|  |  | 

تاريح تۇلعالار

بالالار الەمىنىڭ ەلشىسى…

                        a73450a2bfacb2e67341211afc0f9e5e

       كەمەل وي مەن كەلىستى سىر توعىسقان، سۇلۋ سەزىم مەن مۇڭلى شەر شارپىسقان كورىكتى دە كوركەم شىعارمالاردىڭ شەبەرى – ساپارعالي بەگالين. بيىل، 2020 جىلى قازاق پروزاسىنا وزگەشە ورنەك، جاڭا لەپ، عاجايىپ سىر-سيپات اكەلگەن كورنەكتى قازاق جازۋشىسى، بالالار ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى، ادەبيەتىمىزدىڭ پوەزيا، پروزا جانرلارىندا تارتىمدى، تولىمدى شىعارمالار بەرگەن كورنەكتى سۋرەتكەر ساپارعالي بەگالينگە 125 جىل تولىپ وتىر. 

       ساپارعالي بەگالين 1895 جىلى قاراشا ايىنىڭ 24 جۇلدىزىندا شىعىس قازاقستان وبلىسى، اباي اۋدانى، دەگەلەڭ اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. تابيعاتىنان زەرەك، ۇعىمتال بالاعا وقۋ وقىعان، ءبىلىم العان وتە ۇنايدى. سودان ول اۋىل مولداسىنان ءدارىس الىپ، ەسكىشە حات تانيدى. 1915 جىلى سەمەي قالاسىنداعى ورىس-قىرعىز (قازاق) ۋچيليششەسىن بىتىرگەن. 1929-1935 جىلدارى دەگەلەڭ وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى، قارقارالى ۋەزدىك اتقارۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەسى. ءبولىم مەڭگەرۋشىسىنىڭ ورىنباسارى، اۋداندىق حالىق سۋدياسى بولدى. قازاق ەگىنشىلىك حالىق كوميسسارياتىندا، تۇركىسىب باسقارماسىنا جاۋاپتى جۇمىستار اتقاردى. 1935-1956 جىلدارى «تەمىرجولشى» گازەتىندە، قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ «ءتىل جانە ادەبيەت» ينستيتۋتىندا (قازىرگى «ادەبيەت جانە ونەر» ينستيتۋتى), قازاقستان جازۋشىلار وداعىندا قىزمەت ەتتى.

       ساپارعالي ىسقاقۇلى كەزدەيسوق بالالار جازۋشىسى بولعان جوق. ول قاي جەردە جۇمىس ىستەسە دە، نەمەن اينالىسسا دا، ارقاشان بالالاردىڭ ورتاسىندا بولعاندى ۇناتاتىن، ولارمەن ەركىن اڭگىمە باستاي الاتىن. قازاقستان بويىنشا ءوزىنىڭ كوپتەگەن ساپارلارىندا جازۋشى اۋىل بالالارىنىڭ جەكە ومىرلەرىنەن جانە بالالىق شاعىنان ايىرىلۋىنا ءجيى كۋا بولاتىن. بەگاليننىڭ ايتۋى بويىنشا، ول ادەبيەتكە تەك 1940-شى جىلداردىڭ سوڭىندا كەلدى جانە بۇل ەرتە جەتىلگەن بالالار تۋرالى ايتۋعا دەگەن ىقىلاسقا اكەلدى. ول بويى ۇزىن، تۇراقتى، بەينەلى تۇردە «بارلىق تۇيمەلەرگە تاعىلعان» ادام دەۋگە دە بولادى، سەزىم كورىنىستەرىندە وتە ۇستامدى، تەرەڭ ينتەللەكتكە يە بولدى. 

س.بەگالين اتىنداعى رەسپۋبليكالىق بالالار كىتاپحاناسىنىڭ ديرەكتورى راەۆا سوفيا: «مەنىڭ ويىمشا، بىرەۋ وعان ۇرەيلەنە قارادى دەپ ويلامايمىن. ويتكەنى ول 30 جىلدان استام ۋاقىت بويى بالالار كىتاپحاناسىن باسقارعان. مەنىڭ ويىمشا، ادامدار وعان ەرىكسىز تارتىلادى. ءبىر تاڭقالارلىعى، بۇل ۇستامدىلىق بەگاليننىڭ بالالارمەن ورتاق ءتىل تابۋىنا كەدەرگى بولمادى. ول بىردەن ەرىپ، بالالارمەن ەشقاشان ۇلكەن كىسىدەي  سويلەسپەيتىنىن قايتالاعاندى ۇناتاتىن، ول بالالارمەن تەڭ دارەجەدە سويلەستى» – دەپ، ەسكە الادى. بۇل ساپارعالي ىسقاقۇلىنىڭ ءوزىنىڭ سىرتقى وقشاۋلانۋىمەن جانە جان دۇنيەسىندەگى تىلسىمىمەن بالا بولىپ قالا بەرگەندىكتەن بولعان سياقتى.

       جازۋشى ءوزى تۋرالى: «ماعان كوپ جۇمىس ىستەۋ كەرەك، كۇندىز-ءتۇنى، مەندە بار تالانتتىڭ ەڭ بيىگىنە كوتەرىلۋ كەرەك»، – دەپ جازعان. ساپارعالي بەگالين ارتىنا وشپەستەي ۇلكەن ادەبي مۇرا قالدىردى. ساپارعالي بەگالين 25-كە تارتا داستان، 12 پوۆەست، جۇزدەگەن اڭگىمە، 9 شاعىن پەسا مەن 50-گە تارتا ءان تەكستەرىنىڭ اۆتورى. ونىڭ العاشقى كىتابى، قازاق حالىق اڭىزىنىڭ سيۋجەتى بويىنشا جازىلعان بالالارعا ارنالعان «بۇركىتتىڭ كەك الۋى» پوەماسى 1943 جىلى جارىق كوردى.  كوپ ۇزاماي ول كىشكەنتاي تابىنشى – «جىلقىشى بالا» تۋرالى اڭگىمە، ودان كەيىن «ءساتجان» پوۆەسىن جاريالادى. بۇل بالالارعا ارنالعان العاشقى اڭگىمەلەردىڭ ىشىندەگى ەڭ ءساتتىسى. ورىس تىلىنە اۋدارىلعان بۇل پوۆەسى «پيونەر» جۋرنالىندا باسىلدى. 1950 جىلى ساپارعالي بەگالينگە «ءساتجان» پوۆەسى ءۇشىن كسرو مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ سىيلىعى بەرىلدى. كەيىننەن بۇل وقيعا بىرنەشە رەت باسىلىپ، كوپتەگەن تىلدەرگە اۋدارىلدى. ونىڭ قولىنان شىققان «تاۋ سىرى» (1938), «تاڭسىق» (1940), «قىران كەگى» (1943), «ماشينيست» (1944), «التاي اڭىزى» (1947) داستاندارى، «ءساتجان» (1947), «كوكسەگەننىڭ كورگەندەرى» (1948), «شوقان اسۋلارى» (1964, 1970), «باقىت» (1960) جانە ت.ب. جيناقتارى جازۋشىنى حالىققا كەڭىنەن تانىتتى. 

       «ساپارعالي بەگالين قازاق بالالار ادەبيەتىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى بولىپ تابىلادى. س. بەگالين جانە ۋ. تۇرمانجانوۆ سياقتى جازۋشىلاردىڭ ۇلەسىنە وتە اۋىر جانە قۇرمەتتى مىندەت جۇكتەلدى، بىراق ولار بۇل مىندەتتى تاماشا ورىندادى. ولار جالاڭاش جەردە گۇل وسىرگەندەي بولدى» – دەيدى، ونىڭ قازاق بالالار ادەبيەتىنە قوسقان ۇلەسى تۋرالى جازۋشىلار مۇزافار الىمباەۆ پەن ەرمەك وتەتىلەۋوۆ. ساپارعالي بەگاليننىڭ قازاق ادەبيەتىنە قوسقان جەمىستى ۇلەسى لايىقتى باعالاندى: ول ەكى رەت «قۇرمەت بەلگىسى» جانە حالىقتار دوستىعى وردەندەرىمەن، مەدالدارىمەن ماراپاتتالدى. 

       قورىتىندىلاي كەلە، قازاق بالالار ادەبيەتىنىڭ بايتەرەگى ءوزىنىڭ رۋحاني سۇلۋلىعىن، مەيىرىمدىلىگى مەن شىنايىلىعىن جوعالتپاي، ۇزاق، ادەمى ءومىر ءسۇرىپ، 1983 جىلى قايتىس بولدى. ساپارعالي بەگالين اتامىز – عاسىردان-عاسىرعا جالعاسا بەرەتىن، ۋاقىت وتكەن سايىن قىن تۇبىندە جاتپاس الماس قىلىشتاي جارقىراي بەرەتىن تۇعىرلى تۇلعا. عاسىرلار، جىلدار الماسا كەلە تالاي وقيعانىڭ كومەسكى تارتارى زاڭدىلىق. الايدا ساپارعالي ىسقاقۇلىنىڭ شىعارماشىلىعىنا ونداي قاۋىپ تونبەك ەمەس. سەبەبى، ونىڭ شىعارماشىلىق اعىنى – ءومىردىڭ وزىندەي توقتاۋسىز. ساپارعالي ىسقاقۇلى قازاق حالقى، ادەبيەتى، تاريحى ءۇشىن ماڭىزى بار، ءار قازاقتىڭ جۇرەگىندە ورىن الا بىلگەن ۇلى تۇلعا. ونىڭ تۋىندىلارى، شىعارمالارى – ءبىز ءۇشىن باعا جەتپەس رۋحاني قازىنا. ساپارعالي بەگالين ىسقاقۇلى سونىسىمەن ماڭگىلىك.

 

بولات سايلان، ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-ءنىڭ پروفەسسورى، ت.ع.د.

نۇرداۋلەت جۇماباي، 1 كۋرس ستۋدەنتى

  

Related Articles

  • ءامىر تەمىردىڭ قازاق جەرىندە قالدىرعان ءۇش ەسكەرتكىشى

    ورتا عاسىرداعى قازاق تاريحىنان ءامىر تەمىردىڭ قازاق جەرىندە قالدىرعان ءۇش ۇلى ەسكەرتكىشى 1.ءامىر تەمىر 1397-99- جىلدارى ياسساۋي موۆزەلەيىن سالدىرعان. 2 الەمدە تەڭدەسى جوق، سالماعى ەكى توننالىق تايقازاندى (ونەر تۋىندىسى) قۇيدىرعان. 3 . ۇلىتاۋدىڭ التىن شوقى دەگەن توبەسىندە ۇلكەن قارا تاسقا اراب جانە شاعاتاي تىلىندە جازۋ جازىپ قالدىرعان. (بۇل تاس قازىر ەرميتاجدا تۇر) ءامىر تەمىر1370- جىلى ماۋرەنناحر بيلىگىنە كەلدى. اينالدىرعان ون جىلدىڭ ىشىندە ءامىر تەمىر اۋعانستاندى، باتىس ءۇندىستاندى ، باتىس قىتايدى، پارسى ەلىن، اراب ەلدەرىن ، قاپ تاۋى ەلدەرىن باعىندىرىپ، وسمان يمپەرياسىنىڭ پاديشاعى ءبايازيتتى جەڭگەن. ءا،تەمىرگە از ۋاقىتتىڭ ىشىندە جيىرما التى مەملەكەت باعىنىشتى بولعان. 1380-جىلدارى التىن وردا السىرەگەن كەزدە التىن وردا تاعىنا ءا.تەمىر توقتامىستى وتىرعىزعان. توقتامىس ماڭعىستاۋداعى ورىس حان ولتىرگەن ءتۇي

  • قارامولادا كىمدەر جەرلەنگەن؟

    بيىل اباي قۇنانبايۇلىنىڭ تۋعانىنا 175 جىل تولىپ، ەلىمىزدە كەڭىنەن اتالىپ وتكەنى بەلگىلى. ۇلى اقىننىڭ مەرەيتويىن لايىقتى اتاپ ءوتۋ ءۇشىن شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ جارما اۋدانىندا دا اۋقىمدى ءىس-شارالار جوسپارلانىپ، ىسكە استى. سولاردىڭ ءبىرى اقىن توبە بي بولىپ سايلانىپ، «قارامولا ەرەجەسىن» قابىلداعان قارامولا مەكەنىن قايتا جاڭعىرتۋ جۇمىستارىن اتاپ وتۋگە بولادى. قۋانىشتى وزگەرىستى ءوز كوزىممەن كورەيىن دەگەن نيەتپەن، ءارى جاس ۇرپاققا ونەگەلى تاربيە بولسىن دەگەن ويمەن بالا-شاعامدى ەرتىپ، قارامولاعا ات باسىن بۇردىم. تاريحي مەكەنگە اپاراتىن جول قيىلىسىنا ارنايى بەلگى قويىلىپ، جولى قالىپقا كەلتىرىلىپ، 1995 جىلى (ابايدىڭ 150 جىلدىعىندا) ارنايى قويىلعان ەسكەرتكىش تاقتا ماڭى قورشالىپ، اباتتاندىرىلىپتى. وسى ەسكەرتكىشتىڭ وڭ جاعىندا، تاياق تاستام جەردە ەسكى قورىم زيراتى ورنالاسقان. ول جەرگە كەزىندە جەرلەنگەن اتا-بابالارىما قۇران باعىشتايىن

  • گەولوگ عالىم س.كامالوۆقا 85 جىل

    قازاقستان ەكونوميكاسى ءۇشىن ۇلكەن ماڭىزعا يە كەن ورىندارىن اشقان عالىم كامالوۆ سۋحان ماقسۇتۇلى ەلىمىزدىڭ تاريحىندا ەلەۋلى ورىن الار تۇلعا. بۇكىل سانالى عۇمىرىن ءوز وتانىنىڭ دامۋى مەن گۇلدەنۋىنە ارناعان بىلىكتى گەولوگ كامالوۆ س.م. كوزى ءتىرى بولعاندا بيىل 85 جاسقا تولار ەدى. كامالوۆ س.م. 1935 جىلى جەلتوقساننىڭ جيىرما ءبىرىنشى جۇلدىزى ورال وبلىسىنىڭ (بۇرىنعى اتاۋى) قازتالوۆ اۋدانىنا قاراستى اسان-قۇدىق اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. بالا كەزىنەن ول ءوز كۇشىنە عانا سەنۋگە بەيىمدەلەدى، وسى كەزدەن ونىڭ بويىندا قايسارلىق مىنەزى مەن تاباندىلىق، ەڭبەكقورلىق قاسيەتتەرى قالىپتاسادى. وتكەن عاسىردىڭ ەلۋىنشى جىلدارى مەكتەپتى بىتىرگەن ول، سول كەزدەگى قول جەتپەيتىن، ارمان ماماندىقتاردىڭ ءبىرى جەر قويناۋىندا قازىنانى زەرتتەيتىن گەولوگ ماماندىعىنا قىزىعادى. وسى ماماندىقتى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە بىتىرگەن ول باسىندا تاجىربيە جيناۋ ءۇشىن

  •        قازاق پوەزياسىنىڭ ءتاڭىرى…

                          بيىل، 2020 جىلدىڭ 10 تامىزىندا ۇلى اقىن، اعارتۋشى، عۇلاما، ۇلتتىڭ جاڭا ادەبيەتىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى، قازاق حالقىنىڭ ماقتانىشى، قازاق ادەبيەتىندەگى قايتالانباس زور تۇلعا اباي قۇنانبايۇلىنا 175 جىل تولدى. ورىستار ءۇشىن – پۋشكين، اعىلشىندار ءۇشىن – شەكسپير، گرۋزيندەر ءۇشىن – رۋستاۆەلي قانداي ۇلى قۇبىلىس بولسا، اباي دا قازاقتار ءۇشىن سونداي تەڭدەسسىز قۇبىلىس.                                                    اباي (يبراھيم) قۇنانبايۇلى 1845 جىلى 10 تامىزدا شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى شىڭعىس تاۋىنىڭ باۋىرىندا دۇنيەگە كەلىپ، 1904 جىلى دۇنيەدەن قايتقان. اباي ءوزىنىڭ بالالىق شاعىن اجەسى مەن اناسىنىڭ قاسىندا وتكىزدى. بولاشاق اقىن ەل اناسى اتانعان زەرە اجەسىنىڭ تاۋسىلمايتىن اڭىز-ەرتەگىلەرىن ەستىپ، سوزگە شەبەر ۇلجان اناسىنىڭ تاربيەسىن كورىپ ءوستى. ول اۋىل مولداسىنان ءدارىس

  • ارالدىڭ ازۋى مەن توزۋى

    كەڭەستىك داۋىردەگى يرريگاتسيالىق جۇيە مەن جەردى ەشبىر اگروتەحنيكالىق شارالاردى ساقتاماي، ەسەپسىز يگەرۋ تاسىلدەرى ارال تەڭىزىن جويۋعا جەتكىزدى. كسرو سۋ شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ تىكەلەي كىناسىنان ارال ايماعى ءالى مەكەنگە اينالدى. سىرداريا جانە ءامۋداريا وزەندەرىنىڭ سۋلارىن ماقتا ەگىسىنە كوپتەپ بولۋدەن ارال تەڭىزى تارتىلىپ، ونىڭ سۋى ازايدى. وزبەكستان مەن قازاقستان شەكاراسىندا ورنالاسقان، ءشول زوناسىنىڭ سۋ ايدىنى – ارال تەڭىزىنىڭ جاعدايى بۇگىندە كوڭىل تولارلىقتاي ەمەس. كەزىندە  دۇنيەجۇزى بويىنشا 4-ورىندا بولعان تەڭىزدىڭ بۇگىندە جوق بولىپ كەتۋ قاۋپى بار. بۇعان باستى سەبەپ – ادام ارەكەتى سالدارىنان تەڭىزدىڭ تەك قۇر ءىزى عانا قالا ما دەگەن سۇراق بارلىعىمىزدى الاڭداتادى.  1950 جىلدارى تەڭىزدە بالىقتىڭ 24 ءتۇرى ءوسىرىلىپ، بالىق اۋلاۋ جىلىنا 500 مىڭ تونناعا جەتسە، ال 1980 جىلدارى سوڭىنا قاراي بالىقتىڭ

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: