|  |  | 

تۇلعالار ادەبي الەم

       قازاق پوەزياسىنىڭ ءتاڭىرى…

               AbaiPainting

      بيىل، 2020 جىلدىڭ 10 تامىزىندا ۇلى اقىن، اعارتۋشى، عۇلاما، ۇلتتىڭ جاڭا ادەبيەتىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى، قازاق حالقىنىڭ ماقتانىشى، قازاق ادەبيەتىندەگى قايتالانباس زور تۇلعا اباي قۇنانبايۇلىنا 175 جىل تولدى. ورىستار ءۇشىن – پۋشكين، اعىلشىندار ءۇشىن – شەكسپير، گرۋزيندەر ءۇشىن – رۋستاۆەلي قانداي ۇلى قۇبىلىس بولسا، اباي دا قازاقتار ءۇشىن سونداي تەڭدەسسىز قۇبىلىس.                                            

       اباي (يبراھيم) قۇنانبايۇلى 1845 جىلى 10 تامىزدا شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى شىڭعىس تاۋىنىڭ باۋىرىندا دۇنيەگە كەلىپ، 1904 جىلى دۇنيەدەن قايتقان. اباي ءوزىنىڭ بالالىق شاعىن اجەسى مەن اناسىنىڭ قاسىندا وتكىزدى. بولاشاق اقىن ەل اناسى اتانعان زەرە اجەسىنىڭ تاۋسىلمايتىن اڭىز-ەرتەگىلەرىن ەستىپ، سوزگە شەبەر ۇلجان اناسىنىڭ تاربيەسىن كورىپ ءوستى. ول اۋىل مولداسىنان ءدارىس الىپ، ساۋاتىن اشقاننان كەيىن ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ ماقساتىمەن سەمەيدەگى احمەت-ريزا مەدرەسەسىنە وقۋعا بارادى. اباي مەدرەسەدە وقىپ جۇرگەن كەزدە شىعىس، باتىس اقىندارى مەن عۇلامالارىنىڭ ەڭبەكتەرىن وقيدى. شىعىس كلاسسيكتەرىنەن نيزامي، ساعدي، ناۋاي، فيزۋلي، ءجامي جانە تاعى باسقالارىن وقىسا، ەكىنشى جاعىنان  پۋشكين، گەرتسەن، نەكراسوۆ، تولستوي، كرىلوۆ، دوستاەۆسكي، تۋرگەنەۆ مۇرالارىن وقىپ، سپينوزا، سپەنسەر، ليۋيس سىندى عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرىن زەرتتەيدى. ابايتانۋدىڭ بىلگىرى مۇحتار اۋەزوۆ اباي تۋرالى ەستەلىكتەرىندە: «ءوزى تۇستاس ۇلكەن-كىشى بالالاردىڭ بارلىعىنان اناعۇرلىم زەيىندى، ۇعىمتال جانە ەرەكشە ىقىلاستى بولعان. دارىستە ارابشا كىتاپتى مولداسىنىڭ ءبىر وقىپ جانە ءبىر-اق رەت تۇرىكشەگە اۋدارىپ بەرگەن سوزدەرىن كىتاپقا قاراماي جاتقا ايتىپ شىعا الاتىنداي زەرەك بولادى. سونىمەن ءدارىس ۇستىندە وقىلاتىن ساباقتاردى وقىپ ءبىلۋ ابايعا وزگە بالالاردان اناعۇرلىم وڭاي تيگەن. كوپ ۋاقىتىن الماعان. سوندىقتان بارلىق ارتىلعان ۋاقىتىن اباي ءوز بەتىمەن ءوزى سۇيگەن كىتاپتارىن وقۋعا جۇمساپ، كوپ ىزدەنۋگە سالىنادى.» – دەپ، ابايدىڭ زەرەكتىگى مەن وقۋعا دەگەن ىنتاسىن ءدوپ باسىپ كورسەتەدى. جازۋشىنىڭ سوزىنە قاراعاندا، اباي بالا كۇنىندە جاتتاعان كەيبىر ولەڭدەرىن كارىلىككە جەتكەن ۋاقىتىنا دەيىن ۇمىتپاعان.

اكەسى قۇنانباي ءوز زامانىنداعى اتاق داڭقى الىسقا جەتكەن ادامداردىڭ ءبىرى بولعان. ءتورت ۇلدىڭ ءبىرى اباي جاستايىنان-اق ەرەكشە قابىلەتىمەن، اقىلدىلىعىمەن كوزگە تۇسەدى. بالاعا سىنشى اكەسى وسى بالاسىنان قاتتى ءۇمىت كۇتەدى. مەدرەسەدە ءتورت جىل وقىعاننان كەيىن، وقۋدان شىعارىپ الىپ، ەل باسقارۋ ىسىنە ارالاستىرادى. باسىندا «بارىپ كەل، شاۋىپ كەلمەن» جۇرگەن جاس اباي از ۋاقىتتىڭ ىشىندە جۋان بي جانە ەل-جۇرتىنىڭ قامىن جەيتىن ازامات بولىپ شىعا كەلەدى. اكەسىنىڭ توڭىرەگىندە ەل جاقسىلارىمەن ارالاسىپ، ءبىراز تاجىريبە جيناقتاعاننان كەيىن، ول حالىق تۇرمىسىنداعى كولەڭكەلى جاقتارعا ساۋلە تۇسىرۋگە كۇش سالىپ باعادى. سوندىقتان حالقىنا پايدالى دەپ تاپقان ىستەرىن كوركەم سوزبەن، ولەڭدەرمەن ناسيحاتتاماق بولدى. احمەت بايتۇرسىنوۆ: «قازاقتىڭ باس اقىنى – اباي قۇنانبايۇلى. ودان اسقان بۇرىنعى-سوڭعى زاماندا قازاق دالاسىندا ءبىز بىلەتىن اقىن بولعان جوق. ابايدى قازاق بالاسى تەگىس تانىپ، تەگىس ءبىلۋى كەرەك» – دەپ، ابايدىڭ قايتالانباس ۇلى تۇلعا ەكەنىن ءسوز ەتتى.

اباي العاشقى ولەڭدەرىن 80-ءىنشى جىلداردىڭ ورتاسىندا جازعان. اباي ولەڭدەرىن ۇزبەي جازۋعا تىرىسقان. بىراق، سول كەزدەگى ەل اراسىنداعى تارتىستار بىرىڭعاي اقىندىقپەن اينالىسۋعا مۇمكىندىك بەرمەگەن. اباي اقىندىق جولعا بەت بۇرعاندا ولەڭ جولدارىن بىلىمگە، ونەر مەن مادەنيەتكە ارنادى. ول 1885 جىلى «جاسىمدا عىلىم بار دەپ ەسكەرمەدىم» – دەگەن تۇڭعىش شىعارماسىن جازعان. اباي پوەما جانرىن دا مەڭگەرگەن. وعان «ماسعۇت»، « ەسكەندىر»، «ءازىمنىڭ اڭگىمەسى» شىعارمالارى دالەل. اباي ولەڭدەرىنىڭ ىشىندە مازمۇنى جاعىنان دا ەرەكشەلەنىپ تۇراتىن ۇزدىك تۋىندىلارى كوپ. «كوكتەم»، «جاز»، «سەگىز اياق»، «ولەڭ – ءسوزدىڭ پاتشاسى، ءسوز ساراسى»، «كوڭىل قۇسى قۇيقىلجىر شارتاراپقا» سەكىلدى ولەڭدەرىنىڭ اربىرەۋى تىڭ دۇنيە، شىعارماشىلىق جاڭالىق.

ابايدىڭ قارا سوزدەرى – اقىننىڭ ءسوز ونەرىندەگى كوركەمدىك قۋاتىن، دانالىق دۇنيەتانىمىن كورسەتەتىن پروزالىق شىعارما. جالپى 45 قارا ءسوزى بار. ونىڭ بەس-التى قارا ءسوزى قىسقا بولسا، كەيبىرەۋى تاقىرىبى جاعىنان اۋقىمدى بولىپ كەلەدى. اباي ءوزىنىڭ قارا سوزدەرىندە شىعارمانىڭ كوركىنە عانا نازار اۋدارا قويماي، سونىمەن قاتار شىعارمانىڭ تەرەڭدىگى مەن يدەياسىنا زەر سالعان. ونىڭ قارا سوزدەرى جالپى قازاق حالقىنا ورتاق اسىل سوزگە اينالدى.   ونىڭ قارا سوزدەرىنىڭ بىرنەشەۋى ەڭ العاش 1918  جىلى سەمەيدە شىققان «اباي» جۋرنالىندا جارىق كوردى. كەيىننەن ابايدىڭ قارا سوزدەرى ورىس، قىتاي، فرانتسۋز، ت.ب. كوپتەگەن الەم تىلدەرىنە اۋدارىلدى.

اباي – دانا، اباي – دارا قازاقتا،

تانىماعان ۇلى ابايدى قازاق پا؟

قازاق داڭقىن اسقاقتاتقان الەمگە،

اباي تەڭدەس اقىن بولماس قازاقتا…

قورىتىندىلاي كەلە، ابايدىڭ كوز جەتپەس كوكجيەكتەي كەڭ، تەڭىزدەي تەرەڭ ويلارىن، التىنداي اسىل، قورعاسىنداي سالماقتى سوزدەرىن ءاربىر قازاق بالاسى جانە حالقىمىز وقىپ سانامەن، جۇرەكپەن قابىلداپ ومىردە رۋحاني باعدارشامداي پايدالانۋ كەرەك. اباي وتاندىق تاريحىمىز بەن ادەبيەتىمىزدە اسا كورنەكتى ورىن الادى. اباي قازاقتىڭ ۇلتتىق جازبا ادەبيەتىنىڭ نەگىزىن قالادى. اقىننىڭ مول ادەبي مۇراسى تەك ءبىر حالىقتىڭ ەمەس، بۇكىل ادامزاتتىڭ رۋحاني قازىناسى بولىپ سانالادى. اباي سونىسىمەن ماڭگىلىك!

بولات سايلان، ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-ءنىڭ پروفەسسورى، ت.ع.د.

جانيا وماروۆا، 1-كۋرس ستۋدەنتى

Related Articles

  • قازاقتىڭ ۇلى دالاسى مەن ەلىن، جەرىن قورعاعان باتىرلارى

      (قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدىق مەرەي تويىنا ارنايمىن) اۆتورى: تاريحشى، فولكلوريس، فيلولوگ، الاشتانۋشى كەرىمبايۇلى تالاسبەك تاۋاسار ەسكەرتۋ: بۇل ماقالانى باسپاعا باستىرۋ جانە  سايىتتارعا شىعارۋ تەك اۆتوردىڭ رۇحساتىمەن بولادى. 2021 ج قازاقتىڭ ۇلى دالاسى مەن ەلىن، جەرىن قورعاعان باتىرلارى بيىل قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ مەرەيلى 30 جىلدىق تويى. اتا – بابالارىمىز سان عاسىردان بەرى بىلەكتىڭ كۇشى مەن نايزانىڭ ۇشى مەن ۇلى دالا ەلىنىڭ جەرىن، حالقىن جانقيارلىقپەن قورعاپ، قازاق دالاسىنا شابۋىل جاساعان جاۋلارىن جەر جاستاندىرا جويدى. اتا- بابالارىمىزدىڭ « ….كوش جولىنان كورەسىڭ كوشپەندىنىڭ، تاريحتا قالدىرعان وشپەس ءىزىن….. »، « كوزى بابامىزدىڭ ءبىر كورگەندە تۇسكەن جەرى، بىلەكتىڭ كۇشى، نايزانىڭ ۇشى تيگەن جەرى»  دەپ قازاقتىڭ ۇلى دالاسىن قورعاۋى ءبىزدى باتىرلار ۇرپاعى ەكەنىمىزدى  بارشا الەمگە ءپاش ەتتى.

  • «ارون اتابەككە اراشا سۇرايمىز!»

    ۇلىقبەك ەسداۋلەت، ولجاس سۇلەيمەنوۆ، مۇرات اۋەزوۆ باستاعان ءبىر توپ زيالى قاۋىم وكىلدەرى، قالامگەرلەر تۇرمەدەگى اقىن ارون اتابەككە اراشا سۇراپ، پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆقا حات جازىپتى. بۇل تۋرالى بەلگىلى زاڭگەر شىنقۋات بايجانوۆ ءوزىنىڭ جەلىدەگى پاراقشاسىندا جازدى. «ۇلىقبەك ەسداۋلەت مىرزا، ولجاس سۇلەيمەنوۆ مىرزا، مۇرات اۋەزوۆ مىرزا باستاعان ءبىر توپ قازاق مايتالماندارى ارقالى اقىن ارون اتابەككە جان ساۋعا سۇراپ قازاقستان پرەزيدەنتى توقاەۆ قاسىم-جومارت كەمەلۇلىنا ءوتىنىش حات جولدادى. قازاقستاننىڭ بارلىق زيالى قاۋىمى قول قويۋعا ءوتىنىش بىلدىرگەن، بىراق، پاندەمياعا بايلانىستى ولاردىڭ قولدارىن قويعىزۋ مۇمكىن بولمادى. پرەزيدەنت مىرزا! جان ساۋعا سۇراۋ قازاق حالقىنىڭ ەجەلدەن كەلە جاتقان اتا سالتى، ەگەر ەل اقساقالدارى، اقىندارى ءوتىنىش جاساعاندا ودان ەشبىر حان اتتاپ كەتپەگەن. ءسىز دە اتا سالتىن ساقتاپ، 68 جاستاعى جۇرەك

  • جامبىل جاباەۆتىڭ 175- جىلدىعىنا ارنالعان «جىرى الەمدى شارلاعان» اتتى كونتسەرتى وتەدى

    2020 جىلدىڭ 26 اقپانىندا 19-00 دە «استانا» كونتسەرت زالىندا نۇر-سۇلتان قالاسى اكىمدىگىنىڭ مەملەكەتتىك اكادەميالىق فيلارمونياسى«قورقىت» ەتنو ءانسامبلىنىڭ جامبىل جاباەۆتىڭ 175- جىلدىعىنا ارنالعان «جىرى الەمدى شارلاعان» اتتى  كونتسەرتى وتەدى.      كەشتىڭ ماقساتى بالا جاسىنان دومبىرانى سەرىك ەتىپ، ەل ىشىنە اقىندىعىمەن تانىلعان، ەكى عاسىردىڭ كۋاسى بولىپ، سانالى عۇمىرىن ءان مەن جىرعا ارناپ، ۇرپاعىنا مول مۇرا قالدىرعان كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى، اقىن، جىر الىبىجامبىل جاباەۆتىڭ  تۋعانىنا 175 جىل تولۋىنا وراياقىننىڭ مۋزىكالىق مۇراسىن كورەرمەن نازارىنا ۇسىنىپ ناسيحاتتاۋ.قورقىت ەتنو ءانسامبلىنىڭ جىر الىبىنا ارنالعان كەشتى تاماشالاۋعا شاقىرامىز.26 فەۆراليا 2020 گودا ۆ 19:00 ۆ كونتسەرتنوم زالە «استانا» سوستويتسيا كونتسەرت ەتنو انسامبليا «قورقىت» گوسۋدارستۆەننوي اكادەميچەسكوي فيلارموني اكيماتا گورودا نۋر-سۋلتان «جىرى الەمدى شارلاعان»، پوسۆياششەننىي 175 – لەتيۋ جامبىلا جاباەۆا.تسەليۋ ۆەچەرا

  • « شاقانتاي» شەجىرەسى( بەسىنشى باسىلىم ، قوسىمشا جازبالار مەن تولىقتىرۋلار)

           تايتولەۋ ىسقاقۇلى ءتولتاي                                   2003 – 2009 جىلدارى  « شاقانتاي»  شەجىرە  كىتابى  ءتورت رەت  800  دانامەن   باسىلىپ  شىقتى . سوڭعى  ءتورتىنشى  باسىلىمىن  kerey.kz  سايتىنان  تولىق  وقي  الاسىزدار .  وسى  باسىلىمدا  شاقاڭا  قاتىستى سوڭعى  كەزدە  كەلىپ  تۇسكەن اقپاراتتار مەن  م. ماعاۋين، ءو. احمەتوۆ ، س. ىسقاقوۆ ، ن. سامەنبەتوۆ – تەردىڭ كەيىنگى جاريالانعان  دەرەكتەرى قولدالىندى . بەسىنشى باسىلىم دا سول اتالعان سايتقا  قويىلادى .   مەكەن-جايىمىز:  الماتى، 050010, پۋشكين ك. 83 ءۇي، «ريەو» جشس ، تەل.،فاكس:  8(7272) 912049 . ۇيالى  تەل. 87017177657 . e-mail: toltai 42 @mail.ru . مازمۇنى :    شاقانتايدىڭ  

  • ساحارانىڭ ارۋى (قىسقا اڭگىمە)

    بايىت قابانۇلى: بىردە ۇلانباتىر قالاسىندا حالىق ونەرپازدارىنىڭ بىرىككەن ونەر فەستيپالى وتەتىن بولىپ سوعان قاتىسۋعا دومبىرامدى كوتەرىپ مەن دە باردىم. مونعوليا ەلىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن نە ءتۇرلى عاجايىپ سال-سەرى، ونەر يەلەرى ءبىر قوناق ۇيىنە ورنالاسىپ ون كۇن بويى كۇن-ءتۇن دەمەي ۇلاناسىر دۋمانعا باستىق. كۇندىز ۇلكەن مادەنيەت سارايىنا بارىپ ونەر كورسەتىپ، كەشكە قوناق ۇيىنە كەلىپ توي جاسايمىز. سول قىزىقتى كۇندەردىڭ بىرىندە مەنىڭ جيىرما بەسكە تولعان تۋعان كۇنىم شاق كەلگەن سوڭ داستارحان جايدىم دا كورشى ونەرپازداردى تويعا شاقىردىم. ونسىز دا باستارى اۋىرىپ ۇرىنارعا قارا تاپپاي وتىرعان وڭكەي سايىپقىران اساۋ دارىن يەلەرى ماعان ارناعان سىيلىقتارىمەن قوسا ءوز ءوز اسپاپتارىن دا كوتەرە كەلدى. ءسويتىپ كيىمىن شەشكەن جالاڭاش ادامنىڭ سۋدان تايىنبايتىنى سەكىلدى كوپ كەشىكتىرمەي كوڭىلدى تويدى باستاپ

1 پىكىر

  1. Ğaly Baysimaq

    Abay biz üşin rasinda ulu tulğa, ädeby teren ğulama oyshil. Taryhta öz orunu erekshe zamaninan burun tuwğan tulğa dep bilgen jön. Abaytanuwdi biz äli künge sheyin öz därejesinde uluqtap kele jatqan joqpiz ökinishke oray. Ärbir qazaq üyinde Abay kitabi boluwğa tiyisti. Ömirdegi shindieqti ädildikti barsha suraqtar jawabin Abay ömirinen kitabinan toluq taba aluwğa äbden boladi. Biz üshin ol – payğambar. Ökinishke oray öskelen urpaq arasinda bilmestik orun alehp dübaralieq nemquraylilieq orun aluwda. Tärbiye bastawi jastar arasinda mieqtap qolğan alehniw shart.

POST YOUR COMMENTS TO Ğaly Baysimaq (Cancel)

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: