|  |  | 

Tarih Twlğalar

Balalar äleminiñ elşisi…

                        a73450a2bfacb2e67341211afc0f9e5e

       Kemel oy men kelisti sır toğısqan, swlu sezim men mwñlı şer şarpısqan körikti de körkem şığarmalardıñ şeberi – Saparğali Begalin. Biıl, 2020 jılı qazaq prozasına özgeşe örnek, jaña lep, ğajayıp sır-sipat äkelgen körnekti qazaq jazuşısı, balalar ädebietiniñ klassigi, ädebietimizdiñ poeziya, proza janrlarında tartımdı, tolımdı şığarmalar bergen körnekti suretker Saparğali Begalinge 125 jıl tolıp otır. 

       Saparğali Begalin 1895 jılı qaraşa ayınıñ 24 jwldızında Şığıs Qazaqstan oblısı, Abay audanı, Degeleñ auılında düniege kelgen. Tabiğatınan zerek, wğımtal balağa oqu oqığan, bilim alğan öte wnaydı. Sodan ol auıl moldasınan däris alıp, eskişe hat tanidı. 1915 jılı Semey qalasındağı orıs-qırğız (qazaq) uçilişesin bitirgen. 1929-1935 jıldarı Degeleñ oblıstıq atqaru komitetiniñ törağası, Qarqaralı uezdik atqaru komitetiniñ müşesi. Bölim meñgeruşisiniñ orınbasarı, audandıq halıq sud'yası boldı. Qazaq eginşilik halıq komissariatında, Türkisib basqarmasına jauaptı jwmıstar atqardı. 1935-1956 jıldarı «Temirjolşı» gazetinde, Qazaq KSR ğılım akademiyasınıñ «Til jäne ädebiet» institutında (qazirgi «Ädebiet jäne öner» institutı), Qazaqstan Jazuşılar odağında qızmet etti.

       Saparğali Isqaqwlı kezdeysoq balalar jazuşısı bolğan joq. Ol qay jerde jwmıs istese de, nemen aynalıssa da, ärqaşan balalardıñ ortasında bolğandı wnatatın, olarmen erkin äñgime bastay alatın. Qazaqstan boyınşa öziniñ köptegen saparlarında jazuşı auıl balalarınıñ jeke ömirlerinen jäne balalıq şağınan ayırıluına jii kuä bolatın. Begalinniñ aytuı boyınşa, ol ädebietke tek 1940-şı jıldardıñ soñında keldi jäne bwl erte jetilgen balalar turalı aytuğa degen ıqılasqa äkeldi. Ol boyı wzın, twraqtı, beyneli türde «barlıq tüymelerge tağılğan» adam deuge de boladı, sezim körinisterinde öte wstamdı, tereñ intellektke ie boldı. 

S.Begalin atındağı respublikalıq balalar kitaphanasınıñ direktorı Raeva Sof'ya: «Meniñ oyımşa, bireu oğan üreylene qaradı dep oylamaymın. Öytkeni ol 30 jıldan astam uaqıt boyı balalar kitaphanasın basqarğan. Meniñ oyımşa, adamdar oğan eriksiz tartıladı. Bir tañqalarlığı, bwl wstamdılıq Begalinniñ balalarmen ortaq til tabuına kedergi bolmadı. Ol birden erip, balalarmen eşqaşan ülken kisidey  söylespeytinin qaytalağandı wnatatın, ol balalarmen teñ därejede söylesti» – dep, eske aladı. Bwl Saparğali Isqaqwlınıñ öziniñ sırtqı oqşaulanuımen jäne jan düniesindegi tılsımımen bala bolıp qala bergendikten bolğan siyaqtı.

       Jazuşı özi turalı: «Mağan köp jwmıs isteu kerek, kündiz-tüni, mende bar talanttıñ eñ biigine köterilu kerek», – dep jazğan. Saparğali Begalin artına öşpestey ülken ädebi mwra qaldırdı. Saparğali Begalin 25-ke tarta dastan, 12 povest', jüzdegen äñgime, 9 şağın p'esa men 50-ge tarta än teksteriniñ avtorı. Onıñ alğaşqı kitabı, qazaq halıq añızınıñ syujeti boyınşa jazılğan balalarğa arnalğan «Bürkittiñ kek aluı» poeması 1943 jılı jarıq kördi.  Köp wzamay ol kişkentay tabınşı – «Jılqışı bala» turalı äñgime, odan keyin «Sätjan» povesin jariyaladı. Bwl balalarğa arnalğan alğaşqı äñgimelerdiñ işindegi eñ sättisi. Orıs tiline audarılğan bwl povesi «Pioner» jurnalında basıldı. 1950 jılı Saparğali Begalinge «Sätjan» povesi üşin KSRO Ministrler Keñesiniñ sıylığı berildi. Keyinnen bwl oqiğa birneşe ret basılıp, köptegen tilderge audarıldı. Onıñ qolınan şıqqan «Tau sırı» (1938), «Tañsıq» (1940), «Qıran kegi» (1943), «Maşinist» (1944), «Altay añızı» (1947) dastandarı, «Sätjan» (1947), «Köksegenniñ körgenderi» (1948), «Şoqan asuları» (1964, 1970), «Baqıt» (1960) jäne t.b. jinaqtarı jazuşını halıqqa keñinen tanıttı. 

       «Saparğali Begalin qazaq balalar ädebietiniñ negizin qalauşı bolıp tabıladı. S. Begalin jäne U. Twrmanjanov siyaqtı jazuşılardıñ ülesine öte auır jäne qwrmetti mindet jükteldi, biraq olar bwl mindetti tamaşa orındadı. Olar jalañaş jerde gül ösirgendey boldı» – deydi, onıñ qazaq balalar ädebietine qosqan ülesi turalı jazuşılar Mwzafar Älimbaev pen Ermek Ötetileuov. Saparğali Begalinniñ qazaq ädebietine qosqan jemisti ülesi layıqtı bağalandı: ol eki ret «Qwrmet Belgisi» jäne Halıqtar Dostığı ordenderimen, medal'darımen marapattaldı. 

       Qorıtındılay kele, qazaq balalar ädebietiniñ bäyteregi öziniñ ruhani swlulığın, meyirimdiligi men şınayılığın joğaltpay, wzaq, ädemi ömir sürip, 1983 jılı qaytıs boldı. Saparğali Begalin atamız – ğasırdan-ğasırğa jalğasa beretin, uaqıt ötken sayın qın tübinde jatpas almas qılıştay jarqıray beretin twğırlı twlğa. Ğasırlar, jıldar almasa kele talay oqiğanıñ kömeski tartarı zañdılıq. Alayda Saparğali Isqaqwlınıñ şığarmaşılığına onday qauip tönbek emes. Sebebi, onıñ şığarmaşılıq ağını – ömirdiñ özindey toqtausız. Saparğali Isqaqwlı qazaq halqı, ädebieti, tarihı üşin mañızı bar, är qazaqtıñ jüreginde orın ala bilgen wlı twlğa. Onıñ tuındıları, şığarmaları – biz üşin bağa jetpes ruhani qazına. Saparğali Begalin Isqaqwlı sonısımen mäñgilik.

 

Bolat SAYLAN, Äl-Farabi atındağı QazWU-niñ professorı, t.ğ.d.

Nwrdäulet Jwmabay, 1 kurs studenti

  

Related Articles

  • ÄMİR TEMİRDİÑ QAZAQ JERİNDE QALDIRĞAN ÜŞ ESKERTKİŞİ

    Orta ğasırdağı qazaq tarihınan ÄMİR TEMİRDİÑ QAZAQ JERİNDE QALDIRĞAN ÜŞ WLI ESKERTKİŞİ 1.Ämir Temir 1397-99- jıldarı YAssaui movzeleyin saldırğan. 2 Älemde teñdesİ joQ, salmağı eki tonnalıq TAYQAZANDI (Öner tuındısı) QWYDIRĞAN. 3 . Wlıtaudıñ Altın şoqı degen töbesinde ülken qara tasqa arab jäne şağatay tilinde jazu jazıp qaldırğan. (Bwl tas qazir Ermitajda twr) Ämir Temir1370- jılı Maurennahr biligine keldi. Aynaldırğan on jıldıñ işinde Ämir Temir Auğanstandı, batıs Ündistandı , batıs Qıtaydı, Parsı elin, Arab elderin , Qap tauı elderin bağındırıp, Osman imperiyasınıñ padişağı Bayazitti jeñgen. Ä,TEMİRGE az uaqıttıñ işinde jiırma altı memleket bağınıştı bolğan. 1380-jıldarı Altın Orda älsiregen kezde Altın Orda tağına Ä.Temir Toqtamıstı otırğızğan. Toqtamıs Mañğıstaudağı Orıs han öltirgen Tüy

  • Qaramolada kimder jerlengen?

    Biıl Abay Qwnanbaywlınıñ tuğanına 175 jıl tolıp, elimizde keñinen atalıp ötkeni belgili. Wlı aqınnıñ mereytoyın layıqtı atap ötu üşin Şığıs Qazaqstan oblısınıñ Jarma audanında da auqımdı is-şaralar josparlanıp, iske astı. Solardıñ biri aqın töbe bi bolıp saylanıp, «Qaramola erejesin» qabıldağan Qaramola mekenin qayta jañğırtu jwmıstarın atap ötuge boladı. Quanıştı özgeristi öz közimmen köreyin degen nietpen, äri jas wrpaqqa önegeli tärbie bolsın degen oymen bala-şağamdı ertip, Qaramolağa at basın bwrdım. Tarihi mekenge aparatın jol qiılısına arnayı belgi qoyılıp, jolı qalıpqa keltirilip, 1995 jılı (Abaydıñ 150 jıldığında) arnayı qoyılğan eskertkiş taqta mañı qorşalıp, abattandırılıptı. Osı eskertkiştiñ oñ jağında, tayaq tastam jerde eski qorım ziratı ornalasqan. Ol jerge kezinde jerlengen ata-babalarıma qwran bağıştayın

  • GEOLOG ĞALIM S.KAMALOVQA 85 JIL

    Qazaqstan ekonomikası üşin ülken mañızğa ie ken orındarın aşqan ğalım Kamalov Suhan Maqswtwlı elimizdiñ tarihında eleuli orın alar twlğa. Bükil sanalı ğwmırın öz otanınıñ damuı men güldenuine arnağan bilikti geolog Kamalov S.M. közi tiri bolğanda biıl 85 jasqa tolar edi. Kamalov S.M. 1935 jılı jeltoqsannıñ jiırma birinşi jwldızı Oral oblısınıñ (bwrınğı atauı) Qaztalov audanına qarastı Asan-Qwdıq auılında düniege kelgen. Bala kezinen ol öz küşine ğana senuge beyimdeledi, osı kezden onıñ boyında qaysarlıq minezi men tabandılıq, eñbekqorlıq qasietteri qalıptasadı. Ötken ğasırdıñ eluinşi jıldarı mektepti bitirgen ol, sol kezdegi qol jetpeytin, arman mamandıqtardıñ biri jer qoynauında qazınanı zertteytin geolog mamandığına qızığadı. Osı mamandıqtı Qazaq memlekettik universitetinde bitirgen ol basında täjirbie jinau üşin

  •        Qazaq poeziyasınıñ täñiri…

                          Biıl, 2020 jıldıñ 10 tamızında wlı aqın, ağartuşı, ğwlama, wlttıñ jaña ädebietiniñ negizin qalauşı, qazaq halqınıñ maqtanışı, qazaq ädebietindegi qaytalanbas zor twlğa Abay Qwnanbaywlına 175 jıl toldı. Orıstar üşin – Puşkin, ağılşındar üşin – Şekspir, gruzinder üşin – Rustaveli qanday wlı qwbılıs bolsa, Abay da qazaqtar üşin sonday teñdessiz qwbılıs.                                                    Abay (Ibrahim) Qwnanbaywlı 1845 jılı 10 tamızda Şığıs Qazaqstan oblısındağı Şıñğıs tauınıñ bauırında düniege kelip, 1904 jılı dünieden qaytqan. Abay öziniñ balalıq şağın äjesi men anasınıñ qasında ötkizdi. Bolaşaq aqın el anası atanğan Zere äjesiniñ tausılmaytın añız-ertegilerin estip, sözge şeber Wljan anasınıñ tärbiesin körip östi. Ol auıl moldasınan däris

  • Araldıñ azuı men tozuı

    Keñestik däuirdegi irrigaciyalıq jüye men jerdi eşbir agrotehnikalıq şaralardı saqtamay, esepsiz igeru täsilderi Aral teñizin joyuğa jetkizdi. KSRO Su şaruaşılığı ministrliginiñ tikeley kinäsınan Aral aymağı äli mekenge aynaldı. Sırdariya jäne Ämudariya özenderiniñ suların maqta egisine köptep böluden Aral teñizi tartılıp, onıñ suı azaydı. Özbekstan men Qazaqstan şekarasında ornalasqan, şöl zonasınıñ su aydını – Aral teñiziniñ jağdayı büginde köñil tolarlıqtay emes. Kezinde  düniejüzi boyınşa 4-orında bolğan teñizdiñ büginde joq bolıp ketu qaupi bar. Bwğan bastı sebep – adam äreketi saldarınan teñizdiñ tek qwr izi ğana qala ma degen swraq barlığımızdı alañdatadı.  1950 jıldarı teñizde balıqtıñ 24 türi ösirilip, balıq aulau jılına 500 mıñ tonnağa jetse, al 1980 jıldarı soñına qaray balıqtıñ

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: