|  |  | 

Twlğalar Ädebi älem

       Qazaq poeziyasınıñ täñiri…

               AbaiPainting

      Biıl, 2020 jıldıñ 10 tamızında wlı aqın, ağartuşı, ğwlama, wlttıñ jaña ädebietiniñ negizin qalauşı, qazaq halqınıñ maqtanışı, qazaq ädebietindegi qaytalanbas zor twlğa Abay Qwnanbaywlına 175 jıl toldı. Orıstar üşin – Puşkin, ağılşındar üşin – Şekspir, gruzinder üşin – Rustaveli qanday wlı qwbılıs bolsa, Abay da qazaqtar üşin sonday teñdessiz qwbılıs.                                            

       Abay (Ibrahim) Qwnanbaywlı 1845 jılı 10 tamızda Şığıs Qazaqstan oblısındağı Şıñğıs tauınıñ bauırında düniege kelip, 1904 jılı dünieden qaytqan. Abay öziniñ balalıq şağın äjesi men anasınıñ qasında ötkizdi. Bolaşaq aqın el anası atanğan Zere äjesiniñ tausılmaytın añız-ertegilerin estip, sözge şeber Wljan anasınıñ tärbiesin körip östi. Ol auıl moldasınan däris alıp, sauatın aşqannan keyin bilimin jetildiru maqsatımen Semeydegi Ahmet-Riza medresesine oquğa baradı. Abay medresede oqıp jürgen kezde Şığıs, Batıs aqındarı men ğwlamalarınıñ eñbekterin oqidı. Şığıs klassikterinen Nizami, Sağdi, Nauai, Fizuli, Jämi jäne tağı basqaların oqısa, ekinşi jağınan  Puşkin, Gercen, Nekrasov, Tolstoy, Krılov, Dostaevskiy, Turgenev mwraların oqıp, Spinoza, Spenser, L'yuis sındı ğalımdardıñ eñbekterin zertteydi. Abaytanudıñ bilgiri Mwhtar Äuezov Abay turalı estelikterinde: «Özi twstas ülken-kişi balalardıñ barlığınan anağwrlım zeyindi, wğımtal jäne erekşe ıqılastı bolğan. Däriste arabşa kitaptı moldasınıñ bir oqıp jäne bir-aq ret türikşege audarıp bergen sözderin kitapqa qaramay jatqa aytıp şığa alatınday zerek boladı. Sonımen däris üstinde oqılatın sabaqtardı oqıp bilu Abayğa özge balalardan anağwrlım oñay tigen. Köp uaqıtın almağan. Sondıqtan barlıq artılğan uaqıtın Abay öz betimen özi süygen kitaptarın oquğa jwmsap, köp izdenuge salınadı.» – dep, Abaydıñ zerektigi men oquğa degen ıntasın döp basıp körsetedi. Jazuşınıñ sözine qarağanda, Abay bala küninde jattağan keybir öleñderin kärilikke jetken uaqıtına deyin wmıtpağan.

Äkesi Qwnanbay öz zamanındağı ataq dañqı alısqa jetken adamdardıñ biri bolğan. Tört wldıñ biri Abay jastayınan-aq erekşe qabiletimen, aqıldılığımen közge tüsedi. Balağa sınşı äkesi osı balasınan qattı ümit kütedi. Medresede tört jıl oqığannan keyin, oqudan şığarıp alıp, el basqaru isine aralastıradı. Basında «barıp kel, şauıp kelmen» jürgen jas Abay az uaqıttıñ işinde juan bi jäne el-jwrtınıñ qamın jeytin azamat bolıp şığa keledi. Äkesiniñ töñireginde el jaqsılarımen aralasıp, biraz täjiribe jinaqtağannan keyin, ol halıq twrmısındağı köleñkeli jaqtarğa säule tüsiruge küş salıp bağadı. Sondıqtan halqına paydalı dep tapqan isterin körkem sözben, öleñdermen nasihattamaq boldı. Ahmet Baytwrsınov: «Qazaqtıñ bas aqını – Abay Qwnanbaywlı. Odan asqan bwrınğı-soñğı zamanda qazaq dalasında biz biletin aqın bolğan joq. Abaydı qazaq balası tegis tanıp, tegis bilui kerek» – dep, Abaydıñ qaytalanbas wlı twlğa ekenin söz etti.

Abay alğaşqı öleñderin 80-inşi jıldardıñ ortasında jazğan. Abay öleñderin üzbey jazuğa tırısqan. Biraq, sol kezdegi el arasındağı tartıstar biriñğay aqındıqpen aynalısuğa mümkindik bermegen. Abay aqındıq jolğa bet bwrğanda öleñ joldarın bilimge, öner men mädenietke arnadı. Ol 1885 jılı «Jasımda ğılım bar dep eskermedim» – degen twñğış şığarmasın jazğan. Abay poema janrın da meñgergen. Oğan «Masğwt», « Eskendir», «Äzimniñ äñgimesi» şığarmaları dälel. Abay öleñderiniñ işinde mazmwnı jağınan da erekşelenip twratın üzdik tuındıları köp. «Köktem», «Jaz», «Segiz ayaq», «Öleñ – sözdiñ patşası, söz sarası», «Köñil qwsı qwyqıljır şartarapqa» sekildi öleñderiniñ ärbireui tıñ dünie, şığarmaşılıq jañalıq.

Abaydıñ qara sözderi – aqınnıñ söz önerindegi körkemdik quatın, danalıq dünietanımın körsetetin prozalıq şığarma. Jalpı 45 qara sözi bar. Onıñ bes-altı qara sözi qısqa bolsa, keybireui taqırıbı jağınan auqımdı bolıp keledi. Abay öziniñ qara sözderinde şığarmanıñ körkine ğana nazar audara qoymay, sonımen qatar şığarmanıñ tereñdigi men ideyasına zer salğan. Onıñ qara sözderi jalpı qazaq halqına ortaq asıl sözge aynaldı.   Onıñ qara sözderiniñ birneşeui eñ alğaş 1918  jılı Semeyde şıqqan «Abay» jurnalında jarıq kördi. Keyinnen Abaydıñ qara sözderi orıs, qıtay, francuz, t.b. köptegen älem tilderine audarıldı.

Abay – dana, Abay – dara qazaqta,

Tanımağan wlı Abaydı qazaq pa?

Qazaq dañqın asqaqtatqan älemge,

Abay teñdes aqın bolmas qazaqta…

Qorıtındılay kele, Abaydıñ köz jetpes kökjiektey keñ, teñizdey tereñ oyların, altınday asıl, qorğasınday salmaqtı sözderin ärbir qazaq balası jäne halqımız oqıp sanamen, jürekpen qabıldap ömirde ruhani bağdarşamday paydalanu kerek. Abay otandıq tarihımız ben ädebietimizde asa körnekti orın aladı. Abay qazaqtıñ wlttıq jazba ädebietiniñ negizin qaladı. Aqınnıñ mol ädebi mwrası tek bir halıqtıñ emes, bükil adamzattıñ ruhani qazınası bolıp sanaladı. Abay sonısımen mäñgilik!

Bolat SAYLAN, äl-Farabi atındağı QazWU-niñ professorı, t.ğ.d.

Janiya Omarova, 1-kurs studenti

Related Articles

  • Qazaqtıñ wlı dalası men elin, jerin qorğağan batırları

      (Qazaqstan täuelsizdiginiñ 30 jıldıq merey toyına arnaymın) Avtorı: tarihşı, fol'kloris, filolog, alaştanuşı Kerimbaywlı Talasbek Tauasar Eskertu: Bwl maqalanı baspağa bastıru jäne  sayıttarğa şığaru tek avtordıñ rwhsatımen boladı. 2021 j Qazaqtıñ wlı dalası men elin, jerin qorğağan batırları Biıl Qazaqstan täuelsizdiginiñ mereyli 30 jıldıq toyı. Ata – babalarımız san ğasırdan beri bilektiñ küşi men nayzanıñ wşı men wlı dala eliniñ jerin, halqın janqiyarlıqpen qorğap, qazaq dalasına şabuıl jasağan jauların jer jastandıra joydı. Ata- babalarımızdıñ « ….Köş jolınan köresiñ köşpendiniñ, tarihta qaldırğan öşpes izin….. », « Közi babamızdıñ bir körgende tüsken jeri, bilektiñ küşi, nayzanıñ wşı tigen jeri»  dep qazaqtıñ wlı dalasın qorğauı bizdi batırlar wrpağı ekenimizdi  barşa älemge päş etti.

  • «Aron Atabekke araşa swraymız!»

    Wlıqbek Esdäulet, Oljas Süleymenov, Mwrat Äuezov bastağan bir top ziyalı qauım ökilderi, qalamgerler türmedegi aqın Aron Atabekke araşa swrap, prezident Qasım-Jomart Toqaevqa hat jazıptı. Bwl turalı belgili zañger Şınquat Bayjanov öziniñ jelidegi paraqşasında jazdı. «Wlıqbek Esdäulet mırza, Oljas Süleymenov mırza, Mwrat Äuezov mırza bastağan bir top qazaq maytalmandarı arqalı aqın Aron Atabekke jan sauğa swrap Qazaqstan prezidenti Toqaev Qasım-Jomart Kemelwlına ötiniş hat joldadı. Qazaqstannıñ barlıq ziyalı qauımı qol qoyuğa ötiniş bildirgen, biraq, pandemiyağa baylanıstı olardıñ qoldarın qoyğızu mümkin bolmadı. Prezident mırza! Jan sauğa swrau qazaq halqınıñ ejelden kele jatqan ata saltı, eger el aqsaqaldarı, aqındarı ötiniş jasağanda odan eşbir han attap ketpegen. Siz de ata saltın saqtap, 68 jastağı jürek

  • Jambıl Jabaevtıñ 175- jıldığına arnalğan «Jırı älemdi şarlağan» attı koncerti ötedi

    2020 jıldıñ 26 aqpanında 19-00 de «Astana» koncert zalında Nwr-Swltan qalası äkimdiginiñ Memlekettik akademiyalıq filarmoniyası«Qorqıt» etno ansambliniñ Jambıl Jabaevtıñ 175- jıldığına arnalğan «Jırı älemdi şarlağan» attı  koncerti ötedi.      Keştiñ maqsatı Bala jasınan dombıranı serik etip, el işine aqındığımen tanılğan, eki ğasırdıñ kuäsi bolıp, sanalı ğwmırın än men jırğa arnap, wrpağına mol mwra qaldırğan KSRO memlekettik sıylığınıñ laureatı, aqın, jır alıbıJambıl Jabaevtıñ  tuğanına 175 jıl toluına orayaqınnıñ muzıkalıq mwrasın körermen nazarına wsınıp nasihattau.Qorqıt etno ansambliniñ Jır alıbına arnalğan keşti tamaşalauğa şaqıramız.26 fevralya 2020 goda v 19:00 v koncertnom zale «Astana» sostoitsya koncert etno ansamblya «Qorqıt» Gosudarstvennoy akademiçeskoy filarmonii akimata goroda Nur-Sultan «Jırı älemdi şarlağan», posvyaşennıy 175 – letiyu Jambıla Jabaeva.Cel'yu veçera

  • « Şaqantay» şejiresi( besinşi basılım , qosımşa jazbalar men tolıqtırular)

           Taytöleu Isqaqwlı Töltay                                   2003 – 2009 jıldarı  « Şaqantay»  şejire  kitabı  tört ret  800  danamen   basılıp  şıqtı . Soñğı  törtinşi  basılımın  kerey.kz  saytınan  tolıq  oqi  alasızdar .  Osı  basılımda  Şaqaña  qatıstı soñğı  kezde  kelip  tüsken aqparattar men  M. Mağauin, Ö. Ahmetov , S. Isqaqov , N. Sämenbetov – terdiñ keyingi jariyalanğan  derekteri qoldalındı . Besinşi basılım da sol atalğan saytqa  qoyıladı .   Meken-jayımız:  Almatı, 050010, Puşkin k. 83 üy, «RIEO» JŞS , Tel.,Faks:  8(7272) 912049 . Wyalı  tel. 87017177657 . e-mail: toltai 42 @mail.ru . MAZMWNI :    Şaqantaydıñ  

  • SAHARANIÑ ARUI (Qısqa äñgime)

    BAYIT QABANWLI: Birde Wlanbatır qalasında halıq önerpazdarınıñ birikken öner festipalı ötetin bolıp soğan qatısuğa dombıramdı köterip men de bardım. Monğoliya eliniñ tükpir-tükpirinen kelgen ne türli ğajayıp sal-seri, öner ieleri bir qonaq üyine ornalasıp on kün boyı kün-tün demey wlanasır dumanğa bastıq. Kündiz ülken mädeniet sarayına barıp öner körsetip, keşke qonaq üyine kelip toy jasaymız. Sol qızıqtı künderdiñ birinde meniñ jiırma beske tolğan tuğan künim şaq kelgen soñ dastarhan jaydım da körşi önerpazdardı toyğa şaqırdım. Onsız da bastarı auırıp wrınarğa qara tappay otırğan öñkey sayıpqıran asau darın ieleri mağan arnağan sıylıqtarımen qosa öz öz aspaptarın da kötere keldi. Söytip kiimin şeşken jalañaş adamnıñ sudan tayınbaytını sekildi köp keşiktirmey köñildi toydı bastap

1 pikir

  1. Ğaly Baysimaq

    Abay biz üşin rasinda ulu tulğa, ädeby teren ğulama oyshil. Taryhta öz orunu erekshe zamaninan burun tuwğan tulğa dep bilgen jön. Abaytanuwdi biz äli künge sheyin öz därejesinde uluqtap kele jatqan joqpiz ökinishke oray. Ärbir qazaq üyinde Abay kitabi boluwğa tiyisti. Ömirdegi shindieqti ädildikti barsha suraqtar jawabin Abay ömirinen kitabinan toluq taba aluwğa äbden boladi. Biz üshin ol – payğambar. Ökinishke oray öskelen urpaq arasinda bilmestik orun alehp dübaralieq nemquraylilieq orun aluwda. Tärbiye bastawi jastar arasinda mieqtap qolğan alehniw shart.

POST YOUR COMMENTS TO Ğaly Baysimaq (Cancel)

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: