|  |  | 

سۋرەتتەر سويلەيدى تاريح

ءبايدىلدا دوسكەنوۆ (1902-1974)

150226466_1971985769631667_1740889200321612460_n
1943-46 جج شىعىس تۇركىستانداعى ۇلت-ازاتىق توڭكەرىسكە قاتىسقان. سوۆەت وداعىنىڭ كومەككە جىبەرگەن اسكەري مامانى.
ب.دوسكەنوۆ قىزىلوردا وبل، قىزىلوزەك ەلدى-مەكەنىنىڭ تۋماسى. ەكىنشى جاھان سوعىسىنا قاتىسقان. 1943 جىلدان كەيىنگى ءومىرى قىتايداعى اسكەري ءىس-قيمىلداردا وتكەن. كەيىن 1946 جىلى ەلگە ورالعان.
قۇلجادا قۇرىلعان ۋاقىتشا ۇكىمەت تۋرالى ادەبيەتتەردە (كىتاپ، ماقالا) ب.دوسكەنوۆتىڭ اتى كەزدەسىپ جاتادى. سول دەرەكتەردى وقىپ وتىرعاندا اسىرەسە، قوجاي دوقاسۇلى جازعان “وفيتسەردىڭ قويىن داپتەرىنەن” كىتابى مەن حاكىم بەكىشەۆتىڭ “ازاتتىق مۇراتى” اتتى كىتابىندا ءبايدىلدا دوسكەنوۆتىڭ اتى بىرقانشا جەردە كەزدەسەتىن ەدى.
سۋرەتتىڭ الىنعان سىلتەمەسى:
جالپى، 1943-1946 جىلدارى سوۆەت وداعى التاي، تارباعاتاي، ىلەدەگى ۇلت-ازاتتىق توڭكەرىستى اسكەري ماماندارمەن قامتاماسىز ەتتى. نەشە مىڭداعان اسكەرلەر شەكارادان جاسىرىن ءوتىپ ول جاقتاعى پارتيزاندارمەن بىرگە كۇرەسكە قاتىستى. 1946 جىلى كومەككە كەلگەن اسكەري مامانداردىڭ ءبىربولىمى قايتىپ كەتتى. اسكەري مىندەت اسا قۇپيا تۇردە ورىندالعاندىقتان ولار كۇنشىعىس سوعىس مايدانى تۋرالى اشىپ ايتۋان شەكتەلىپ كەلدى. بۇگىنگى جاس ۇرپاق وسى تاريحتى تىڭنان زەرتتەۋى كەرەك دەپ ويلايمىن.
ەلدەس وردا
14.02.2021

Related Articles

  • احمەتتانۋشى جازۋشىنىڭ جاڭا كىتابىنىڭ تۇساۋكەسەرى

    مادەنيەت جاڭالىعى ۇلت ۇستازى، الاش كوسەمدەرىنىڭ ءبىرى احمەت بايتۇرسىنۇلىنىڭ تۋعانىنا 150 جىل تاياۋدا  الماتىداعى  ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانادا  اقىن، جازۋشى جۇمات انەسۇلىنىڭ «تاريحي حيكاياتتار» اتتى كىتابىنىڭ  تۇساۋكەسەرى ءوتتى. بۇل كىتاپ  قازاق ءالىپبيى مەن گرامماتيكاسىنىڭ، ادەبيەتتانۋ عىلىمدارىنىڭ نەگىزىن قالاعان، الاش كوسەمدەرىنىڭ ءبىرى احمەت بايتۇرسىنۇلىنىڭ  1919-1920- جىلدارى العاشقى قىرعىز قازاق اۆتونوميالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرىلۋىنا سىڭىرگەن زور قايراتكەرلىك قىزمەتى  بايان ەتىلگەن. جاڭا كىتاپتىڭ اۆتورى ۇلت ۇستازى ا.بايتۇرسىنۇلىن  ۇنەمى ۇلىقتاۋىمەن وقىرماندارعا جاقسى ءمالىم. جۇمات انەسۇلىنىڭ احمەت بايتۇرسىنۇلىنىڭ  ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن، الاش قوزعالىسى مەن پارتياسىنىڭ تاريحى بايان ەتىلگەن « ماقتانىشى ەلىمنىڭ»، ۇلتىنا عۇمىرىن ارناعان تۇلعا»، «الاش تۋىن كوتەرگەندەر اتتى  تاريحي كىتاپتارى ۇلتتىق كىتاپحانانىڭ  كاتالوگىنا ەنگەن. جاڭا كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەرىنە  بەلگىلى اقىن ايان نىسانالين، بەلگىلى جازۋشى ، «بالبۇلاق» جۋرنالىنىڭ

  • قارا تەڭىزدە رەسەيدىڭ “ماسكەۋ” كرەيسەرى سۋعا باتتى. وعان نە بولدى؟

    مارك كرۋتوۆ “ماسكەۋ” كرەيسەرى رەسەيدىڭ قارا تەڭىزدەگى اسكەري فلوتىنىڭ فلاگمانى بولعان. 14 ءساۋىر كەشكە رەسەي قورعانىس مينيسترلىگى ەلدىڭ قارا تەڭىزدەگى اسكەري فلوتىنىڭ فلاگمانى – “ماسكەۋ” كرەيسەرى سۋعا باتقانىن حابارلادى. ساراپشىلار زىمىران قارۋى بار كرەيسەردەن ايىرىلۋ رەسەي فلوتىنا ەلەۋلى سوققى بولىپ تيەتىنىن ايتادى. 13 ءساۋىر كەشكە ۋكراينانىڭ ودەسسا وبلىستىق اسكەري اكىمشىلىگىنىڭ باسشىسى، پولكوۆنيك ماكسيم مارچەنكو telegram-كانالىنا رەسەيدىڭ قارا تەڭىز فلوتىنىڭ فلاگمانى (جولباسشى كەمە) سانالاتىن، زىمىرانمەن جابدىقتالعان “ماسكەۋ” كرەيسەرىنە ۋكراينانىڭ كەمەگە قارسى ەكى “نەپتۋن” زىمىرانى تيگەنىن جازدى. بىرنەشە ساعاتتان كەيىن رەسەي قورعانىس مينيسترلىگى تاسس اگەنتتىگىنە كەمەدە ءورت بولعانىن راستادى. اسكەري ۆەدومستۆو ء“ورت سالدارىنان “ماسكەۋ” زىمىران كرەيسەرىندە وق-ءدارى قورى جارىلدى. كەمەگە ەداۋىر زاقىم كەلدى. ەكيپاج تولىقتاي ەۆاكۋاتسيالاندى” دەپ مالىمدەپ، ءورتتىڭ شىعۋ سەبەبى انىقتالىپ جاتقانىن ايتقان.

  • يتەل(اتيل، يتەل، يدەل، ەدىل) قاعان

    يتەل(اتيل، يتەل، يدەل، ەدىل) قاعان يتەل قاعان كوكبورع اتالعان تۇستا، كوكبورع اتى كوكبۇلاق بولىپ تارالعان تۇستا… ەۋروپاعا اباق تاڭبا كوتەرىپ بارعان ۇلى اباقتى اتانىپ، كەيىن كەلە ۇرپاعى اقباقتى بوپ ەستە قالاتىن. اقباقتىدان ەسەن تۋدى دا، ەسەن-اباقتى دەلىنگەن، ەسەن-اباقتى ەسەنباقتى بولىپ كارپاتتىڭ يىعىنا كومىلگەن…. يتەلدەردىڭ جارتىسى ورال تاۋدا تۇرادى، يتەلدەردىڭ جارتىسى التايدا ءىشىپ بۇلاعىن… ءبىرى باشقورت ىشىندە، ءبىرى قازاقتىڭ قوڭىر تۇسىندە، ۋلاپ-شۋلاپ شىعادى… قۋرايدان تارتىپ قوڭىر كۇي، تارقاتىپ ءىشىپ قۇمارىن… ەدىلدەن الاقانىمەن كوسىپ ىشكەن كەزدەرىن ەسكە اپ، سەلكىلدەپ بيلەر “جورعاعا” قوزعالتىپ اباق تۇمارىن… مىنە، وسىلاي ورمان ەلىنەن تاراعان سۇلۋ تاريح، يتەل قاعاننىڭ اتتارى دالا كىلەمىن تۇياعىمەن سىرعىتىپ اعىلىپ… كوكبورى مۇباراك قيزاتۇلى

  • يتەلى – كەرەي مەن ۋاقتىڭ ەڭ ەسكى رۋى

    وتكەندە «”ۆ”دىبىسىنىڭ ءومىرى» اتتى ماقالامىزدا يتەلى، مولقى اتاۋلارىنىڭ ءبورى ۇعىمىمەن تىعىز قاتىستىلىعى تۋرالى ءماندى دە،ماعىنالى اڭگىمە ايتقانبىز. سونى قايىرا ۇسىنامىز. كوك-ۆولك(كوك ءبورى) اتاۋى ۋاقىت وتە كەلە كوكبۇلاق بولىپ ايتىلىپ، يتەلى شەجىرەسىنىڭ نەگىزگى اتاۋىن تۇلعالاندىرعان. كوك ءبورى سوزىنەن شىققان كوكبۇلاقتى كوشپەندى ومىردەگى ءبورىنىڭ اتىن تىكە اتامايتىن ادەت بويىنشا، كوكبۇلاقتىڭ تۇقىمدارىن “يت ەلى” اتاپ كەتكەن. ەندى وسى اقمەرگەن(كۇيىك), اقباقتى، اقمالاي(تىنىبەك) دەپ تانىلعان ءۇش يتەلىنىڭ اتاسى بولعان كوكبۇلاقتىڭ احمەتالى، اقبەردى دەگەن ەكى ۇلىنىڭ ىشىندە، احمەتالىدەن ۇشەۋى تارايدى. كوكبۇلاقتىڭ كەلەسى ءبىر ۇلى بولعان اقبەردى اتاۋىنا كەلسەك، اح-بورت(اقبورى) دەگەن ءسوزدىڭ كەڭىتىپ ايتىلۋىنان كەلىپ شىققان. قازاقتىڭ الاشا رۋى اقبەرلى، توقبەرلى دەگەن ەكى ۇلكەن تارماققا بولىنەدى. ياعني، اق ءبورىلى، توق ءبورىلى دەگەن ماعىنالاردا. وسى توقبورلىدەن بورىشە تۇقىمى

  • ءبورىنىڭ اتىن العان يتەلى مەن مولقى

    («”ۆ”دىبىسىنىڭ ءومىرى» ماقالاسىنان ءۇزىندى) ۆورگ(ۆورك). بۇل كادىمگى كوك ءتۇستى جانە وسىعان بايلانىستى ءبورىنى ءبىلدىردى. ءبورى دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى كوك ءتۇستى ۇعىندىرادى. ۆورگ(ۆورك) ءسوزى ۆ دىبىسىنىڭ “ۇب، وب، اب، با، بو، بۇ، ۇ، ۋ” بولىپ تۇرلەنۋىنە ساي، بۋرع، ۆورع، بۋرى، ۆلۋە، ءبورى، بورىك، ۆولك سوزدەرىن تۋدىردى. ۆولك – ولەكشىن. ۆلۋە(بورە، بولە) – اعىلشىن تىلىنە كوك ءتۇستى بىلدىرەتىن اتاۋ رەتىندە عۇندار جاعىنان ەندى. ءۆولف(بورىپ) ءسوزى ولاردا ءبورىنى بىلدىرەدى. بۋرىل ءتۇس تە كوك ءتۇستى نەگىز ەتەدى. قازاقتا “بورىكتىرىپ قىرادى” دەگەن ءسوز بار. بۇل بىرىكتىرىپ قىرادى دەگەن ماعىنانى بەرەدى. قازاقتىڭ بىرىگۋ دەگەن ءسوزىنىڭ ءاۋباستا تۋىلۋىنا دا بورىلەردىڭ ازىعىن ۇستاۋداعى ۇيىمشاڭ ارەكەتى اسەر ەتكەن. ۆولك(بورع) – شىعىس ەۋروپا جەرىندە ءبورىنى ءبىلدىردى. ۆولك ءسوزى بولع، بولقى

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: