|  |  |  | 

كوز قاراس تاريح تۇلعالار

گەولوگ عالىم س.كامالوۆقا 85 جىل

بەزىمياننىي

قازاقستان ەكونوميكاسى ءۇشىن ۇلكەن ماڭىزعا يە كەن ورىندارىن اشقان عالىم كامالوۆ سۋحان ماقسۇتۇلى ەلىمىزدىڭ تاريحىندا ەلەۋلى ورىن الار تۇلعا. بۇكىل سانالى عۇمىرىن ءوز وتانىنىڭ دامۋى مەن گۇلدەنۋىنە ارناعان بىلىكتى گەولوگ كامالوۆ س.م. كوزى ءتىرى بولعاندا بيىل 85 جاسقا تولار ەدى.

كامالوۆ س.م. 1935 جىلى جەلتوقساننىڭ جيىرما ءبىرىنشى جۇلدىزى ورال وبلىسىنىڭ (بۇرىنعى اتاۋى) قازتالوۆ اۋدانىنا قاراستى اسان-قۇدىق اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. بالا كەزىنەن ول ءوز كۇشىنە عانا سەنۋگە بەيىمدەلەدى، وسى كەزدەن ونىڭ بويىندا قايسارلىق مىنەزى مەن تاباندىلىق، ەڭبەكقورلىق قاسيەتتەرى قالىپتاسادى. وتكەن عاسىردىڭ ەلۋىنشى جىلدارى مەكتەپتى بىتىرگەن ول، سول كەزدەگى قول جەتپەيتىن، ارمان ماماندىقتاردىڭ ءبىرى جەر قويناۋىندا قازىنانى زەرتتەيتىن گەولوگ ماماندىعىنا قىزىعادى. وسى ماماندىقتى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە بىتىرگەن ول باسىندا تاجىربيە جيناۋ ءۇشىن گەولوگيا پارتياسىندا كوللەكتور بولىپ جۇمىس اتقارادى. ءوز جۇمىسىن تياناقتى اتقارعانسۋحان كامالوۆ كوزگە بىردەن تۇسەدى، ءارى قىزمەت ساتىسىمەن تەز كوتەرىلەدى. ۇزاق ۋاقىت وتپەي كامالوۆ س. قازاقستان گەولوگيا مينيسترلىگىنىڭ باس گەولوگى بولىپ قىزمەت اتقارادى. وسى كەزدەن باستاپ ەلىمىزدىڭ اۋماعىنداعى گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارىن جوسپارلاپ، باعدارلاپ مول تاجىريبە جيناقتايدى. ءوزىنىڭ بىلىكتىلىگى ءارى ءبىلىمى نەگىزىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى گەولوگيا جانە جەر قويناۋىن قورعاۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى لاۋازىمىنا تاعايىندىلادى. الايدا بۇل ونىڭ جۇمىسىنىڭ تەك باستاماسى بولاتىن، ناعىز كۇش جىگەرىن ءوزىنىڭ تۋعان جەرى ورال وڭىرىنە ارنادى. سەبەبى، ءوزىنىڭ تۋعان ولكەسىنىڭ قۇنارلى قارا توپىراعىنىڭ استىندا وتانىمىزدىڭ بايلىعىن ەسەلەيتىن مول بەرەكە جاتقانىن جۇرەگىمەن سەزىپ ءجۇردى.

سۋحان كامالوۆ ورال ءوڭىرىن تۇگەل زەرتتەپ، ءوڭىردىڭ باس گەولوگى قىزمەتىن اتقارادى، ودان كەيىن ورال مۇناي-گاز بارلاۋ ەكسپەديتسياسىن جۇرگىزەدى. كوپ ۇزاماي قازاقستان گەولوگياسىنىڭ زور جاڭالىقتارىنىڭ ءبىرى، ەلەۋسىز تابىسى – قاراشىعاناق كەن ورنىن اشادى. وسى وڭىردە ۇلكەن قور بار ەكەنىن العاش رەت كارتادان كورسەتكەن دە سۋحان كامالوۆ ەدى. س.كامالوۆتىڭ بۇل جەتىستىكتەرى – ءبىلىمىنىڭ، تاباندىلىق پەن ماقساتىنا ۇمتىلىسىنىڭ دالەلى. قاراشىعاناق مۇناي-گاز كونسەنساتىنىڭ قورى كەنشى عالىمداردىڭ پايىمداۋىنا قاراعاندا، 1,2 ميلليارد توننادان استام قارا التىن جانە 1,35 تريلليون تەكشە مەتر گاز كوندەنساتىن قۇرايدى. قاراشىعاناقتىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى پايدالى قازبالار شاعىن اۋماققا جيناقتالعان، بۇل ءوندىرىس ءۇشىن وتە ىڭعايلى جاعداي جاسايدى. الايدا وسى كەزەڭدە كەڭەس وداعى ىدىراپ، جاڭا تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدە قيىن-قىستاۋ قيلى زاماندار باستالعان ەدى. سۋحان ماقسۇتۇلى ءدال وسى كەزدەرى «قاراشىعاناقگازوندىرىس» باسقارماسىن باسقاردى. داعدارىس جىلدارىندا پايدا بولعان پروبلەمالاردىڭ شەشىمىن تابۋ وڭايعا سوققان جوق. جىعىلعانعا جۇدىرىق بولعانداي سول كەزدەرى قارىزدار ءوسىپ، جۇمىسشىلار ۇزاق ۋاقىت بويى جالاقىلارىن الا المادى. وسىنداي قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە بىلىكتى گەولوگ ءوز كومانداسىن، ماماندارىن، قۇرال-جابدىقتاردى ساقتاپ قالا الدى. قيىندىقتارعا تويتارىس بەرۋ ول ءۇشىن ۇيرەنشىكتى قۇبىلىس بولدى. سۋحان كامالوۆ قاتاڭ ءتارتىپتى، ءار نارسەگە ەسەپ بەرۋدى تالاپ ەتتى. ول بۇل قيىندىقتاردىڭ ۋاقىتشا ەكەنىن، كوپ ۇزاماي بۇل كەزەڭنەن وتەتىنىنە ۇلكەن سەنىمدىلىكپەن قارادى.

تاۋەلسىزدىك جىلدارى قاراشىعاناققا ەلباسىمىز ن.نازارباەۆ كەلەدى. مەملەكەت باسشىسى قاراشىعاناققا شەتەلدىك ينۆەستيتسيا تارتۋ تۋرالى مەملەكەت ءۇشىن ۇتىمدى شەشىم قابىلدايدى. ينۆەستورلارمەن كەلىسسوزدەردى سۋحان كامالوۆ ءوزى جۇرگىزەدى. كوپ ۇزاماي بي دجي گرۋپپ، ەني، شەۆرون، لۋكويل جانە قازمۇناي­گاز كومپانيالار قۇرامىنا كىرەتىن كومپانيالار كونسورتسيۋمى كەنىشتى وڭدەۋگە ءوز جۇمىسىن باستاپ كەتەدى. قازىرگى تاڭدا قاراشىعاناق كەن ورنى قازاقستانداعى گازدىڭ 48 پايىزىن جانە سۇيىق كومىرسۋتەگىنىڭ 15 پايىزىن وندىرەدى. قاراشىعاناق – ۇلكەن ءوندىرىس ورنى بولا ءبىلدى. ينۆەستيتسيا، مىڭداعان جۇمىس ورنى جانە وسىنىڭ بارلىعىنىڭ ءمىنسىز جۇمىس جاساۋى سۋحان كامالوۆتىڭ ەلەۋلى ەڭبەگىنىڭ جەمىسى.

سۋحان كامالوۆ ەلىمىزدىڭ مۇناي جانە گاز سالاسىندا وزىندىك ءىز قالدىرۋىمەن قاتار، بۇگىندە بۇل سالانى ءارى قاراي دامۋىنا وزىندىك ۇلەستەرىن قوسىپ جۇرگەن مۇنايشىلاردىڭ ءبۇتىن ءبىر بۋىنىن تاربيەلەپ وسىرگەن تالىمگەر. ورال قالاسىندا گەولوگتار مەن مۇنايشىلاردىڭ داڭق اللەياسى بار. داڭق اللەياسىنا ءسان بەرىپ تۇرعان ءتورت بارەلەفتىڭ بىرىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى، ينجەنەرلىك اكادەميانىڭ اكادەميگى، بەلگىلى گەولوگ كامالوۆ سۋحان ماقسۇتۇلىنىڭ بەينەسى سۋرەتتەلگەن. وتان ءۇشىن اتقارىلعان قاجىرلى ەڭبەك ەشقاشان ەسكەرۋسىز قالمايدى. «قۇرمەت بەلگىسى»، «پاراسات»، «ءىى دارەجەلى بارىس» وردەندەرىمەن جانە ورال قالاسىنىڭ «قۇرمەتتى ازاماتى» اتاعىمەن ماراپاتتالعان. «اكە كورگەن وق جونار» دەگەندەي سۋحان ماقسۇتۇلىنىڭ ەكى ۇل، ءبىر قىزى دا اكەسىنىڭ جولىن جالعاستىرۋدا.

2018 جىلدىڭ 29 جەلتوقسانىندا گەولوگ-زەرتتەۋشى، كەڭەستىك جانە قازاقستاندىق عالىم، گەولوگيا-مينەرالوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى سۋحان ماقساتۇلى 83 جاسىندا ومىردەن ءوتتى. قازىرگى تاڭدا سۋحان كامالوۆ ەسىمى تاريح بەتتەرىندە ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنا جاڭا سەرپىلىس بەرگەن ءىرى مامان، عالىم رەتىندە جانە ەرەن ەڭبەگى ناتيجەسىندە ەل ەسىندە ساقتاۋلى.

 

 

بولات سايلان، ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-ءنىڭ پروفەسسورى، ت.ع.د.

ەرنۇر ەدەنباي، 1 كۋرس ستۋدەنتى

 

Related Articles

  • ءامىر تەمىردىڭ قازاق جەرىندە قالدىرعان ءۇش ەسكەرتكىشى

    ورتا عاسىرداعى قازاق تاريحىنان ءامىر تەمىردىڭ قازاق جەرىندە قالدىرعان ءۇش ۇلى ەسكەرتكىشى 1.ءامىر تەمىر 1397-99- جىلدارى ياسساۋي موۆزەلەيىن سالدىرعان. 2 الەمدە تەڭدەسى جوق، سالماعى ەكى توننالىق تايقازاندى (ونەر تۋىندىسى) قۇيدىرعان. 3 . ۇلىتاۋدىڭ التىن شوقى دەگەن توبەسىندە ۇلكەن قارا تاسقا اراب جانە شاعاتاي تىلىندە جازۋ جازىپ قالدىرعان. (بۇل تاس قازىر ەرميتاجدا تۇر) ءامىر تەمىر1370- جىلى ماۋرەنناحر بيلىگىنە كەلدى. اينالدىرعان ون جىلدىڭ ىشىندە ءامىر تەمىر اۋعانستاندى، باتىس ءۇندىستاندى ، باتىس قىتايدى، پارسى ەلىن، اراب ەلدەرىن ، قاپ تاۋى ەلدەرىن باعىندىرىپ، وسمان يمپەرياسىنىڭ پاديشاعى ءبايازيتتى جەڭگەن. ءا،تەمىرگە از ۋاقىتتىڭ ىشىندە جيىرما التى مەملەكەت باعىنىشتى بولعان. 1380-جىلدارى التىن وردا السىرەگەن كەزدە التىن وردا تاعىنا ءا.تەمىر توقتامىستى وتىرعىزعان. توقتامىس ماڭعىستاۋداعى ورىس حان ولتىرگەن ءتۇي

  • قارامولادا كىمدەر جەرلەنگەن؟

    بيىل اباي قۇنانبايۇلىنىڭ تۋعانىنا 175 جىل تولىپ، ەلىمىزدە كەڭىنەن اتالىپ وتكەنى بەلگىلى. ۇلى اقىننىڭ مەرەيتويىن لايىقتى اتاپ ءوتۋ ءۇشىن شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ جارما اۋدانىندا دا اۋقىمدى ءىس-شارالار جوسپارلانىپ، ىسكە استى. سولاردىڭ ءبىرى اقىن توبە بي بولىپ سايلانىپ، «قارامولا ەرەجەسىن» قابىلداعان قارامولا مەكەنىن قايتا جاڭعىرتۋ جۇمىستارىن اتاپ وتۋگە بولادى. قۋانىشتى وزگەرىستى ءوز كوزىممەن كورەيىن دەگەن نيەتپەن، ءارى جاس ۇرپاققا ونەگەلى تاربيە بولسىن دەگەن ويمەن بالا-شاعامدى ەرتىپ، قارامولاعا ات باسىن بۇردىم. تاريحي مەكەنگە اپاراتىن جول قيىلىسىنا ارنايى بەلگى قويىلىپ، جولى قالىپقا كەلتىرىلىپ، 1995 جىلى (ابايدىڭ 150 جىلدىعىندا) ارنايى قويىلعان ەسكەرتكىش تاقتا ماڭى قورشالىپ، اباتتاندىرىلىپتى. وسى ەسكەرتكىشتىڭ وڭ جاعىندا، تاياق تاستام جەردە ەسكى قورىم زيراتى ورنالاسقان. ول جەرگە كەزىندە جەرلەنگەن اتا-بابالارىما قۇران باعىشتايىن

  • كوروناۆيرۋسقا 1 جىل تولدى. ادامزات Covid-ءتىڭ قايدان پايدا بولعانى بىلە الا ما؟

    الەكساندرا ۆاگنەر قورعانىس كيىمىن كيگەن مەدقىزمەتكەرلەر ۋحان كوشەسىندە قايتىس بولعان ادامنىڭ ءمايىتىن الىپ كەتكەلى جاتىر. 30 قاڭتار 2020 جىل. ادامزاتتىڭ كوروناۆيرۋس ينفەكتسياسى تۋرالى ەستىگەنىنە ءبىر جىلعا جۋىق ۋاقىت ءوتتى. وسى ارادا Covid اۋرۋىمەن تىركەلگەندەر 67 ميلليوننان استى، 1,5 ميلليون ادام قايتىس بولدى. ەلدەردىڭ كوبىندە كارانتين ەنگىزىلىپ، تۇرعىندار ۇيىنەن شىعا الماي قالدى، كاسىپورىندار جۇمىسى شەكتەلىپ، ارتىنان بانكروت بولىپ جاتتى. تىرشىلىكتى تۇبەگەيلى تۇرلەندىرگەن وسى ۆيرۋستىڭ قايدان شىققانى ءالى ناقتىلانبادى. ءبىرى جارعاناتتان، ءبىرى پانگوليندەردەن دەيدى، كەيبىرەۋلەر ءتىپتى قولدان جاسالعان اۋرۋ دەگەن پىكىر ايتادى. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى ءبىر اي بۇرىن اۋرۋدىڭ نەدەن تاراعانىن انىقتاۋدى كوزدەيتىن زەرتتەۋ باستادى. وعان قاتىساتىن ۆيرۋسولوگتاردىڭ، ەپيدەميولوگتاردىڭ جانە ساراپشىلاردىڭ اتى-جوندەرى اتالماي وتىر، ال زەرتتەۋدىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى اۋرۋ باستاۋ العان قىتايدا وتپەيدى.

  • بالالار الەمىنىڭ ەلشىسى…

                                    كەمەل وي مەن كەلىستى سىر توعىسقان، سۇلۋ سەزىم مەن مۇڭلى شەر شارپىسقان كورىكتى دە كوركەم شىعارمالاردىڭ شەبەرى – ساپارعالي بەگالين. بيىل، 2020 جىلى قازاق پروزاسىنا وزگەشە ورنەك، جاڭا لەپ، عاجايىپ سىر-سيپات اكەلگەن كورنەكتى قازاق جازۋشىسى، بالالار ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى، ادەبيەتىمىزدىڭ پوەزيا، پروزا جانرلارىندا تارتىمدى، تولىمدى شىعارمالار بەرگەن كورنەكتى سۋرەتكەر ساپارعالي بەگالينگە 125 جىل تولىپ وتىر.         ساپارعالي بەگالين 1895 جىلى قاراشا ايىنىڭ 24 جۇلدىزىندا شىعىس قازاقستان وبلىسى، اباي اۋدانى، دەگەلەڭ اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. تابيعاتىنان زەرەك، ۇعىمتال بالاعا وقۋ وقىعان، ءبىلىم العان وتە ۇنايدى. سودان ول اۋىل مولداسىنان ءدارىس الىپ، ەسكىشە حات تانيدى. 1915 جىلى سەمەي قالاسىنداعى ورىس-قىرعىز (قازاق) ۋچيليششەسىن بىتىرگەن. 1929-1935

  •        قازاق پوەزياسىنىڭ ءتاڭىرى…

                          بيىل، 2020 جىلدىڭ 10 تامىزىندا ۇلى اقىن، اعارتۋشى، عۇلاما، ۇلتتىڭ جاڭا ادەبيەتىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى، قازاق حالقىنىڭ ماقتانىشى، قازاق ادەبيەتىندەگى قايتالانباس زور تۇلعا اباي قۇنانبايۇلىنا 175 جىل تولدى. ورىستار ءۇشىن – پۋشكين، اعىلشىندار ءۇشىن – شەكسپير، گرۋزيندەر ءۇشىن – رۋستاۆەلي قانداي ۇلى قۇبىلىس بولسا، اباي دا قازاقتار ءۇشىن سونداي تەڭدەسسىز قۇبىلىس.                                                    اباي (يبراھيم) قۇنانبايۇلى 1845 جىلى 10 تامىزدا شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى شىڭعىس تاۋىنىڭ باۋىرىندا دۇنيەگە كەلىپ، 1904 جىلى دۇنيەدەن قايتقان. اباي ءوزىنىڭ بالالىق شاعىن اجەسى مەن اناسىنىڭ قاسىندا وتكىزدى. بولاشاق اقىن ەل اناسى اتانعان زەرە اجەسىنىڭ تاۋسىلمايتىن اڭىز-ەرتەگىلەرىن ەستىپ، سوزگە شەبەر ۇلجان اناسىنىڭ تاربيەسىن كورىپ ءوستى. ول اۋىل مولداسىنان ءدارىس

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: