|  |  | 

Köz qaras Tarih

Araldıñ azuı men tozuı

download

Keñestik däuirdegi irrigaciyalıq jüye men jerdi eşbir agrotehnikalıq şaralardı saqtamay, esepsiz igeru täsilderi Aral teñizin joyuğa jetkizdi. KSRO Su şaruaşılığı ministrliginiñ tikeley kinäsınan Aral aymağı äli mekenge aynaldı. Sırdariya jäne Ämudariya özenderiniñ suların maqta egisine köptep böluden Aral teñizi tartılıp, onıñ suı azaydı. Özbekstan men Qazaqstan şekarasında ornalasqan, şöl zonasınıñ su aydını – Aral teñiziniñ jağdayı büginde köñil tolarlıqtay emes. Kezinde  düniejüzi boyınşa 4-orında bolğan teñizdiñ büginde joq bolıp ketu qaupi bar. Bwğan bastı sebep – adam äreketi saldarınan teñizdiñ tek qwr izi ğana qala ma degen swraq barlığımızdı alañdatadı. 

1950 jıldarı teñizde balıqtıñ 24 türi ösirilip, balıq aulau jılına 500 mıñ tonnağa jetse, al 1980 jıldarı soñına qaray balıqtıñ 20 türi birjola ğayıp bolıp jäne teñiz öziniñ balıq şaruaşılığı mañızın joğalttı. Jwmıssızdar sanı köbeyip, keme jasau zauıttarı da öz jwmısın toqtattı.

Teñizdiñ tartıluı saldarınan eldegi şaruaşılıq ta birşama toqtap qalğan bolatın. Kezinde eldi-mekenderde 17 balıq kolhozı, 10 balıq öñdeytin zauıt jäne 2 balıq kombinatı twraqtı jwmıs istegenine qaramastan, bwl şaruaşılıq toqtap, jwmıssız qalğan balıqşılar eriksiz özge aumaqqa köşulerine tura keldi. 1960-1987 jıldar aralığında teñizge qwyatın bastı eki özen Sırdariya men Ämudariya jağasında halıq sanınıñ eki ese ösuine baylanıstı suğa degen swranıs birşama östi. Osığan oray, 1970-1980 jıldarı teñizge qwyatın su mölşeri de azaydı. Sudıñ azayuına bastı sebep tağı da antropogendik  faktorlar edi. Sırdariya men Ämudariya jağalarına suda köp qajet etetin daqıldar küriş pen maqta ösiru keñ etek jaydı. Sol sebepti özen suları egistik alqaptarğa tartılıp jattı. Sonımen qatar auılşaruaşılığında da birşama salalar jaqsı damıdı. Sudı ırırapsız paydalanu toqtamadı. Teñizdiñ tereñdigi 1960 jılmen salıstırğanda eki ese tayazdandı. Mine osı atalğan jayttardıñ barlığı tolısıp jatqan teñizdiñ tartılıp, edäuir böliginiñ joq bolıp ketuine bastı sebepter boldı. Osı atalğan jağdaylar adam balasınıñ tabiğatqa keltirgen ziyanınıñ bastı däleli bolıp este qaldı. 

Teñizdiñ tartıluına baylanıstı ondağı flora men faunağa da ziyan keldi. Balıqtıñ keybir bağalı türleri bekire, sazan, aqmarqa, şoqır, alabwğa jäne t.b. joyılıp ketti. Qazaqstannıñ qızıl kitabına engen keybir qwstar mülde joyılıp ketti. Eki dariyadan kelip qwyılatın su mölşeri azayğandıqtan, teñiz ağınsız su aydınına aynalıp, qwrğap qalğan teñiz tübine twz şögindileri köptep jinala bastadı. Osınıñ äserinen topıraqtağı twzdanu mölşeri de şekten tıs köbeydi jäne twzdı şañdar joğarı köterilip, auağa taray bastadı.

Osı jağdaylar Aral twrğındarınıñ densaulığına da ziyan keltirdi. Ekologiya apatı saldarınan aumaqta tuberkulez, büyrekke tas jinalu, sarısu, tınıs joldarı auruları jii taradı. Bwğan qosa işek-qarın auruları, qan azdıq, jüyke jüyesi auruları da köbeydi. Äsirese balalar arasında jüyke auruları keñ tarap, mügedek balalardıñ sanı köbeydi. Osı atalğan nauqastıñ türleri künnen-küngearta tüsti.

Qazirgi tañda teñizdi qwtqaru barısında josparlı jwmıstar jürgizilude. Aral mäselesi turalı halıqaralıq konferenciyalar da wyımdastırıldı. Keybir memleketter qarjılay twrğıdan kömek körsetti. Endi osı atalğan jwmıs barısında teñizdiñ qayta tolısuına barınşa küş salınıp jatır. Elimizdiñ birden-bir baylığı sanalatın kögildir su aydının qayta qalpına kelui üşin barlıq qoldan kelgen şaralar jasalsa eken. Sebebi, ondağı halıqtıñ jağdayı Aral teñiziniñ jağdayına tikeley baylanıstı. Elimizdiñ atalğan su qoymasın saqtap qaluğa siz-biz bolıp meylinşe at salısqanımız jön.

 

Bolat SAYLAN, äl-Farabi atındağı QazWU-niñ professorı, t.ğ.d.

Äygerim Mırzabekova,  1 kurs studenti.

 

Related Articles

  • TORAÑĞILI TURALI NE BİLEMİZ?

      TORAÑĞILI TURALI NE BİLEMİZ? Sır boyı – twnğan şejire, tausılmas tarih. Ötken ömirdi büginmen bügip qaluğa bolmaydı. Babalardıñ soqtıqpalı-soqpaqtı wlı jolı ğasırlar qoynauınan wlasıp kele jatqanı aqiqat. Al, qazirgi ömir erteñge jalğasatındıqtan, ötkendi tarazığa tartu – bastı mindet. Elbası Nwrswltan Nazarbaev memlekettik «Mädeni mwra» bağdarlamasın jariyalau arqılı ruhani mwralarımızdı tügendep, wrpaqqa wltjandılıqtıñ wrığın sebudiñ ülgisin körsetti. Jer ataularınıñ tarihın zertteu öz ölkemizdiñ ötken tarihına üñile otırıp, wrpaq sanasında sabaqtastıq saltın qalıptastırudı közdeydi. Qaysıbir eldiñ, jerdiñ nemese eldi mekenniñ atalu tarihı bolatını sözsiz. Sonday-aq «Torañğılı – Bala äulie» ataluınıñ özindik şığu törkini bar. Äytse de  tarihşılar, şejireşiler de «Torañğılı – Bala äulie» däl osılay bolğan dep äli künge deyin tap

  • AQŞ ükimeti “terrorlıq wyım”arqılı Ortalıq Aziyağa qandayda bir strategiyalıq jaña jospar qwra ma?

    2001- jılğı 11- qırküyek oqiğasınan keyin resmi türde terrorlıq wyım dep tanılıp kelgen Şığıs Türkistan Islam Partiyası (东突厥斯坦伊斯兰党/东伊运) qozğalısın 20- qazan küni AQŞ sırtqı ister ministri Mayk Pompeo “terrorlıq wyım” tiziminen bosatıp şığardı. Bwl turalı naqtı aqparat 5- qaraşa küni ğana jariya boldı. Atalmış islam hareket wyımı 80- jıldıñ ayağında qwrılğan. ŞUAR, Auğan, Pakistan jäne basqa da birqatar elderde belsendi qimıl jasap kelgen wyımdı “11- qırküyek” oqiğasınan keyin AQŞ ükimeti qara tizimge alıp, is-äreketin zañsız dep tanığan edi. 2017- jılı Türkiya sırtqı ister ministri Meulüt Çauışoğlı qıtay saparı kezinde Türkiya jaqtıñ da atalmış partiyanı “terrorlıq wyım” dep tanitının jariyalağan-dı. AQŞ ükimetiniñ atalmış wyımdı arağa 19 jıl salıp qara tizimnen bosatıp

  • Alaş arısı – Mirjaqıp Dulatov 135 jasta

         Jiırma jasında wltın oyatıp, wran salğan Mirjaqıp Dulatovtıñ tuılğanına biıl 135 jıl tolıp otır. Elim dep, jerim dep halqı üşin janın ayamağan  atamızdıñ bwl jasın atap ötu biz üşin ülken märtebe. Alaş qozğalısınıñ körnekti qayratkeri Mirjaqıp Dulatovtıñ wltı üşin jasağan qızmetteri, eñbekteri qazirgi tañda är qazaqqa ayan jäne maqtanış. Nebäri jiırma tört jasında «Oyan, qazaq!», – dep wltına wran salğan Mirjaqıp Dulatov Alaş qozğalısınıñ basında twrğan edi.  Bwl jolda ol kisi köp eñbek etti.   Patşa ökimetiniñ otarşıldıq ezgisi küşeyip twrğanda, aumalı-tökpeli zamanda ömir sürgen  M.Dulatov jastığına qaramastan, wltına ayanbastan qızmet etken wlı twlğa! Jastayınan ata-anasınan ayırılsada sağı sınbay alğa wmtıldı. Halqınıñ mwñın mwñdap,  joğın joqtauğa sert berip, halıq isine bar

  • «Kökesi» men «Jäkesi»: Jambıl oblısında 60 mıñ gektar jer memleket menşigine qaytarıldı

    «Mıqtılar» memlekettik jerdi de menşiktep alğan Memleket basşısı Qasım-Jomart Toqaev «Jaña jağdaydağı Qa¬zaqstan: is-qimıl kezeñi» attı Joldauında jerdiñ şeteldikterge satıl¬maytının, alayda barınşa tiimdi paydalanıluı qajettigin basa ayt¬qanı belgili. Bwğan qatıstı Jambıl oblısınıñ äkimi Berdibek Saparbaev äkimdikte ötken jiında «jer eşkimniñ äkesinen qal¬ğan mwra emes» dep naqtı wstanımın bildirgen bolatın. Aymaq basşısı tipti igeru¬siz jatqan jerlerdiñ iesi kim bolsa da mem¬le¬ketke keri qaytarudı qw¬zırlı mamandarğa tap¬sırğan. Mwnday ta¬laptı tapsırma bay-manap¬tardıñ qabırğasına batıp, jon terisine şoq basqanday bolğanı dausız. Jambıl oblısı äkim¬diginiñ Jerlerdi paydalanu jäne qorğaluın baqılau bas-qarmasınıñ basşısı Äbil¬hayır Tamabektiñ aytuınşa, jıl basınan beri jürgizilgen tekserister talay swmdıq pen qulıqtıñ betin aşqan eken. «Jambıl oblısınıñ äki¬mi Berdibek Saparbaevtıñ tap¬sırmasına oray, biıl

  • Qırğız (qazaq) avtonomiyasına -100 jıl.

    (tarihi -derekti äñgime)   Jwmat ÄNESWLI     ARMAN BOLĞAN AVTONOMIYA   Qazaq eliniñ avtonomiyalı respublika boluın Alaş qayratkerleri añsağan, armandağan. Olar 1917-jıldan qazaq avtonomiyasınıñ keleşegi üşin küresti. Älihan Bökeyhanov ol kezde kadet partiyasınıñ müşesi edi, sodan Reseydiñ Uaqıtşa ükimetiniñ basşısı bolğan Kerenskiyden, odan keyin Kolçaktıñ kömegimen Qazaq avtonomiyasın qwrudan ümitti bolğan. Kerenskiydiñ bwl mäselege köñil böluge uaqıtı bolmadı, al, Kolçak bolsa, “Qazaqtar eşqaşan avtonomiya almaydı” dep üzildi kesildi bas tartqan.  Sonımen 1918-jılı Kolçaktıñ, Dutovtıñ, Denikinniñ äskerleri bol'şevikterden jeñile bastadı. 1918-jılı bol'şevikter aqtarmen ayqasıp jatqanda Caricin maydanı, Kaspiy, Mañğıstau arqılı ondağan tüyeli arbamen Ä.Jangeldin Torğayğa, Amangeldiniñ sarbazdarına köp qaru jaraq jetkizdi. Köp qarjıda äkelgen. Sodan1918- jılı qazan ayında Torğayda Sovet ökimeti

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: