|  |  |  |  |  | 

زۋقا باتىر 150 جىل سۋرەتتەر سويلەيدى تاريح قازاق حاندىعىنا 550 جىل قازاق شەجىرەسى

التاي ولكەسىنىڭ شىڭجاڭعا ءوز ەركىنەن تىس قوسىلعانىنا 100 جىل (1920-2020)

Altay
1920- جىلعا دەيىن سينتسزيان ماسەلەسىنە التاي ولكەسى قامتىلمايتىن-دى. التاي ولكەسى 130 جىلداي ورتالىق ۇكىمەتكە جەكە قاراپ كەلدى دە، 1919-1920 جج اراسىنداعى ىشكى-سىرتقى ساياسي ءھام گەو-ستراتەگيالىق ماسەلەلەرگە بايلانىستى جەكە ولكە ستاتۋسى ءبىرجولاتا جويىلعان ەدى. سينتسزيان گۋبەرناتورى ياڭ-نىڭ قولقا سالۋىمەن التاي ولكەسى سينتسزيان پروۆينتسياسىنىڭ قاراۋىنا ءوتتى.
مىنا اكىمشىلىك كارتا 1916-1920 جىلدار اراسىندا دايىندالعان. وسى كارتادا التاي ولكەسى انىق كورىنەدى. تسين يمپەرياسى قۇلاعان سوڭ بيلىككە كەلگەن بۋرجۋازيالىق ۇكىمەت بۇكىلمەملەكەتتىك قۇرىلتاي جينالىسىن وتكىزەدى سونىمەن بىرگە سول جىلى ۋاقىتشا ۇكىمەتتىڭ كەزەكتەن تىس پرەزيدەنت سايلاۋى وتەدى. وسى ساياسي ءىس-قيمىلعا التاي ولكەسى جەكە ەل رەتىندە قاتىسقان. ول تۋرالى كەيىن ايتامىز.
1905, 1908, 1912 جج اراسىنداعى كۇردەلى اكىمشىلىك رەفورمالاردان كەيىن التاي-قوبدا ەلىندە تۇبەگەيلى وزگەرىستەر بولدى.
1914- جىلى قۇلجا ولكەسى، 1916- جىلى تارباعاتاي ولكەسى جەكە-جەكە سينتسزيان پروۆينتسياسىنا كىردى. بۇرىن سينتسزيان تەرريتورياسىنا قاشقاريانىڭ التى-شاھار ايماقتارى مەن ەرەنقابىرعانىڭ اۋداندارى قارايتىن-دى.WhatsApp Image 2021-01-27 at 11.24.43 PM
قازاقتار تۇرعان ولكە، ايماقتار 1914, 1916, 1920 جىلداردىڭ ناتيجەسىنە بايلانىستى سينتسزيان اكىمشىلىگىنە ءبىرجولاتا قارادى. سونىمەن مىناداي تاريحي جاعداي قالىپتاستى:
ءبىرىنشى، قازاقتار سيتسزيان اكىمشىلىنە قاراعان سوڭ ءوز جەرىندە ءوزى از حالىققا اينالىپ قالدى. مىسالى، قۇلجا ولكەسى (1914), تارباعاتاي ولكەسى (1916) جانە التاي-قوبدا ولكەسى (1920) جەكە-جەكە ءوز الدىنا اسكەري گۋبەرنيالىق ۇكىمەت بولىپ تۇرعاندا قازاقتاردىڭ تۇرعىلىقتى ۇلەس سالماعى 90% عا دەيىن ۇستايتىن ەدى، سينتسزيان پروۆينتسياسىنا قاراعان سوڭ ولكەگە شاققاندا سانى از بولىپ شىعا كەلدى. بۇعان تەك قازاقتاردى عانا قاراستىرۋعا بولمايدى، ۇيعىرلاردىڭ دا ۇلەس سالماعىن مىسال رەتىندە كەلتىرۋگە بولادى. مىسالى، 1912, 1914, 1916, 1920 جىلدارعا دەيىن سينتسزيان ولكەسىندە 85-90% كە دەيىن باسىم سالماق قاشقاريا ۇيعىرلارىندا ەدى، التاي-تارباعاتاي-قۇلجا ولكەلەرى سينتسزيانعا قوسىلعان سوڭ ۇيعىرلاردىڭ پايىزدىق سانى جالپى پروۆينتسياعا شاققاندا 60% كە دەيىن تومەندەدى.
ەكىنشى، قازاق ولكەلەرى ءوز ەركىنەن تىس سينتسزيان پروۆينتسياسىنا قوسىلعان سوڭ جەر ماسەلەسى ۇلتتىق ماسەلەگە اينالدى. سينتسزيان گۋبەرناتورى قازاقتاردىڭ كوڭىلىن تابۋ ءۇشىن سالىق رەفورماسىن جاساعانىمەن جەرگە قاتىستى رەفورمانى اۋىزعا دا العان جوق. قازاقتار ءوز جەرىن ءوزى ۇكىمەتتەن جالپاپ الىپ وتىردى. 1916-1918-1920-1922-1928 جىلدار اراسىنداعى ورتالىق ۇكىمەتكە جولداعان ارىز-شاعىم قۇجاتتارىن قاراساڭىز 95%-ءى “جەر ماسەلەسى” بويىنشا ارىز ءوتىنىش جاساعان. بۇل تۇرعىدا كەلگەندە سينتسزيان گۋبەرناتورلارى پاتشالىق تسين ۇكىمەتىنىڭ ساياسي ۇستانىمدارىن جالعاستىرۋشى مۇراگەرى بولدى.
ءۇشىنشى، قازاقتار اكىمشىلىك باسقارۋ مەحانيزمىندە كادرلىق تۇيىتكىلگە تاپ بولدى. التاي، تارباعاتاي، قۇلجا ولكەلەرى جەكە اسكەري گۋبەرنياعا قاراپ سينتسزيان ولكەسىنە قوسىلماي تۇرعاندا ءوزى تۇرعان ايماقتا ساياسي-اكىمشىلىك ستاتۋسى بار ەدى، ونى كوبىنشە تسين يمپەراتورى جارلىقپەن بەكىتىپ بەرگەن. جانە ءداۋىر اينالىپ زامان وزگەرگەن تۇستا ساياسي ستاتۋس اتادان- بالاعا، اۋلەتتەن- اۋلەتكە قالاتىن. قازاق ولكەلەرى سينتسزيان ايماعىنا قوسىلا سالا اكىمشىلىك كۇردەلى رەفورماعا ءدوپ كەلدى دە بۇرىنعى جوعارى دارەجەلى ءمانساپ ستاتۋستارى قۇر اتاققا اينالىپ قالدى، جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك اۋدان-قالا اكىمدەرىنىڭ قولىنا ءوتىپ كەتتى.
ءبىز جازىپ وتىرعان التاي ولكەسى وسى تاريحي كۇردەلى ماسەلەنىڭ ەڭ سوڭعى اۋىر مىسالى ەدى. بيىل وسى تاريحي وقيعاعا 100 جىل تولىپ وتىر.
ارينە، قازاق ولكەسى ءوز ەركىنەن تىس سينتسزيان پروۆينتسياسىنا قوسىلىپ بەرىلگەن سوڭ بۇعان بايلانىستى ۇلتتىق نارازىلىق توقتالىق قالعان جوق. التاي، تارباعاتاي، قۇلجا ولكەلەرىندەگى ءاربىر ۇلتارالىق ماسەلەنىڭ ءتۇپ نەگىزى- وسى تاريحي قاسىرەتتەن تۋىنداپ وتىر.
1920- جىلى التاي ولكەسى سوڭعى بولىپ سينتسزيان ايماعىنا قاراعان سوڭ قازاقتىڭ تىڭ ساياسي ءومىرى باستالدى. 1922- جىلدان باستاپ سينتسزيان ورتالىعى ۇرىمجىدە قازاقتىڭ جاڭا زيالى شوعىرى پايدا بولا باستادى. قۇمىل-باركول، ەرەنقابىرعا، قۇلجا، تارباعاتاي، التاي قازاقتارىنىڭ سورپا بەتىنە شىعار زيالى قاۋىمى جاڭا وقۋ ورنىن قۇرا باستادى. ماقسات- حالىقتىڭ جاڭا رۋحاني ساناسىن زاماننىڭ وزىق تەحنولوگيا كۇشىمەن قارۋلاندىرۋ سوسىن ويانعان حالىقتى قوزعاپ جەكە ۇلتتىق اۆتونوميا تالاپ ەتۋ ءھام ءبولىنىپ شىعۋ.
وسى ەڭبەكتەنۋدىڭ ناتيجەسىندە 1922-1932 جج نەبارى ون جىلدا قازاق زيالىلارى تاراپىنان اۆتونوميا ماسەلەسى ساياسي دەڭگەيدە كوتەرىلدى. ونداعى ساياسي ماقسات- سينتسزيان گۋبەرنياسىنان ءبىرجولاتا ءبولىنىپ شىعىپ كەتۋ!
وسى تۇپكى ساياسي ماسەلەنىڭ ناتيجەسىندە ەڭ اۋەلى قۇمىل-باركول قازاعى ءتۇپ قوپارىلدى، جەرگىلىكتى گۋبەرناتورعا نارازى بوپ ىشكى قىتاي، ءتىپتى تيبەت ودان ارى پاكىستانعا دەيىن اسىپ كەتتى.
1939-1940 جج اراسىندا ءور التاي ەلى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىن باستادى. تۇپكى ساياسي ماقسات- التاي ولكەسى سينتسزيانعا ەركىنەن تىس قوسىلۋى جانە قازاقتاردىڭ ساياسي، رۋحاني ءھام الەۋمەتتىك ەركىنىڭ بولماۋى ەدى.
1944-1945 جىلدارى قۇلجا ولكەسى مەن تارباعاتاي ولكەسىنىڭ قازاقتارى ۇلت-ازاتتىق ۇيىمدارىن قۇرىپ، ساياسي توڭكەرىس جاسادى. سەبەپ- قۇلجا مەن تارباعاتاي ولكەسىنىڭ ءوز ەركىنەن تىس سينتسزيان ايماعىنا قوسىلۋى، ۇلتتىق رۋحاني ءھام ساياسي قۇندىلىقتار مەن ەركىندىكتىڭ اياققا تاپتالۋى ەدى.
ءبىزدىڭ قازاقستاندىق تاريحشىلار وسىنى اشىق ايتا الماي كەلەمىز.
1920- جىلى التاي ولكەسى سينتسزيان پروۆينتسياسىنا ەركىنەن تىس قاراعان سوڭ التاي تاعى ەكىگە ءبولىنىپ كەتتى. قوبدا ايماعى موڭعوليا جاعىندا قالدى، التاي وكۋرگى بەرى سينتسزيان جاعىندا قالدى.
1917- جىلى الاشوردا ۇكىمەتى قۇرىلعان كەزدە قىتاي قازاقتارىنا بايلانىستى ەكى ءتۇرلى ۇستانىمى بولدى. ونىڭ ءبىرى، سينتسزيان قازاقتارىنا بايلانىستى ۇستانىم; ەكىنشىسى، التاي ولكەسى قازاقتارىنا بايلانىستى ۇستانىم. التاي قازاقتارى جەكە ولكە، جەكە وتاۋ ەل رەتىندە الاش ۇكىمەتىمەن ديپلوماتيالىق بايلانىستار جاسادى. ال، تارباعاتاي، قۇلجا قازاقتارى ول كەزدە سينتسزيان ۇكىمەتىنە ەرتە قاراپ كەتكەندىكتەن جەرگىلىكتى اكىمشىلىك نەگىز شەڭبەرىندە عانا قارىم-قاتىناستار جاسادى.
التاي ولكەسى 1917-1918 جىلدارى ەڭ قاۋىپتى شەكارا ايماعى اتانىپ ورتالىق بيلىكتىڭ نازارىن وزىنە اۋداردى. ەگەر ورتالىق بيلىك التايعا بايلانىستى دەر كەزىندە شارا كورمەسە التاي تاۋەلسىزدىگىن جاريا ەتۋى دە مۇمكىن ەدى (سەبەبىن كەيىن جازام). وسىعان بايلانىستى 1919- جىلدان باستاپ التايدى جويۋ ساياساتى قابىلداندى. 1920- جىلى التايدىڭ ساياسي اكىمشىلىك ستاتۋسى كۇشىن جويدى، سينتسزيان گۋبەرنياسىنا قاراستى شاعىن وكۋرگكە اينالدى.
وتاندىق تاريحشىلار وسى ماسەلەگە قاتتى نازار اۋدارۋى ءتيىس دەپ ەسەپتەيمىن. قازىرگى تاڭدا كورشى سينتسزيان ولكەسى ءبىز ءۇشىن وتە ماڭىزدى ستراتەگيالىق بەلدەۋگە اينالدى. ءبىز كورشى ولكەنىڭ وتكەن عاسىرداعى تاريحىن بىلمەي بۇگىنگى جاعدايعا وڭدى تۇجىرىم جاساي المايمىز. ءتۇپتىڭ تۇبىندە بۇل ءىس ەڭ ماڭىزدى ماسەلەگە اينالادى. ول ءۇشىن مامان، كادر دايىنداۋىمىز كەرەك.
ەللەس وردا
25.11.2020

Related Articles

  • احمەتتانۋشى جازۋشىنىڭ جاڭا كىتابىنىڭ تۇساۋكەسەرى

    مادەنيەت جاڭالىعى ۇلت ۇستازى، الاش كوسەمدەرىنىڭ ءبىرى احمەت بايتۇرسىنۇلىنىڭ تۋعانىنا 150 جىل تاياۋدا  الماتىداعى  ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانادا  اقىن، جازۋشى جۇمات انەسۇلىنىڭ «تاريحي حيكاياتتار» اتتى كىتابىنىڭ  تۇساۋكەسەرى ءوتتى. بۇل كىتاپ  قازاق ءالىپبيى مەن گرامماتيكاسىنىڭ، ادەبيەتتانۋ عىلىمدارىنىڭ نەگىزىن قالاعان، الاش كوسەمدەرىنىڭ ءبىرى احمەت بايتۇرسىنۇلىنىڭ  1919-1920- جىلدارى العاشقى قىرعىز قازاق اۆتونوميالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرىلۋىنا سىڭىرگەن زور قايراتكەرلىك قىزمەتى  بايان ەتىلگەن. جاڭا كىتاپتىڭ اۆتورى ۇلت ۇستازى ا.بايتۇرسىنۇلىن  ۇنەمى ۇلىقتاۋىمەن وقىرماندارعا جاقسى ءمالىم. جۇمات انەسۇلىنىڭ احمەت بايتۇرسىنۇلىنىڭ  ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن، الاش قوزعالىسى مەن پارتياسىنىڭ تاريحى بايان ەتىلگەن « ماقتانىشى ەلىمنىڭ»، ۇلتىنا عۇمىرىن ارناعان تۇلعا»، «الاش تۋىن كوتەرگەندەر اتتى  تاريحي كىتاپتارى ۇلتتىق كىتاپحانانىڭ  كاتالوگىنا ەنگەن. جاڭا كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەرىنە  بەلگىلى اقىن ايان نىسانالين، بەلگىلى جازۋشى ، «بالبۇلاق» جۋرنالىنىڭ

  • قارا تەڭىزدە رەسەيدىڭ “ماسكەۋ” كرەيسەرى سۋعا باتتى. وعان نە بولدى؟

    مارك كرۋتوۆ “ماسكەۋ” كرەيسەرى رەسەيدىڭ قارا تەڭىزدەگى اسكەري فلوتىنىڭ فلاگمانى بولعان. 14 ءساۋىر كەشكە رەسەي قورعانىس مينيسترلىگى ەلدىڭ قارا تەڭىزدەگى اسكەري فلوتىنىڭ فلاگمانى – “ماسكەۋ” كرەيسەرى سۋعا باتقانىن حابارلادى. ساراپشىلار زىمىران قارۋى بار كرەيسەردەن ايىرىلۋ رەسەي فلوتىنا ەلەۋلى سوققى بولىپ تيەتىنىن ايتادى. 13 ءساۋىر كەشكە ۋكراينانىڭ ودەسسا وبلىستىق اسكەري اكىمشىلىگىنىڭ باسشىسى، پولكوۆنيك ماكسيم مارچەنكو telegram-كانالىنا رەسەيدىڭ قارا تەڭىز فلوتىنىڭ فلاگمانى (جولباسشى كەمە) سانالاتىن، زىمىرانمەن جابدىقتالعان “ماسكەۋ” كرەيسەرىنە ۋكراينانىڭ كەمەگە قارسى ەكى “نەپتۋن” زىمىرانى تيگەنىن جازدى. بىرنەشە ساعاتتان كەيىن رەسەي قورعانىس مينيسترلىگى تاسس اگەنتتىگىنە كەمەدە ءورت بولعانىن راستادى. اسكەري ۆەدومستۆو ء“ورت سالدارىنان “ماسكەۋ” زىمىران كرەيسەرىندە وق-ءدارى قورى جارىلدى. كەمەگە ەداۋىر زاقىم كەلدى. ەكيپاج تولىقتاي ەۆاكۋاتسيالاندى” دەپ مالىمدەپ، ءورتتىڭ شىعۋ سەبەبى انىقتالىپ جاتقانىن ايتقان.

  • يتەل(اتيل، يتەل، يدەل، ەدىل) قاعان

    يتەل(اتيل، يتەل، يدەل، ەدىل) قاعان يتەل قاعان كوكبورع اتالعان تۇستا، كوكبورع اتى كوكبۇلاق بولىپ تارالعان تۇستا… ەۋروپاعا اباق تاڭبا كوتەرىپ بارعان ۇلى اباقتى اتانىپ، كەيىن كەلە ۇرپاعى اقباقتى بوپ ەستە قالاتىن. اقباقتىدان ەسەن تۋدى دا، ەسەن-اباقتى دەلىنگەن، ەسەن-اباقتى ەسەنباقتى بولىپ كارپاتتىڭ يىعىنا كومىلگەن…. يتەلدەردىڭ جارتىسى ورال تاۋدا تۇرادى، يتەلدەردىڭ جارتىسى التايدا ءىشىپ بۇلاعىن… ءبىرى باشقورت ىشىندە، ءبىرى قازاقتىڭ قوڭىر تۇسىندە، ۋلاپ-شۋلاپ شىعادى… قۋرايدان تارتىپ قوڭىر كۇي، تارقاتىپ ءىشىپ قۇمارىن… ەدىلدەن الاقانىمەن كوسىپ ىشكەن كەزدەرىن ەسكە اپ، سەلكىلدەپ بيلەر “جورعاعا” قوزعالتىپ اباق تۇمارىن… مىنە، وسىلاي ورمان ەلىنەن تاراعان سۇلۋ تاريح، يتەل قاعاننىڭ اتتارى دالا كىلەمىن تۇياعىمەن سىرعىتىپ اعىلىپ… كوكبورى مۇباراك قيزاتۇلى

  • يتەلى – كەرەي مەن ۋاقتىڭ ەڭ ەسكى رۋى

    وتكەندە «”ۆ”دىبىسىنىڭ ءومىرى» اتتى ماقالامىزدا يتەلى، مولقى اتاۋلارىنىڭ ءبورى ۇعىمىمەن تىعىز قاتىستىلىعى تۋرالى ءماندى دە،ماعىنالى اڭگىمە ايتقانبىز. سونى قايىرا ۇسىنامىز. كوك-ۆولك(كوك ءبورى) اتاۋى ۋاقىت وتە كەلە كوكبۇلاق بولىپ ايتىلىپ، يتەلى شەجىرەسىنىڭ نەگىزگى اتاۋىن تۇلعالاندىرعان. كوك ءبورى سوزىنەن شىققان كوكبۇلاقتى كوشپەندى ومىردەگى ءبورىنىڭ اتىن تىكە اتامايتىن ادەت بويىنشا، كوكبۇلاقتىڭ تۇقىمدارىن “يت ەلى” اتاپ كەتكەن. ەندى وسى اقمەرگەن(كۇيىك), اقباقتى، اقمالاي(تىنىبەك) دەپ تانىلعان ءۇش يتەلىنىڭ اتاسى بولعان كوكبۇلاقتىڭ احمەتالى، اقبەردى دەگەن ەكى ۇلىنىڭ ىشىندە، احمەتالىدەن ۇشەۋى تارايدى. كوكبۇلاقتىڭ كەلەسى ءبىر ۇلى بولعان اقبەردى اتاۋىنا كەلسەك، اح-بورت(اقبورى) دەگەن ءسوزدىڭ كەڭىتىپ ايتىلۋىنان كەلىپ شىققان. قازاقتىڭ الاشا رۋى اقبەرلى، توقبەرلى دەگەن ەكى ۇلكەن تارماققا بولىنەدى. ياعني، اق ءبورىلى، توق ءبورىلى دەگەن ماعىنالاردا. وسى توقبورلىدەن بورىشە تۇقىمى

  • ءبورىنىڭ اتىن العان يتەلى مەن مولقى

    («”ۆ”دىبىسىنىڭ ءومىرى» ماقالاسىنان ءۇزىندى) ۆورگ(ۆورك). بۇل كادىمگى كوك ءتۇستى جانە وسىعان بايلانىستى ءبورىنى ءبىلدىردى. ءبورى دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى كوك ءتۇستى ۇعىندىرادى. ۆورگ(ۆورك) ءسوزى ۆ دىبىسىنىڭ “ۇب، وب، اب، با، بو، بۇ، ۇ، ۋ” بولىپ تۇرلەنۋىنە ساي، بۋرع، ۆورع، بۋرى، ۆلۋە، ءبورى، بورىك، ۆولك سوزدەرىن تۋدىردى. ۆولك – ولەكشىن. ۆلۋە(بورە، بولە) – اعىلشىن تىلىنە كوك ءتۇستى بىلدىرەتىن اتاۋ رەتىندە عۇندار جاعىنان ەندى. ءۆولف(بورىپ) ءسوزى ولاردا ءبورىنى بىلدىرەدى. بۋرىل ءتۇس تە كوك ءتۇستى نەگىز ەتەدى. قازاقتا “بورىكتىرىپ قىرادى” دەگەن ءسوز بار. بۇل بىرىكتىرىپ قىرادى دەگەن ماعىنانى بەرەدى. قازاقتىڭ بىرىگۋ دەگەن ءسوزىنىڭ ءاۋباستا تۋىلۋىنا دا بورىلەردىڭ ازىعىن ۇستاۋداعى ۇيىمشاڭ ارەكەتى اسەر ەتكەن. ۆولك(بورع) – شىعىس ەۋروپا جەرىندە ءبورىنى ءبىلدىردى. ۆولك ءسوزى بولع، بولقى

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: