық мұнай-газ компаниялары бар. Қазақстан – АҚШ үшін аймақтағы нөмері бірінші экономикалық серіктес. Сондықтан Ақ үйге кім келсе де, Қазақстанның авторитарлы билігімен әжептәуір қарым-қатынас қалыптастырып келді. Бұл – таза экономикалық, прагматикалық қызығушылық. Олар авторитаризм біздің келісім-шарттарымыздың тұрақтылығын қамтамасыз етсе, онда жұмыс істей берсін деп санайды, – дейді ол.

Сәтпаев “АҚШ әдетте геосаясаттағы бәсекелесіне қарсы шабуылда демократиялық құндылықтарды негізге алып қысым жасай бастайды, ал Америкаға қауіп төндіре қоймайтын, кішігірім елдерге келгенде бұл мәселеде “толерантты” бола қалады” деп санайды.

– Мәселен, Орта Азиядағы авторитарлы режимі күшті Өзбекстанмен, Түркіменстанмен және Тәжікстанмен АҚШ-тың қарым-қатынасы жаман емес. Меніңше, Өзбекстан алдағы уақытта АҚШ-тың назарын өздеріне аударуда Қазақстанға бәсекелес болмақ. Себебі АҚШ Өзбекстанға Орталық Азиядағы маңызды ойыншы ретінде қызығушылық танытып отыр. Былтыр Өзбекстан сыртқы істер министрі АҚШ-қа барып, америкалық инвестицияны тарту үшін өз елін жарнамалап қайтты. Былтыр Ташкентте Өзбекстан, Қазақстан, Тәжікстан, Қырғызстан және Ауғанстан қарулы күштері бас штабының басшылары мен АҚШ қарулы күштерінің қолбасшысы кездесті. Трамп кезінде Өзбекстан Ауғанстандағы Талибанмен келіссөзге қосылды. Ақпанда АҚШ Талибанмен бейбіт келіссөзге қол қойғанын мәлімдеді. Өзбекстан бұл процесте белсенділік танытып, көмектесті. Ташкентке тәліптердің өкілдері келді. Бұл мәселеде АҚШ Өзбекстанмен қоян-қолтық жұмыс істеді. Ал АҚШ үшін Ауғанстан маңызды аймақ саналады. Талибан мәселесі көбіне Ауғанстанмен шектесетін елдерді мазалайды. Өзбекстанның бұл келісімге қосылған себебі де – осы. Ал Қазақстан Ауғанстанмен шектеспейді. Қызық жайт, Қазақстан – АҚШ үшін ОА инвестиция бойынша негізгі ойыншы саналса, Өзбекстан әскери-саяси жағдайда алға шығады, – дейді ол.

АҚШ-тағы сайлау әлем мен Орталық Азияға қалай әсер етеді?

АҚШ-тағы сайлау әлем мен Орталық Азияға қалай әсер етеді?
 EMB

Ал саясаттанушы, бұрынғы дипломат Қазбек Бейсебаев “адам құқығы мәселесіне басымдық беретін демократтар Орталық Азиядағы кемшіліктерді ескеріп, аймақтағы елдерге қысым жасауы да мүмкін” деп есептейді.

БАЙДЕН ШЫҢЖАҢ МӘСЕЛЕСІН КӨТЕРУДІ ЖАЛҒАСТЫРА МА?

Дональд Трамп әкімшілігі Қытайдың Шыңжаңдағы ұйғыр, қазақ, қырғыз және діні ислам өзге этникалық топтардың өкілдерін лагерьге қамап, қысым жасап жатқанын сынап, Пекинге санкциялар салды. Шыңжаңда өндірілетін тауарларды “мұсылмандарды жұмысқа жегу арқылы” өндірілді деп импортына тыйым енгізді. БҰҰ есебінше, Қытай Шыңжаңда бір миллионнан астам мұсылманды еш айыпсыз лагерьге қамаған. Пекин бұл саясатын “экстремизммен күрес” деп түсіндіреді.

Қытайдағы қазақтар мәселесін көтеріп жүрген “Атажұрт еріктілері” ұйымының белсенділері Байден президент болса, АҚШ-тың Қытайға деген саясаты жұмсарады деп қауіптеніп, сайлауда Трампқа жақтасқан. “Атажұрт еріктілерінің” өкілі, белсенді Серікжан Біләш та желідегі видеоларында Байден Шыңжаң мәселесін көтермеуі мүмкін деген күдігін айтқан.

АҚШ мемлекеттік хатшысы Майк Помпео Қытайдың Шыңжаң өлкесінде қалған туыстары қысым көріп жатқанын айтқан қазақтармен кездесіп тұр. Нұр-Сұлтан, 2 ақпан 2020 жыл.

АҚШ мемлекеттік хатшысы Майк Помпео Қытайдың Шыңжаң өлкесінде қалған туыстары қысым көріп жатқанын айтқан қазақтармен кездесіп тұр. Нұр-Сұлтан, 2 ақпан 2020 жыл.

Ал саясаттанушы Шалқар Нұрсейіт Байден тұсында да АҚШ-тың Шыңжаңдағы жағдайға саясаты қатты өзгермейді деп санайды.

– Өйткені Шыңжаңдағы жағдайға бүкіл әлем қарап отыр. Еуропа өз мәлімдемесін жасап, халықаралық ұйымдар бұл мәселені көтеріп келеді. Бұған қоса, демократтар адам құқықтары өз елінде ғана емес әлемде де маңызды деп санайды. Сол себепті [Байден] Шыңжаң мәселесіне мән беріп, осы жолда жұмыс істеуді жалғастырады деп ойлаймын. Демократтар соңғы төрт жыл бойы Трампты диктаторлармен достасуға дайын, өйткені өзінің бойында диктаторға тән қасиет бар деп айыптап келді. Енді осы айыптаулар бос сөз емес екенін дәлелдеу үшін Байденнің әкімшілігі Қытайдағы адам құқығы тапталып жатқан лагерьдегі мәселеде үнсіз қалмайды. Оған БАҚ-та, халықаралық ұйымдар да мүмкіндік бермейді, – дейді сарапшы.

Шынжаң-Ұйғұр автономиялық ауданының партиялык жетекшісі Чэнь Цюаньго (ортада) Компартия құрылтайында. Пекин, 19 қазан 2017 жыл.

Шынжаң-Ұйғұр автономиялық ауданының партиялык жетекшісі Чэнь Цюаньго (ортада) Компартия құрылтайында. Пекин, 19 қазан 2017 жыл.

Саясаттанушы Досым Сәтпаев Байден әкімшілігі “қаласа да, қаламаса да Трамптың Қытайға қатысты саясатын жалғастырады” деп санайды.

– Қазір Ресейден емес Қытайдан қауіп көп екенін демократтар да түсініп отыр. Қытайдың әскери күш жағынан, әлемдік экономикаға әсері жағынан, барлық аймаққа әсері жағынан алғанда АҚШ-қа Қытайдан қауіп басым. Қытай инвестициясы қазір Латын Америкасына, Африкада және Орталық Азияға көп кетіп жатыр. Демократтар қаласа да, қаламаса да Трамп саясатын жалғастырып, Қытайға қысымды күшейтуге тура келеді. Ресей екінші планға сырғиды, себебі кемшіліктері көп, шикізатқа тәуелді, экономикасы әлсіз, – дейді ол.

Байден сайлау алдында Қытайға сынды күшейтіп, Пекинді адам құқығын бұзды және сауда саясатын әділетсіз жүргізді деп бірнеше рет айыптаған. Бұған қоса, ол Трамптың Қытайға саясатын сынап, Қытаймен сауда соғысын жасағанша, одақтастармен коалиция құрып, Пекин саясатына қарсы шығуы керек еді деп санайды.

3 қарашада АҚШ-та өткен президент сайлауында демократ Джо Байден сайлаушылар алқасының 273 дауысын алып, жеңіске жетті. АҚШ-тағы президент сайлауында сайлаушылар алқасының 270 дауысын алған кандидат жеңімпаз деп танылады. Ал республикашылар атынан кандидат болған қазіргі президент Дональд Трамп 214 дауыспен тұр. Сайлаудың нақты нәтижесі әлі шыққан жоқ, бірнеше штатта дауыс санау толық аяқталмады.

21 қаңтарда Байденнің инаугурациясы болып, ол ресми түрде қызметке кірісуі тиіс. Трамп кейбір штаттағы нәтижемен келіспейтінін айтып, сотқа шағымданатынын мәлімдеген.

Азат Еуропа / Азаттық радиосы

Related Articles

  • АҚШ Ауғанстаннан 2000 сарбазын әкетпек. Салдары не болмақ?

    Азаттық радиосы Ауғанстанның үкімет күштерін жаттықтыратын орталықта жүрген АҚШ сарбаздары. Герат, Ауғанстан, 2 ақпан 2019 жыл. Көрнекі сурет. Вашингтонның Ауғанстаннан екі мың сарбазын алып кету туралы шешімі қарама-қайшы пікір тудырды. Бірі әскер санының бұлай азаюы экстремистік топтарды жігерлендіреді десе, бірі шиеленісті шешуге оң әсер береді дейді. АҚШ әскерінің әкетілуі туралы жаңалық 16 қарашада тарады. Сол күні баспасөз құралдары АҚШ президенті Дональд Трамптың санаулы күн ішінде Ауғанстан мен Ирактағы АҚШ әскерінің санын одан әрі азайту туралы шешімін жариялайтынын хабарлады. Келесі күні АҚШ қорғаныс министрінің міндетін атқарушы Кристофер Миллер жаңалықты растап, америкалық сарбаздарды еліне қайтару келесі жылы 15 қаңтарда, Трамптың Ақ үйден кетуіне бес күн қалғанда аяқталатынын айтты. 18 қараша күні “Талибан”

  • Таулы Қарабақта соғыс аяқталды

    Нұрбек ТҮСІПХАН Армения премьер-министрі Никол Пашинян 10 қарашаға қараған түні Әзербайжан, Ресей, Арменияның Таулы Қарабақтағы соғысты тоқтату жөнінде үшжақты келісімге келгенін хабарлады. Бұл туралы Пашинян Фейсбук парағына жазды. “Құрметті отандастар, бауырларым мен әпке-қарындастарым! Өзіме де, бәрімізге де ауыр тиетін шешімге келдім. Ресей және Әзербайжан президенттерімен Қарабақтағы соғысты тоқтату жөнінде мәлімдемеге қол қойдым. … Өзімізді жеңілдік деп есептемейміз әрі бұл біздің ұлт ретінде бірігуіміздің және қайта өрлеуіміздің басы болуы керек. Қаза тапқандардың алдында тізе бүгемін. Отанын қорғау жолында өмірін аямаған барлық әскерилердің, офицер, генерал, еріктілердің алдында басымды иемін. Олар арцах армяндарын қорғап, құрбан болды. Соңына дейін күрестік және жеңеміз!” деп жазды Пашинян. Атысты тоқтату жөнінде келісім жасалғанын Ресей президенті Владимир Путин де растады.

  • АҚШ үкіметі “террорлық ұйым”арқылы Орталық Азияға қандайда бір стратегиялық жаңа жоспар құра ма?

    2001- жылғы 11- қыркүйек оқиғасынан кейін ресми түрде террорлық ұйым деп танылып келген Шығыс Түркістан Ислам Партиясы (东突厥斯坦伊斯兰党/东伊运) қозғалысын 20- қазан күні АҚШ сыртқы істер министрі Майк Помпео “террорлық ұйым” тізімінен босатып шығарды. Бұл туралы нақты ақпарат 5- қараша күні ғана жария болды. Аталмыш ислам харекет ұйымы 80- жылдың аяғында құрылған. ШУАР, Ауған, Пакістан және басқа да бірқатар елдерде белсенді қимыл жасап келген ұйымды “11- қыркүйек” оқиғасынан кейін АҚШ үкіметі қара тізімге алып, іс-әрекетін заңсыз деп таныған еді. 2017- жылы Түркия сыртқы істер министрі Меулүт Чауышоғлы қытай сапары кезінде Түркия жақтың да аталмыш партияны “террорлық ұйым” деп танитынын жариялаған-ды. АҚШ үкіметінің аталмыш ұйымды араға 19 жыл салып қара тізімнен босатып

  • Саясатта 50 жыл жүрген тұлға. АҚШ президенттігіне сайланған Джо Байден кім?

    Азаттық радиосы Джо Байден АҚШ-тың бұрынғы вице-президенті, сенатор Джо Байден президент сайлауында елдің қазір басшысы Дональд Трампты жеңетін дауыс жинады. Бұл – Байденнің елу жылдық саяси карьерасындағы президент болуға жасаған үшінші талпынысы. Енді 2021 жылдың қаңтарында Ақ үйдегі қызметіне кірісетін жаңа президентке бөлініп-жарылған америкалық қоғамның мәселелерін шешуге тура келеді. Джо Байден қызу тартысқа толы бәсекеде Дональд Трампты жеңіп, отыз жыл бойы армандаған лауазымына қол жеткізді. Демократиялық партияның кандидаты Трамптың коронавируспен күресіне толмаған, президенттің қоғам алдында өзін агрессивті ұстайтынынан әбден шаршаған халықтың жаппай наразылығын пайдалануға тырысты. Байден 538 сайлаушылар алқасы даусының кемінде 273 даусын жинады. Президент сайлауында жеңіске жету үшін кемі 270 электордың даусы керек. “АМЕРИКАНЫ ҚАЙТА БІРІКТІРЕТІН КЕЗ КЕЛДІ” Пенсильвания

  • «Көкесі» мен «Жәкесі»: Жамбыл облысында 60 мың гектар жер мемлекет меншігіне қайтарылды

    «Мықтылар» мемлекеттік жерді де меншіктеп алған Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев «Жаңа жағдайдағы Қа¬зақстан: іс-қимыл кезеңі» атты Жолдауында жердің шетелдіктерге сатыл¬майтынын, алайда барынша тиімді пайдаланылуы қажеттігін баса айт¬қаны белгілі. Бұған қатысты Жамбыл облысының әкімі Бердібек Сапарбаев әкімдікте өткен жиында «жер ешкімнің әкесінен қал¬ған мұра емес» деп нақты ұстанымын білдірген болатын. Аймақ басшысы тіпті игеру¬сіз жатқан жерлердің иесі кім болса да мем¬ле¬кетке кері қайтаруды құ¬зырлы мамандарға тап¬сырған. Мұндай та¬лапты тапсырма бай-манап¬тардың қабырғасына батып, жон терісіне шоқ басқандай болғаны даусыз. Жамбыл облысы әкім¬дігінің Жерлерді пайдалану және қорғалуын бақылау бас-қармасының басшысы Әбіл¬хайыр Тамабектің айтуынша, жыл басынан бері жүргізілген тексерістер талай сұмдық пен қулықтың бетін ашқан екен. «Жамбыл облысының әкі¬мі Бердібек Сапарбаевтың тап¬сырмасына орай, биыл

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: