|  |  | 

Twlğalar Ädebi älem

       Qazaq poeziyasınıñ täñiri…

               AbaiPainting

      Biıl, 2020 jıldıñ 10 tamızında wlı aqın, ağartuşı, ğwlama, wlttıñ jaña ädebietiniñ negizin qalauşı, qazaq halqınıñ maqtanışı, qazaq ädebietindegi qaytalanbas zor twlğa Abay Qwnanbaywlına 175 jıl toldı. Orıstar üşin – Puşkin, ağılşındar üşin – Şekspir, gruzinder üşin – Rustaveli qanday wlı qwbılıs bolsa, Abay da qazaqtar üşin sonday teñdessiz qwbılıs.                                            

       Abay (Ibrahim) Qwnanbaywlı 1845 jılı 10 tamızda Şığıs Qazaqstan oblısındağı Şıñğıs tauınıñ bauırında düniege kelip, 1904 jılı dünieden qaytqan. Abay öziniñ balalıq şağın äjesi men anasınıñ qasında ötkizdi. Bolaşaq aqın el anası atanğan Zere äjesiniñ tausılmaytın añız-ertegilerin estip, sözge şeber Wljan anasınıñ tärbiesin körip östi. Ol auıl moldasınan däris alıp, sauatın aşqannan keyin bilimin jetildiru maqsatımen Semeydegi Ahmet-Riza medresesine oquğa baradı. Abay medresede oqıp jürgen kezde Şığıs, Batıs aqındarı men ğwlamalarınıñ eñbekterin oqidı. Şığıs klassikterinen Nizami, Sağdi, Nauai, Fizuli, Jämi jäne tağı basqaların oqısa, ekinşi jağınan  Puşkin, Gercen, Nekrasov, Tolstoy, Krılov, Dostaevskiy, Turgenev mwraların oqıp, Spinoza, Spenser, L'yuis sındı ğalımdardıñ eñbekterin zertteydi. Abaytanudıñ bilgiri Mwhtar Äuezov Abay turalı estelikterinde: «Özi twstas ülken-kişi balalardıñ barlığınan anağwrlım zeyindi, wğımtal jäne erekşe ıqılastı bolğan. Däriste arabşa kitaptı moldasınıñ bir oqıp jäne bir-aq ret türikşege audarıp bergen sözderin kitapqa qaramay jatqa aytıp şığa alatınday zerek boladı. Sonımen däris üstinde oqılatın sabaqtardı oqıp bilu Abayğa özge balalardan anağwrlım oñay tigen. Köp uaqıtın almağan. Sondıqtan barlıq artılğan uaqıtın Abay öz betimen özi süygen kitaptarın oquğa jwmsap, köp izdenuge salınadı.» – dep, Abaydıñ zerektigi men oquğa degen ıntasın döp basıp körsetedi. Jazuşınıñ sözine qarağanda, Abay bala küninde jattağan keybir öleñderin kärilikke jetken uaqıtına deyin wmıtpağan.

Äkesi Qwnanbay öz zamanındağı ataq dañqı alısqa jetken adamdardıñ biri bolğan. Tört wldıñ biri Abay jastayınan-aq erekşe qabiletimen, aqıldılığımen közge tüsedi. Balağa sınşı äkesi osı balasınan qattı ümit kütedi. Medresede tört jıl oqığannan keyin, oqudan şığarıp alıp, el basqaru isine aralastıradı. Basında «barıp kel, şauıp kelmen» jürgen jas Abay az uaqıttıñ işinde juan bi jäne el-jwrtınıñ qamın jeytin azamat bolıp şığa keledi. Äkesiniñ töñireginde el jaqsılarımen aralasıp, biraz täjiribe jinaqtağannan keyin, ol halıq twrmısındağı köleñkeli jaqtarğa säule tüsiruge küş salıp bağadı. Sondıqtan halqına paydalı dep tapqan isterin körkem sözben, öleñdermen nasihattamaq boldı. Ahmet Baytwrsınov: «Qazaqtıñ bas aqını – Abay Qwnanbaywlı. Odan asqan bwrınğı-soñğı zamanda qazaq dalasında biz biletin aqın bolğan joq. Abaydı qazaq balası tegis tanıp, tegis bilui kerek» – dep, Abaydıñ qaytalanbas wlı twlğa ekenin söz etti.

Abay alğaşqı öleñderin 80-inşi jıldardıñ ortasında jazğan. Abay öleñderin üzbey jazuğa tırısqan. Biraq, sol kezdegi el arasındağı tartıstar biriñğay aqındıqpen aynalısuğa mümkindik bermegen. Abay aqındıq jolğa bet bwrğanda öleñ joldarın bilimge, öner men mädenietke arnadı. Ol 1885 jılı «Jasımda ğılım bar dep eskermedim» – degen twñğış şığarmasın jazğan. Abay poema janrın da meñgergen. Oğan «Masğwt», « Eskendir», «Äzimniñ äñgimesi» şığarmaları dälel. Abay öleñderiniñ işinde mazmwnı jağınan da erekşelenip twratın üzdik tuındıları köp. «Köktem», «Jaz», «Segiz ayaq», «Öleñ – sözdiñ patşası, söz sarası», «Köñil qwsı qwyqıljır şartarapqa» sekildi öleñderiniñ ärbireui tıñ dünie, şığarmaşılıq jañalıq.

Abaydıñ qara sözderi – aqınnıñ söz önerindegi körkemdik quatın, danalıq dünietanımın körsetetin prozalıq şığarma. Jalpı 45 qara sözi bar. Onıñ bes-altı qara sözi qısqa bolsa, keybireui taqırıbı jağınan auqımdı bolıp keledi. Abay öziniñ qara sözderinde şığarmanıñ körkine ğana nazar audara qoymay, sonımen qatar şığarmanıñ tereñdigi men ideyasına zer salğan. Onıñ qara sözderi jalpı qazaq halqına ortaq asıl sözge aynaldı.   Onıñ qara sözderiniñ birneşeui eñ alğaş 1918  jılı Semeyde şıqqan «Abay» jurnalında jarıq kördi. Keyinnen Abaydıñ qara sözderi orıs, qıtay, francuz, t.b. köptegen älem tilderine audarıldı.

Abay – dana, Abay – dara qazaqta,

Tanımağan wlı Abaydı qazaq pa?

Qazaq dañqın asqaqtatqan älemge,

Abay teñdes aqın bolmas qazaqta…

Qorıtındılay kele, Abaydıñ köz jetpes kökjiektey keñ, teñizdey tereñ oyların, altınday asıl, qorğasınday salmaqtı sözderin ärbir qazaq balası jäne halqımız oqıp sanamen, jürekpen qabıldap ömirde ruhani bağdarşamday paydalanu kerek. Abay otandıq tarihımız ben ädebietimizde asa körnekti orın aladı. Abay qazaqtıñ wlttıq jazba ädebietiniñ negizin qaladı. Aqınnıñ mol ädebi mwrası tek bir halıqtıñ emes, bükil adamzattıñ ruhani qazınası bolıp sanaladı. Abay sonısımen mäñgilik!

Bolat SAYLAN, äl-Farabi atındağı QazWU-niñ professorı, t.ğ.d.

Janiya Omarova, 1-kurs studenti

Related Articles

  • ÄMİR TEMİRDİÑ QAZAQ JERİNDE QALDIRĞAN ÜŞ ESKERTKİŞİ

    Orta ğasırdağı qazaq tarihınan ÄMİR TEMİRDİÑ QAZAQ JERİNDE QALDIRĞAN ÜŞ WLI ESKERTKİŞİ 1.Ämir Temir 1397-99- jıldarı YAssaui movzeleyin saldırğan. 2 Älemde teñdesİ joQ, salmağı eki tonnalıq TAYQAZANDI (Öner tuındısı) QWYDIRĞAN. 3 . Wlıtaudıñ Altın şoqı degen töbesinde ülken qara tasqa arab jäne şağatay tilinde jazu jazıp qaldırğan. (Bwl tas qazir Ermitajda twr) Ämir Temir1370- jılı Maurennahr biligine keldi. Aynaldırğan on jıldıñ işinde Ämir Temir Auğanstandı, batıs Ündistandı , batıs Qıtaydı, Parsı elin, Arab elderin , Qap tauı elderin bağındırıp, Osman imperiyasınıñ padişağı Bayazitti jeñgen. Ä,TEMİRGE az uaqıttıñ işinde jiırma altı memleket bağınıştı bolğan. 1380-jıldarı Altın Orda älsiregen kezde Altın Orda tağına Ä.Temir Toqtamıstı otırğızğan. Toqtamıs Mañğıstaudağı Orıs han öltirgen Tüy

  • Balalar äleminiñ elşisi…

                                    Kemel oy men kelisti sır toğısqan, swlu sezim men mwñlı şer şarpısqan körikti de körkem şığarmalardıñ şeberi – Saparğali Begalin. Biıl, 2020 jılı qazaq prozasına özgeşe örnek, jaña lep, ğajayıp sır-sipat äkelgen körnekti qazaq jazuşısı, balalar ädebietiniñ klassigi, ädebietimizdiñ poeziya, proza janrlarında tartımdı, tolımdı şığarmalar bergen körnekti suretker Saparğali Begalinge 125 jıl tolıp otır.         Saparğali Begalin 1895 jılı qaraşa ayınıñ 24 jwldızında Şığıs Qazaqstan oblısı, Abay audanı, Degeleñ auılında düniege kelgen. Tabiğatınan zerek, wğımtal balağa oqu oqığan, bilim alğan öte wnaydı. Sodan ol auıl moldasınan däris alıp, eskişe hat tanidı. 1915 jılı Semey qalasındağı orıs-qırğız (qazaq) uçilişesin bitirgen. 1929-1935

  • GEOLOG ĞALIM S.KAMALOVQA 85 JIL

    Qazaqstan ekonomikası üşin ülken mañızğa ie ken orındarın aşqan ğalım Kamalov Suhan Maqswtwlı elimizdiñ tarihında eleuli orın alar twlğa. Bükil sanalı ğwmırın öz otanınıñ damuı men güldenuine arnağan bilikti geolog Kamalov S.M. közi tiri bolğanda biıl 85 jasqa tolar edi. Kamalov S.M. 1935 jılı jeltoqsannıñ jiırma birinşi jwldızı Oral oblısınıñ (bwrınğı atauı) Qaztalov audanına qarastı Asan-Qwdıq auılında düniege kelgen. Bala kezinen ol öz küşine ğana senuge beyimdeledi, osı kezden onıñ boyında qaysarlıq minezi men tabandılıq, eñbekqorlıq qasietteri qalıptasadı. Ötken ğasırdıñ eluinşi jıldarı mektepti bitirgen ol, sol kezdegi qol jetpeytin, arman mamandıqtardıñ biri jer qoynauında qazınanı zertteytin geolog mamandığına qızığadı. Osı mamandıqtı Qazaq memlekettik universitetinde bitirgen ol basında täjirbie jinau üşin

  • QORQITTIÑ BOLIP QOBIZI (wlı jazuşı,ğwlama ğalım mwhtar mağauin ağamızdıñ 80jasqa toluına arnaymın)

    Qazaqtıñ ülken abızı, Wlılardıñ naq izi. 80ge keldi Mwha ağam , Wltımnıñ nağız oğızı. Jırlağan bes ğasırdı, Qorqıttıñ bolıp qobızı. Ğalımmın degen talaydıñ, Sayda-san,qwmda joq izi. Teñese almas bir sizge, Sondaydıñ toqsan toğızı. 80 ge keldiñ sende ağa, Bärimizde pende ağa. Eki aynalıp bwl jasqa , Kelmeysiz ğoy endi ağa. Tuıp ösken twğırıñ, Qazaqstandağı keñ dala. Sizge qonıs bola almay , Qwrlıq astıñ en dala. Ketesizbe osılay , Bütindelmey jeñ,jağa. Ätteñ bir kem dünie , Aytqanday şeşen Şer ağa. Sizge qastıq qılğandar, Ayaqqa twsau salğandar. Qızğanıştan köre almay , İşteri ot bop janğandar. Jolıña qaqpan qwrğandar, Qadırııñ ötip bir küni, Armandar ,sızdı armandar. Jazğanıñ käusar bwlaqtay, Oqığan adam alğan när.

  • TORAÑĞILI TURALI NE BİLEMİZ?

      TORAÑĞILI TURALI NE BİLEMİZ? Sır boyı – twnğan şejire, tausılmas tarih. Ötken ömirdi büginmen bügip qaluğa bolmaydı. Babalardıñ soqtıqpalı-soqpaqtı wlı jolı ğasırlar qoynauınan wlasıp kele jatqanı aqiqat. Al, qazirgi ömir erteñge jalğasatındıqtan, ötkendi tarazığa tartu – bastı mindet. Elbası Nwrswltan Nazarbaev memlekettik «Mädeni mwra» bağdarlamasın jariyalau arqılı ruhani mwralarımızdı tügendep, wrpaqqa wltjandılıqtıñ wrığın sebudiñ ülgisin körsetti. Jer ataularınıñ tarihın zertteu öz ölkemizdiñ ötken tarihına üñile otırıp, wrpaq sanasında sabaqtastıq saltın qalıptastırudı közdeydi. Qaysıbir eldiñ, jerdiñ nemese eldi mekenniñ atalu tarihı bolatını sözsiz. Sonday-aq «Torañğılı – Bala äulie» ataluınıñ özindik şığu törkini bar. Äytse de  tarihşılar, şejireşiler de «Torañğılı – Bala äulie» däl osılay bolğan dep äli künge deyin tap

1 pikir

  1. Ğaly Baysimaq

    Abay biz üşin rasinda ulu tulğa, ädeby teren ğulama oyshil. Taryhta öz orunu erekshe zamaninan burun tuwğan tulğa dep bilgen jön. Abaytanuwdi biz äli künge sheyin öz därejesinde uluqtap kele jatqan joqpiz ökinishke oray. Ärbir qazaq üyinde Abay kitabi boluwğa tiyisti. Ömirdegi shindieqti ädildikti barsha suraqtar jawabin Abay ömirinen kitabinan toluq taba aluwğa äbden boladi. Biz üshin ol – payğambar. Ökinishke oray öskelen urpaq arasinda bilmestik orun alehp dübaralieq nemquraylilieq orun aluwda. Tärbiye bastawi jastar arasinda mieqtap qolğan alehniw shart.

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: