|  |  |  |  |  | 

Zuqa batır 150 jıl Suretter söyleydi Tarih Qazaq handığına 550 jıl Qazaq şejiresi

Altay ölkesiniñ Şıñjañğa öz erkinen tıs qosılğanına 100 jıl (1920-2020)

Altay
1920- jılğa deyin Sin'czyan mäselesine Altay ölkesi qamtılmaytın-dı. Altay ölkesi 130 jılday ortalıq ükimetke jeke qarap keldi de, 1919-1920 jj arasındağı işki-sırtqı sayasi häm geo-strategiyalıq mäselelerge baylanıstı jeke ölke statusı birjolata joyılğan edi. Sin'czyan gubernatorı YAñ-nıñ qolqa saluımen Altay ölkesi Sin'czyan provinciyasınıñ qarauına ötti.
Mına äkimşilik karta 1916-1920 jıldar arasında dayındalğan. Osı kartada Altay Ölkesi anıq körinedi. Cin imperiyası qwlağan soñ bilikke kelgen burjuaziyalıq ükimet bükilmemlekettik qwrıltay jinalısın ötkizedi sonımen birge sol jılı uaqıtşa ükimettiñ kezekten tıs prezident saylauı ötedi. Osı sayasi is-qimılğa Altay ölkesi jeke el retinde qatısqan. Ol turalı keyin aytamız.
1905, 1908, 1912 jj arasındağı kürdeli äkimşilik reformalardan keyin Altay-Qobda elinde tübegeyli özgerister boldı.
1914- jılı Qwlja ölkesi, 1916- jılı Tarbağatay ölkesi jeke-jeke Sin'czyan provinciyasına kirdi. Bwrın Sin'czyan territoriyasına Qaşqariyanıñ Altı-Şahar aymaqtarı men Erenqabırğanıñ audandarı qaraytın-dı.WhatsApp Image 2021-01-27 at 11.24.43 PM
Qazaqtar twrğan ölke, aymaqtar 1914, 1916, 1920 jıldardıñ nätijesine baylanıstı Sin'czyan äkimşiligine birjolata qaradı. Sonımen mınaday tarihi jağday qalıptastı:
Birinşi, Qazaqtar Si'czyan äkimşiline qarağan soñ öz jerinde özi az halıqqa aynalıp qaldı. Mısalı, Qwlja ölkesi (1914), Tarbağatay ölkesi (1916) jäne Altay-Qobda ölkesi (1920) jeke-jeke öz aldına äskeri guberniyalıq ükimet bolıp twrğanda qazaqtardıñ twrğılıqtı üles salmağı 90% ğa deyin wstaytın edi, Sin'czyan provinciyasına qarağan soñ ölkege şaqqanda sanı az bolıp şığa keldi. Bwğan tek qazaqtardı ğana qarastıruğa bolmaydı, wyğırlardıñ da üles salmağın mısal retinde keltiruge boladı. Mısalı, 1912, 1914, 1916, 1920 jıldarğa deyin Sin'czyan ölkesinde 85-90% ke deyin basım salmaq Qaşqariya wyğırlarında edi, Altay-Tarbağatay-Qwlja ölkeleri Sin'czyanğa qosılğan soñ wyğırlardıñ payızdıq sanı jalpı provinciyağa şaqqanda 60% ke deyin tömendedi.
Ekinşi, Qazaq ölkeleri öz erkinen tıs Sin'czyan provinciyasına qosılğan soñ jer mäselesi wlttıq mäselege aynaldı. Sin'cziyan gubernatorı qazaqtardıñ köñilin tabu üşin salıq reformasın jasağanımen jerge qatıstı reformanı auızğa da alğan joq. Qazaqtar öz jerin özi ükimetten jalpap alıp otırdı. 1916-1918-1920-1922-1928 jıldar arasındağı ortalıq ükimetke joldağan arız-şağım qwjattarın qarasañız 95%-i “jer mäselesi” boyınşa arız ötiniş jasağan. Bwl twrğıda kelgende Sin'cziyan gubernatorları patşalıq Cin ükimetiniñ sayasi wstanımdarın jalğastıruşı mwrageri boldı.
Üşinşi, Qazaqtar äkimşilik basqaru mehanizminde kadrlıq tüyitkilge tap boldı. Altay, Tarbağatay, Qwlja ölkeleri jeke äskeri guberniyağa qarap Sin'czyan ölkesine qosılmay twrğanda özi twrğan aymaqta sayasi-äkimşilik statusı bar edi, onı köbinşe Cin imperatorı jarlıqpen bekitip bergen. Jäne däuir aynalıp zaman özgergen twsta sayasi status atadan- balağa, äuletten- äuletke qalatın. Qazaq ölkeleri Sin'czyan aymağına qosıla sala äkimşilik kürdeli reformağa döp keldi de bwrınğı joğarı därejeli mänsap statustarı qwr ataqqa aynalıp qaldı, jergilikti atqaruşı bilik audan-qala äkimderiniñ qolına ötip ketti.
Biz jazıp otırğan Altay ölkesi osı tarihi kürdeli mäseleniñ eñ soñğı auır mısalı edi. Biıl osı tarihi oqiğağa 100 jıl tolıp otır.
Ärine, qazaq ölkesi öz erkinen tıs Sin'czyan provinciyasına qosılıp berilgen soñ bwğan baylanıstı wlttıq narazılıq toqtalıq qalğan joq. Altay, Tarbağatay, Qwlja ölkelerindegi ärbir wltaralıq mäseleniñ tüp negizi- osı tarihi qasiretten tuındap otır.
1920- jılı Altay ölkesi soñğı bolıp Sin'czyan aymağına qarağan soñ qazaqtıñ tıñ sayasi ömiri bastaldı. 1922- jıldan bastap Sin'czyan ortalığı Ürimjide qazaqtıñ jaña ziyalı şoğırı payda bola bastadı. Qwmıl-Barköl, Erenqabırğa, Qwlja, Tarbağatay, Altay qazaqtarınıñ sorpa betine şığar ziyalı qauımı jaña oqu ornın qwra bastadı. Maqsat- halıqtıñ jaña ruhani sanasın zamannıñ ozıq tehnologiya küşimen qarulandıru sosın oyanğan halıqtı qozğap jeke WLTTIQ AVTONOMIYA talap etu häm bölinip şığu.
Osı eñbektenudiñ nätijesinde 1922-1932 jj nebäri on jılda qazaq ziyalıları tarapınan AVTONOMIYA mäselesi sayasi deñgeyde köterildi. Ondağı sayasi maqsat- Sin'czyan guberniyasınan birjolata bölinip şığıp ketu!
Osı tüpki sayasi mäseleniñ nätijesinde eñ äueli Qwmıl-Barköl qazağı tüp qoparıldı, jergilikti gubernatorğa narazı bop işki qıtay, tipti Tibet odan arı Pakistanğa deyin asıp ketti.
1939-1940 jj arasında Ör Altay eli wlt-azattıq köterilisin bastadı. Tüpki sayasi maqsat- Altay ölkesi Sin'czyanğa erkinen tıs qosıluı jäne qazaqtardıñ sayasi, ruhani häm äleumettik erkiniñ bolmauı edi.
1944-1945 jıldarı Qwlja ölkesi men Tarbağatay ölkesiniñ qazaqtarı wlt-azattıq wyımdarın qwrıp, sayasi töñkeris jasadı. Sebep- Qwlja men Tarbağatay ölkesiniñ öz erkinen tıs Sin'czyan aymağına qosıluı, wlttıq ruhani häm sayasi qwndılıqtar men erkindiktiñ ayaqqa taptaluı edi.
Bizdiñ Qazaqstandıq tarihşılar osını aşıq ayta almay kelemiz.
1920- jılı Altay ölkesi Sin'czyan provinciyasına erkinen tıs qarağan soñ Altay tağı ekige bölinip ketti. Qobda aymağı Moñğoliya jağında qaldı, Altay okurgı beri Sin'czyan jağında qaldı.
1917- jılı Alaşorda ükimeti qwrılğan kezde qıtay qazaqtarına baylanıstı eki türli wstanımı boldı. Onıñ biri, Sin'czyan qazaqtarına baylanıstı wstanım; Ekinşisi, Altay ölkesi qazaqtarına baylanıstı wstanım. Altay qazaqtarı jeke ölke, jeke otau el retinde Alaş ükimetimen diplomatiyalıq baylanıstar jasadı. Al, Tarbağatay, Qwlja qazaqtarı ol kezde Sin'czyan ükimetine erte qarap ketkendikten jergilikti äkimşilik negiz şeñberinde ğana qarım-qatınastar jasadı.
Altay ölkesi 1917-1918 jıldarı eñ qauipti şekara aymağı atanıp ortalıq biliktiñ nazarın özine audardı. Eger ortalıq bilik Altayğa baylanıstı der kezinde şara körmese Altay täuelsizdigin jariya etui de mümkin edi (sebebin keyin jazam). Osığan baylanıstı 1919- jıldan bastap Altaydı joyu sayasatı qabıldandı. 1920- jılı Altaydıñ sayasi äkimşilik statusı küşin joydı, Sin'czyan guberniyasına qarastı şağın okurgke aynaldı.
Otandıq tarihşılar osı mäselege qattı nazar audaruı tiis dep esepteymin. Qazirgi tañda körşi Sin'czyan ölkesi biz üşin öte mañızdı strategiyalıq beldeuge aynaldı. Biz körşi ölkeniñ ötken ğasırdağı tarihın bilmey bügingi jağdayğa oñdı twjırım jasay almaymız. Tüptiñ tübinde bwl is eñ mañızdı mäselege aynaladı. Ol üşin maman, kadr dayındauımız kerek.
Elles ORDA
25.11.2020

Related Articles

  • GERMANIYA NEGE SOĞIS AŞTI?

    Jazuşı-publicist Marat Bäydildawlı (Toqaşbaev): Erteñ, 22-mausımda Germaniyanıñ Sovet Odağına qarsı şabuıl bastağanına 81 jıl boladı eken. Jıl sayın osınday kezeñde «1941 jılı 22 mausımda faşistik Germaniya opasızdıqpen soğıs jariyalamastan Sovet Odağına basıp kirdi» degen qwlaqqa siñisti twjırım kezekti ret qaytalanıp jatadı. Osı şındıqqa üylese me? Nemisterdiñ opasızdıqpen basıp kirgeni ras pa? Resey tarihşıları 2009 jılğa deyin bwl taqırıpqa auız aşıp körgen emes. Öytkeni aqiqattı aytuğa jol berilmeytin. Tarihi qwjattar bolsa ne deydi? Tarihi qwjattar Germaniya 1941 jılı 21 mausımda soğıs jariyalau turalı Berlinde äzirlengen qwjattıñ 22-mausımğa qarağan tünde Mäskeudiñ resmi ökilderine tapsırılğanın aytadı. Germaniya elşisi Verner fon der Şulenberg 1941 jılı 22 mauımda Kreml'ge kelip, qabıldau bölmesinde birneşe sağat tosıp,

  • QARATAUDIÑ QARA BEKETİNDEGİ QIS

      JWMAT ÄNESWLI (Tarihtıñ bir sabağı– äñgime) QARATAUDIÑ QARA BEKETİNDEGİ QIS Bwl 1917-jıldın keyin bolğan uaqiğa. Qarataudıñ soltüstigindegi Betpaqdalanıñ arğı betindegi köterilistiñ u şuı basılıp, , qızıl men aqtıñ äskeri Betpaqdalanı äli oyqastap jürgen kez. Qarataudağı qara beket qıstıñ qiın kezinde, adasqan, ne toñğan jolauşı  jılınıp, esin jinaytın beket edi. Osı bekette elmen birge köşe almay , eluden asqan äyel men jası on toğızğa tolğan qızı Qarğaş amalsız osı Qara beketti qıstap qalğan. Olardıñ bir siırı bar edi, sonı kündelikti qorek qılıp, künderin körip otırğan. Tün qarañğısı tüsken kezi edi. Kire beriste baylanğan  jas bwzau men qaşar twr, aldına salınğan azğantay şöpti kürt kürt şaynap twrğan. . Bir kezde qoydıñ

  • AHMETTANUŞI JAZUŞINIÑ JAÑA KİTABINIÑ TWSAUKESERİ

    Mädeniet jañalığı Wlt wstazı, Alaş kösemderiniñ biri Ahmet Baytwrsınwlınıñ tuğanına 150 jıl Tayauda  Almatıdağı  Wlttıq Akademiyalıq kitaphanada  aqın, jazuşı Jwmat Äneswlınıñ «Tarihi hikayattar» attı kitabınıñ  twsaukeseri ötti. Bwl kitap  qazaq älipbii men grammatikasınıñ, ädebiettanu ğılımdarınıñ negizin qalağan, Alaş kösemderiniñ biri Ahmet BAYTWRSINWLINIÑ  1919-1920- jıldarı alğaşqı Qırğız Qazaq avtonomiyalıq respublikasınıñ qwrıluına siñirgen zor qayratkerlik qızmeti  bayan etilgen. Jaña kitaptıñ avtorı Wlt wstazı A.Baytwrsınwlın  ünemi wlıqtauımen oqırmandarğa jaqsı mälim. Jwmat ÄNESWLINIÑ Ahmet Baytwrsınwlınıñ  ömiri men şığarmaşılığın, Alaş qozğalısı men partiyasınıñ tarihı bayan etilgen « Maqtanışı elimniñ», Wltına ğwmırın arnağan twlğa», «Alaş tuın kötergender attı  tarihi kitaptarı Wlttıq kitaphananıñ  katalogına engen. Jaña kitaptıñ twsaukeserine  belgili aqın Ayan Nısanalin, belgili jazuşı , «Balbwlaq» jurnalınıñ

  • Qara teñizde Reseydiñ “Mäskeu” kreyseri suğa battı. Oğan ne boldı?

    Mark KRUTOV “Mäskeu” kreyseri Reseydiñ Qara teñizdegi äskeri flotınıñ flagmanı bolğan. 14 säuir keşke Resey qorğanıs ministrligi eldiñ Qara teñizdegi äskeri flotınıñ flagmanı – “Mäskeu” kreyseri suğa batqanın habarladı. Sarapşılar zımıran qaruı bar kreyserden ayırılu Resey flotına eleuli soqqı bolıp tietinin aytadı. 13 säuir keşke Ukrainanıñ Odessa oblıstıq äskeri äkimşiliginiñ basşısı, polkovnik Maksim Marçenko telegram-kanalına Reseydiñ Qara teñiz flotınıñ flagmanı (jolbasşı keme) sanalatın, zımıranmen jabdıqtalğan “Mäskeu” kreyserine Ukrainanıñ kemege qarsı eki “Neptun” zımıranı tigenin jazdı. Birneşe sağattan keyin Resey qorğanıs ministrligi TASS agenttigine kemede ört bolğanın rastadı. Äskeri vedomstvo “Ört saldarınan “Mäskeu” zımıran kreyserinde oq-däri qorı jarıldı. Kemege edäuir zaqım keldi. Ekipaj tolıqtay evakuaciyalandı” dep mälimdep, örttiñ şığu sebebi anıqtalıp jatqanın aytqan.

  • ITEL(ATIL, ITEL, IDEL, EDİL) QAĞAN

    ITEL(ATIL, ITEL, IDEL, EDİL) QAĞAN Itel qağan Kökbörğ atalğan twsta, Kökbörğ atı Kökbwlaq bolıp taralğan twsta… Europağa Abaq tañba köterip barğan wlı Abaqtı atanıp, Keyin kele wrpağı Aqbaqtı bop este qalatın. Aqbaqtıdan Esen tudı da, Esen-Abaqtı delingen, Esen-Abaqtı Esenbaqtı bolıp Karpattıñ iığına kömilgen…. Itelderdiñ jartısı Oral tauda twradı, Itelderdiñ jartısı Altayda işip bwlağın… Biri başqort işinde, Biri qazaqtıñ qoñır tüsinde, Ulap-şulap şığadı… Quraydan tartıp qoñır küy, Tarqatıp işip qwmarın… Edilden alaqanımen kösip işken kezderin eske ap, Selkildep biler “Jorğağa” Qozğaltıp abaq twmarın… Mine, osılay orman elinen tarağan swlu tarih, Itel qağannıñ attarı dala kilemin twyağımen sırğıtıp ağılıp… Kökböri Mübarak Qizatwlı

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: