|  |  | 

تۇلعالار ادەبي الەم

       قازاق پوەزياسىنىڭ ءتاڭىرى…

               AbaiPainting

      بيىل، 2020 جىلدىڭ 10 تامىزىندا ۇلى اقىن، اعارتۋشى، عۇلاما، ۇلتتىڭ جاڭا ادەبيەتىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى، قازاق حالقىنىڭ ماقتانىشى، قازاق ادەبيەتىندەگى قايتالانباس زور تۇلعا اباي قۇنانبايۇلىنا 175 جىل تولدى. ورىستار ءۇشىن – پۋشكين، اعىلشىندار ءۇشىن – شەكسپير، گرۋزيندەر ءۇشىن – رۋستاۆەلي قانداي ۇلى قۇبىلىس بولسا، اباي دا قازاقتار ءۇشىن سونداي تەڭدەسسىز قۇبىلىس.                                            

       اباي (يبراھيم) قۇنانبايۇلى 1845 جىلى 10 تامىزدا شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى شىڭعىس تاۋىنىڭ باۋىرىندا دۇنيەگە كەلىپ، 1904 جىلى دۇنيەدەن قايتقان. اباي ءوزىنىڭ بالالىق شاعىن اجەسى مەن اناسىنىڭ قاسىندا وتكىزدى. بولاشاق اقىن ەل اناسى اتانعان زەرە اجەسىنىڭ تاۋسىلمايتىن اڭىز-ەرتەگىلەرىن ەستىپ، سوزگە شەبەر ۇلجان اناسىنىڭ تاربيەسىن كورىپ ءوستى. ول اۋىل مولداسىنان ءدارىس الىپ، ساۋاتىن اشقاننان كەيىن ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ ماقساتىمەن سەمەيدەگى احمەت-ريزا مەدرەسەسىنە وقۋعا بارادى. اباي مەدرەسەدە وقىپ جۇرگەن كەزدە شىعىس، باتىس اقىندارى مەن عۇلامالارىنىڭ ەڭبەكتەرىن وقيدى. شىعىس كلاسسيكتەرىنەن نيزامي، ساعدي، ناۋاي، فيزۋلي، ءجامي جانە تاعى باسقالارىن وقىسا، ەكىنشى جاعىنان  پۋشكين، گەرتسەن، نەكراسوۆ، تولستوي، كرىلوۆ، دوستاەۆسكي، تۋرگەنەۆ مۇرالارىن وقىپ، سپينوزا، سپەنسەر، ليۋيس سىندى عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرىن زەرتتەيدى. ابايتانۋدىڭ بىلگىرى مۇحتار اۋەزوۆ اباي تۋرالى ەستەلىكتەرىندە: «ءوزى تۇستاس ۇلكەن-كىشى بالالاردىڭ بارلىعىنان اناعۇرلىم زەيىندى، ۇعىمتال جانە ەرەكشە ىقىلاستى بولعان. دارىستە ارابشا كىتاپتى مولداسىنىڭ ءبىر وقىپ جانە ءبىر-اق رەت تۇرىكشەگە اۋدارىپ بەرگەن سوزدەرىن كىتاپقا قاراماي جاتقا ايتىپ شىعا الاتىنداي زەرەك بولادى. سونىمەن ءدارىس ۇستىندە وقىلاتىن ساباقتاردى وقىپ ءبىلۋ ابايعا وزگە بالالاردان اناعۇرلىم وڭاي تيگەن. كوپ ۋاقىتىن الماعان. سوندىقتان بارلىق ارتىلعان ۋاقىتىن اباي ءوز بەتىمەن ءوزى سۇيگەن كىتاپتارىن وقۋعا جۇمساپ، كوپ ىزدەنۋگە سالىنادى.» – دەپ، ابايدىڭ زەرەكتىگى مەن وقۋعا دەگەن ىنتاسىن ءدوپ باسىپ كورسەتەدى. جازۋشىنىڭ سوزىنە قاراعاندا، اباي بالا كۇنىندە جاتتاعان كەيبىر ولەڭدەرىن كارىلىككە جەتكەن ۋاقىتىنا دەيىن ۇمىتپاعان.

اكەسى قۇنانباي ءوز زامانىنداعى اتاق داڭقى الىسقا جەتكەن ادامداردىڭ ءبىرى بولعان. ءتورت ۇلدىڭ ءبىرى اباي جاستايىنان-اق ەرەكشە قابىلەتىمەن، اقىلدىلىعىمەن كوزگە تۇسەدى. بالاعا سىنشى اكەسى وسى بالاسىنان قاتتى ءۇمىت كۇتەدى. مەدرەسەدە ءتورت جىل وقىعاننان كەيىن، وقۋدان شىعارىپ الىپ، ەل باسقارۋ ىسىنە ارالاستىرادى. باسىندا «بارىپ كەل، شاۋىپ كەلمەن» جۇرگەن جاس اباي از ۋاقىتتىڭ ىشىندە جۋان بي جانە ەل-جۇرتىنىڭ قامىن جەيتىن ازامات بولىپ شىعا كەلەدى. اكەسىنىڭ توڭىرەگىندە ەل جاقسىلارىمەن ارالاسىپ، ءبىراز تاجىريبە جيناقتاعاننان كەيىن، ول حالىق تۇرمىسىنداعى كولەڭكەلى جاقتارعا ساۋلە تۇسىرۋگە كۇش سالىپ باعادى. سوندىقتان حالقىنا پايدالى دەپ تاپقان ىستەرىن كوركەم سوزبەن، ولەڭدەرمەن ناسيحاتتاماق بولدى. احمەت بايتۇرسىنوۆ: «قازاقتىڭ باس اقىنى – اباي قۇنانبايۇلى. ودان اسقان بۇرىنعى-سوڭعى زاماندا قازاق دالاسىندا ءبىز بىلەتىن اقىن بولعان جوق. ابايدى قازاق بالاسى تەگىس تانىپ، تەگىس ءبىلۋى كەرەك» – دەپ، ابايدىڭ قايتالانباس ۇلى تۇلعا ەكەنىن ءسوز ەتتى.

اباي العاشقى ولەڭدەرىن 80-ءىنشى جىلداردىڭ ورتاسىندا جازعان. اباي ولەڭدەرىن ۇزبەي جازۋعا تىرىسقان. بىراق، سول كەزدەگى ەل اراسىنداعى تارتىستار بىرىڭعاي اقىندىقپەن اينالىسۋعا مۇمكىندىك بەرمەگەن. اباي اقىندىق جولعا بەت بۇرعاندا ولەڭ جولدارىن بىلىمگە، ونەر مەن مادەنيەتكە ارنادى. ول 1885 جىلى «جاسىمدا عىلىم بار دەپ ەسكەرمەدىم» – دەگەن تۇڭعىش شىعارماسىن جازعان. اباي پوەما جانرىن دا مەڭگەرگەن. وعان «ماسعۇت»، « ەسكەندىر»، «ءازىمنىڭ اڭگىمەسى» شىعارمالارى دالەل. اباي ولەڭدەرىنىڭ ىشىندە مازمۇنى جاعىنان دا ەرەكشەلەنىپ تۇراتىن ۇزدىك تۋىندىلارى كوپ. «كوكتەم»، «جاز»، «سەگىز اياق»، «ولەڭ – ءسوزدىڭ پاتشاسى، ءسوز ساراسى»، «كوڭىل قۇسى قۇيقىلجىر شارتاراپقا» سەكىلدى ولەڭدەرىنىڭ اربىرەۋى تىڭ دۇنيە، شىعارماشىلىق جاڭالىق.

ابايدىڭ قارا سوزدەرى – اقىننىڭ ءسوز ونەرىندەگى كوركەمدىك قۋاتىن، دانالىق دۇنيەتانىمىن كورسەتەتىن پروزالىق شىعارما. جالپى 45 قارا ءسوزى بار. ونىڭ بەس-التى قارا ءسوزى قىسقا بولسا، كەيبىرەۋى تاقىرىبى جاعىنان اۋقىمدى بولىپ كەلەدى. اباي ءوزىنىڭ قارا سوزدەرىندە شىعارمانىڭ كوركىنە عانا نازار اۋدارا قويماي، سونىمەن قاتار شىعارمانىڭ تەرەڭدىگى مەن يدەياسىنا زەر سالعان. ونىڭ قارا سوزدەرى جالپى قازاق حالقىنا ورتاق اسىل سوزگە اينالدى.   ونىڭ قارا سوزدەرىنىڭ بىرنەشەۋى ەڭ العاش 1918  جىلى سەمەيدە شىققان «اباي» جۋرنالىندا جارىق كوردى. كەيىننەن ابايدىڭ قارا سوزدەرى ورىس، قىتاي، فرانتسۋز، ت.ب. كوپتەگەن الەم تىلدەرىنە اۋدارىلدى.

اباي – دانا، اباي – دارا قازاقتا،

تانىماعان ۇلى ابايدى قازاق پا؟

قازاق داڭقىن اسقاقتاتقان الەمگە،

اباي تەڭدەس اقىن بولماس قازاقتا…

قورىتىندىلاي كەلە، ابايدىڭ كوز جەتپەس كوكجيەكتەي كەڭ، تەڭىزدەي تەرەڭ ويلارىن، التىنداي اسىل، قورعاسىنداي سالماقتى سوزدەرىن ءاربىر قازاق بالاسى جانە حالقىمىز وقىپ سانامەن، جۇرەكپەن قابىلداپ ومىردە رۋحاني باعدارشامداي پايدالانۋ كەرەك. اباي وتاندىق تاريحىمىز بەن ادەبيەتىمىزدە اسا كورنەكتى ورىن الادى. اباي قازاقتىڭ ۇلتتىق جازبا ادەبيەتىنىڭ نەگىزىن قالادى. اقىننىڭ مول ادەبي مۇراسى تەك ءبىر حالىقتىڭ ەمەس، بۇكىل ادامزاتتىڭ رۋحاني قازىناسى بولىپ سانالادى. اباي سونىسىمەن ماڭگىلىك!

بولات سايلان، ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-ءنىڭ پروفەسسورى، ت.ع.د.

جانيا وماروۆا، 1-كۋرس ستۋدەنتى

Related Articles

  • ءامىر تەمىردىڭ قازاق جەرىندە قالدىرعان ءۇش ەسكەرتكىشى

    ورتا عاسىرداعى قازاق تاريحىنان ءامىر تەمىردىڭ قازاق جەرىندە قالدىرعان ءۇش ۇلى ەسكەرتكىشى 1.ءامىر تەمىر 1397-99- جىلدارى ياسساۋي موۆزەلەيىن سالدىرعان. 2 الەمدە تەڭدەسى جوق، سالماعى ەكى توننالىق تايقازاندى (ونەر تۋىندىسى) قۇيدىرعان. 3 . ۇلىتاۋدىڭ التىن شوقى دەگەن توبەسىندە ۇلكەن قارا تاسقا اراب جانە شاعاتاي تىلىندە جازۋ جازىپ قالدىرعان. (بۇل تاس قازىر ەرميتاجدا تۇر) ءامىر تەمىر1370- جىلى ماۋرەنناحر بيلىگىنە كەلدى. اينالدىرعان ون جىلدىڭ ىشىندە ءامىر تەمىر اۋعانستاندى، باتىس ءۇندىستاندى ، باتىس قىتايدى، پارسى ەلىن، اراب ەلدەرىن ، قاپ تاۋى ەلدەرىن باعىندىرىپ، وسمان يمپەرياسىنىڭ پاديشاعى ءبايازيتتى جەڭگەن. ءا،تەمىرگە از ۋاقىتتىڭ ىشىندە جيىرما التى مەملەكەت باعىنىشتى بولعان. 1380-جىلدارى التىن وردا السىرەگەن كەزدە التىن وردا تاعىنا ءا.تەمىر توقتامىستى وتىرعىزعان. توقتامىس ماڭعىستاۋداعى ورىس حان ولتىرگەن ءتۇي

  • بالالار الەمىنىڭ ەلشىسى…

                                    كەمەل وي مەن كەلىستى سىر توعىسقان، سۇلۋ سەزىم مەن مۇڭلى شەر شارپىسقان كورىكتى دە كوركەم شىعارمالاردىڭ شەبەرى – ساپارعالي بەگالين. بيىل، 2020 جىلى قازاق پروزاسىنا وزگەشە ورنەك، جاڭا لەپ، عاجايىپ سىر-سيپات اكەلگەن كورنەكتى قازاق جازۋشىسى، بالالار ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى، ادەبيەتىمىزدىڭ پوەزيا، پروزا جانرلارىندا تارتىمدى، تولىمدى شىعارمالار بەرگەن كورنەكتى سۋرەتكەر ساپارعالي بەگالينگە 125 جىل تولىپ وتىر.         ساپارعالي بەگالين 1895 جىلى قاراشا ايىنىڭ 24 جۇلدىزىندا شىعىس قازاقستان وبلىسى، اباي اۋدانى، دەگەلەڭ اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. تابيعاتىنان زەرەك، ۇعىمتال بالاعا وقۋ وقىعان، ءبىلىم العان وتە ۇنايدى. سودان ول اۋىل مولداسىنان ءدارىس الىپ، ەسكىشە حات تانيدى. 1915 جىلى سەمەي قالاسىنداعى ورىس-قىرعىز (قازاق) ۋچيليششەسىن بىتىرگەن. 1929-1935

  • گەولوگ عالىم س.كامالوۆقا 85 جىل

    قازاقستان ەكونوميكاسى ءۇشىن ۇلكەن ماڭىزعا يە كەن ورىندارىن اشقان عالىم كامالوۆ سۋحان ماقسۇتۇلى ەلىمىزدىڭ تاريحىندا ەلەۋلى ورىن الار تۇلعا. بۇكىل سانالى عۇمىرىن ءوز وتانىنىڭ دامۋى مەن گۇلدەنۋىنە ارناعان بىلىكتى گەولوگ كامالوۆ س.م. كوزى ءتىرى بولعاندا بيىل 85 جاسقا تولار ەدى. كامالوۆ س.م. 1935 جىلى جەلتوقساننىڭ جيىرما ءبىرىنشى جۇلدىزى ورال وبلىسىنىڭ (بۇرىنعى اتاۋى) قازتالوۆ اۋدانىنا قاراستى اسان-قۇدىق اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. بالا كەزىنەن ول ءوز كۇشىنە عانا سەنۋگە بەيىمدەلەدى، وسى كەزدەن ونىڭ بويىندا قايسارلىق مىنەزى مەن تاباندىلىق، ەڭبەكقورلىق قاسيەتتەرى قالىپتاسادى. وتكەن عاسىردىڭ ەلۋىنشى جىلدارى مەكتەپتى بىتىرگەن ول، سول كەزدەگى قول جەتپەيتىن، ارمان ماماندىقتاردىڭ ءبىرى جەر قويناۋىندا قازىنانى زەرتتەيتىن گەولوگ ماماندىعىنا قىزىعادى. وسى ماماندىقتى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە بىتىرگەن ول باسىندا تاجىربيە جيناۋ ءۇشىن

  • قورقىتتىڭ بولىپ قوبىزى (ۇلى جازۋشى،عۇلاما عالىم مۇحتار ماعاۋين اعامىزدىڭ 80جاسقا تولۋىنا ارنايمىن)

    قازاقتىڭ ۇلكەن ابىزى، ۇلىلاردىڭ ناق ءىزى. 80گە كەلدى مۇحا اعام ، ۇلتىمنىڭ ناعىز وعىزى. جىرلاعان بەس عاسىردى، قورقىتتىڭ بولىپ قوبىزى. عالىممىن دەگەن تالايدىڭ، سايدا-سان،قۇمدا جوق ءىزى. تەڭەسە الماس ءبىر سىزگە، سوندايدىڭ توقسان توعىزى. 80 گە كەلدىڭ سەندە اعا، بارىمىزدە پەندە اعا. ەكى اينالىپ بۇل جاسقا ، كەلمەيسىز عوي ەندى اعا. تۋىپ وسكەن تۇعىرىڭ، قازاقستانداعى كەڭ دالا. سىزگە قونىس بولا الماي ، قۇرلىق استىڭ ەن دالا. كەتەسىزبە وسىلاي ، بۇتىندەلمەي جەڭ،جاعا. اتتەڭ ءبىر كەم دۇنيە ، ايتقانداي شەشەن شەر اعا. سىزگە قاستىق قىلعاندار، اياققا تۇساۋ سالعاندار. قىزعانىشتان كورە الماي ، ىشتەرى وت بوپ جانعاندار. جولىڭا قاقپان قۇرعاندار، قادىرىىڭ ءوتىپ ءبىر كۇنى، ارماندار ،سىزدى ارماندار. جازعانىڭ كاۋسار بۇلاقتاي، وقىعان ادام العان ءنار.

  • توراڭعىلى تۋرالى نە بىلەمىز؟

      توراڭعىلى تۋرالى نە بىلەمىز؟ سىر بويى – تۇنعان شەجىرە، تاۋسىلماس تاريح. وتكەن ءومىردى بۇگىنمەن بۇگىپ قالۋعا بولمايدى. بابالاردىڭ سوقتىقپالى-سوقپاقتى ۇلى جولى عاسىرلار قويناۋىنان ۇلاسىپ كەلە جاتقانى اقيقات. ال، قازىرگى ءومىر ەرتەڭگە جالعاساتىندىقتان، وتكەندى تارازىعا تارتۋ – باستى مىندەت. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ مەملەكەتتىك «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىن جاريالاۋ ارقىلى رۋحاني مۇرالارىمىزدى تۇگەندەپ، ۇرپاققا ۇلتجاندىلىقتىڭ ۇرىعىن سەبۋدىڭ ۇلگىسىن كورسەتتى. جەر اتاۋلارىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋ ءوز ولكەمىزدىڭ وتكەن تاريحىنا ۇڭىلە وتىرىپ، ۇرپاق ساناسىندا ساباقتاستىق سالتىن قالىپتاستىرۋدى كوزدەيدى. قايسىبىر ەلدىڭ، جەردىڭ نەمەسە ەلدى مەكەننىڭ اتالۋ تاريحى بولاتىنى ءسوزسىز. سونداي-اق «توراڭعىلى – بالا اۋليە» اتالۋىنىڭ وزىندىك شىعۋ توركىنى بار. ايتسە دە  تاريحشىلار، شەجىرەشىلەر دە «توراڭعىلى – بالا اۋليە» ءدال وسىلاي بولعان دەپ ءالى كۇنگە دەيىن تاپ

1 پىكىر

  1. Ğaly Baysimaq

    Abay biz üşin rasinda ulu tulğa, ädeby teren ğulama oyshil. Taryhta öz orunu erekshe zamaninan burun tuwğan tulğa dep bilgen jön. Abaytanuwdi biz äli künge sheyin öz därejesinde uluqtap kele jatqan joqpiz ökinishke oray. Ärbir qazaq üyinde Abay kitabi boluwğa tiyisti. Ömirdegi shindieqti ädildikti barsha suraqtar jawabin Abay ömirinen kitabinan toluq taba aluwğa äbden boladi. Biz üshin ol – payğambar. Ökinishke oray öskelen urpaq arasinda bilmestik orun alehp dübaralieq nemquraylilieq orun aluwda. Tärbiye bastawi jastar arasinda mieqtap qolğan alehniw shart.

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: