|  |  | 

Tarih Ädebi älem

Qatış döñi AZAPTI KÜNDERDEN QALĞAN İZ

Jwmat ÄNESWLI7eb51e88be20b5b871cf8c2a3b8499ded9de7ada

17-jıldıñ kezi edi, Patşa qwlağan. Uvqıtşa ökimetiniñ qwzırı jürip
twrğan kez. Eldiñ soltüstüginde de, oñtüstiginde de köterilister bolıp,
eldiñ alaspıran kezdi basınan ötkerip jatqan dı. Qarataudı
jaylağan Qoñırattardıñ arasınan şıqqan Qabaqan esimdi kisi
añşılıqpen ömiri ötkesin "QAPQAN" atanıp keten. Sol Qabekeñ er
jetken wlı Sadaqbaydı, qızı Hadişanı, sosın on bes şaqtı jaqın
tuıstarın ertip, elden bölinip, Qorday jaqtağı Tereñözek degen
şağın köldi meken ektkenine de bir jılday bolıp qalğan.
Tereñözektiñ mañı qalıqñ qarağay , adam ötetin jer şamalı, özekke
keletin bir ğana jalğız ayaq jol bar. Qapan añşı adam ayağı basa
bermeytin quıstı meken etip otırğanımen, tauğa şıqqanda , bir şama
eldiñ anda sanda Qorday asıp bara jatqanın bayqap jür. Kezikken
bireuinen swrağanda «Ürimşi jaqqa bet alıp bara jatqanın» aytatın.
Birde Qabekeñ men Sadaqbay tau eşkisin aulap jürip, qalıñ ağaştıñ
igşinde bir attı orıs soldatınıñ öligine kezdesti, Vintovkası men
mauzeri bar eken, bwlar sonı olja dep aldı. Sosın äkesi men balası
Qorday jaqqa tau üstinen barıp, şolu jasap qaytqan. Besin kezi
bolatın. Taraz jaqtan boluı kerek, elu şaqtı tüyege jük artqan
qazaq köşi Qorday twsınan ötip bara jatqan. Köz aşıp jwiğanşa
bolmay Qordaydıñ twsındağı töbege ornatılğan pulemetten tizbek
tizbegimen oq atılıp, älgi köşti tügel qırıp tastadı..(Ärine, köşti
qırıp salğandar qızıl jağı ma, älde aqtar jağı ma, ol da belgisiz bolıp
qalğan.
Qapan añşı men Sadaqbaydıñ zäresi wşıp kelgen jağındağı tau
tastıñ arasımen Tereñözekke qaray ğayıp boldı.
Tereñözekke bir küni jalğız ayaq jolmen elu şaqtı şineldi orıs
soldattarı keldi, Bäri attı, bir tüyege artqan pulemeti bar. Olar
Qabekeñniñ auılına qosılmay, köldiñ bir şetinde tünep şıqtı.
Sosın soldattardıñ aq eltiri börik kigen, bir közin qara bılğarımen
jauıp alğan bastığı Qapandı şaqırıp
alıp, "bwl jerde nege otırğandığın, jäne Qorday bwl jerden alıs
pa, Qıtay jaqqa ötuge bola ma?" dep swradı. Qapan oğan orısşa

tüsinbeytinin ayttı. Soldattardıñ arasında bir tatar bar eken ,sol
soldattardıñ bastığınıñ sözin Qapanğa tüsindirdi. Qapan sosın oğan:
Qorday bwl jerden elu alpıs şaqırımday jer ekenin, Qapannan 'wl
jerde nege otırğandarın, Qorday bwl jerden qanşa şaqırım ekenin,
ol jerden Qıtayğa qauipsiz ötuge bola ma" dep swradı. Qapan orısşa
bilmeytinin, özderiniñ bwl jerde malı joq kedey ekenin, taudan añ aulap
kün köretinin aytıp edi, soldattardıñ arasında tatar jigiti bar eken,
sodattardıñ bastığı men Qapannıñ sözin sol audarıp otırdı. Aq
börik kigen, bir közin qara qayıspen tanğan bastığı tömen qarap, biraz
oylanıp otırdı da, " Erteñ ertemen Qorday jaqqa jolğa şığamız,
sen jolbasşı bolasıñ, bükil auılıñdı ertip alasıñ" dedi de öz
qostarına ketti,
Tañ sibir berip jaña atıp kele jatqan. Sadaqbay on altı jastağı
qarındası Hadişanı tüyeniñ qomındağı ülken qorjınğa otırğızdı.
Qorjınnan Hadişanıñ bası da körinbeydi. Qorjınnıñ tübinde anada
ağası tauıp äkelgen jiırma oğımen mauzer jatır. Hadişa
jastayınan mıltıq atıp, añ aulap körgen.Sonımen birer sağattan
keyin Qabakeñniñ köşi jüruge dayın boldı. Sol kezde aq börikti
jalğız közdi aqtardıñ bastığı keldi de "dayınsıñdar mA?" dep
swradı.Qabekeñ basın izedi . Sol kezde aqbörikti jalğız közdi
komandir belinen mauzerin suırıp alıp, Qapan añşını basınan
közdep atıp saldı. Iirilip twrğan jwrt jılap, aynala dañğazva
boldı. Jalğız közdi komandir sol kezde aqırıp "Kerek bolsa, qazir
bäriñdi atıp tastaymın!" dep aqırdı. Jwrt ttıñ dauısı basılğanday
bolğan kezde, Jalğız közdi "Qordayğa bizdi sen bastap aparasıñ"
degen. Sonımen aqtıñ elu şaqtı otryadı da , Sadaqbaydıñ köşide
Qordayğa qaray qozğaldı. Aqtıñ otryadı jüz elu eki jüz metrdey alda
kele jatqan. Qordayğa şamamen bes şaqırımday qalğan. Aq otryadtıñ
aldında kele jatqan jalğız közdi komandir bi sätte kilt bwrılıp,
qazaq köşiniñ aldında kele jatqan Sadaqbaydı közdep atıp jiberdi.
Sadaqbay jerge sılq ete qaldı. Osınıñ bärin qorjınnıñ tesiginen
körip kele jatqan hadişa tüye jetektep kele jatqan inisine jerde
jatqan Sadaqbaydıñ vintovkasımen patrondarın äkep berudi
swradıü Tüyeşi jigit eñbektep barıp, vintovkamen patrondardı
Hadişağa äkep berdi. Hadişa mergen bolatın. Sadaqbaydı atqan
jalğız közdi komandir endi eşteñege alañdamay, ayañ jeliske salıp
Qordaydı bet alıp bara jatqan. İşi ızağa tolı Hadişa vintovkanı
iığına qondırıp, sar jelispen ketip bara jatqan aq börikti, jalğız
közdi komandirdi jüreginen közdep, şürippeni basıp jibergen bolatın.
Aq börikti, jalğız közdi komandir attan mwrttay wşıp tüsti. Aq
soldattır äueli ne bolğanın tüsinbey qaldı, söytse, arttan atıp
jatır eken. Endi qırıq şaqtı aqtar soldatı qazaq köşine qaray
qılıştarın jalañdatıp, şaptı. Olar Hadişanıñ tüyesine eki jüz

metrdey jaqındağanda, Hadişa on ret atıp, on soldattı at matımen
toñqalañ asırdı..
Hadişa endi mauzerdi qolına aldı, atuın biledi.Soldattardıñ on
bes şaqtısı bwğan jüz elu metrdey jaqındap qalğan. Hadişa
mauzermen on ret atıp, on attını töñkerip tastadı. Aqtardıñ
qalğandarı endi sastı. Keyiin şeginip aman qaluğa tırıstı. Olar bir
kezde alıstap, köz wşında ketip bara jattı.
Hadişa on altı jastağı bala qattı şarşağan, äri jaularınan
qwtılğan siyaqtı….Ketip bara jatqan aqtardıñ otryadınıñ qaldığına
wzaq qarap otırıp, közi ilinip ketipti. Bir kezde bireudiñ döreki orıs
dauısınan oyandı, qarasa qara börik kigen mwrttı kazak bwğan
vintovka kezep tönip twr eken. "Aha, jivaya, kirgizka!" dedi de
vintovkasınıñ şürippesin basıp qaldı. Hadişanıñ köz aldı
qarayıp ketti, ol endi qaytıp közin aşıp, jarıq dünieni, kök aspandı
köre almadı. Añşılardıñ köşine şabuıl jasağan soldatttardıñ şuı
basılğanınına da biraz uaqıt ötken. Bir kezde Hadişa otırğan tüyeniñ
üstinen vintovkanvñ düñk etken dıbısı estildi. Tüege jegilgen arba bar edi,
sonıñ astında Sadaqbaydıñ tuısı Qolmergen ölgen adam qwsap jatqan .
Sol mıltıq dauısı oyda joq jerde şvqqasın, basın köterip qarasa,
Tüyeniñ ekinşi qorjınınıñ üstinde vintovka kezenip qara señseñdi soldat
vintovkasın Hadişanıñ otırğan qorjınğa kezenip twr eken. Sol aq, eken,
vintovkanıñ atılğan dauısı estildi. Qolmergen de añşı bolatın, biraq,
añdardı qonışındağı qara pışağımen atıp jığuşı edi. Anau soldattıñ
Hadişanı atqanın körip, ornınan atıp twrdı da, qonışınan qara
pışağın suırıp alıp, soldatqa qaray zu etkizdi. Qara pışaq soldattıñ tu
arqasınan barıp qadalğan eken, soldat tüyeniñ üstinen sılq etip, jerge
qwladı. Söytip , Qaqpan añşınıñ köşi men aqtar otryadınıñ şayqası
osınday tragediyamen ayaqtalıp edi.
Atıs şabıs kezinde är jerge qaşıp, tığılıp qalğan QAPAR
añşınıñ onşaqtı tuıstarı birer künde jinalıp, Qapar añşınıñ,
Sadaqbay añşınıñ, äkesi men ağası üşin kek ala bilgen Hadişa
balanıñ basına beyit köterip, ülken belgi soqqan. Basına "Qoñırat
batırları Qapar, Sadaqbay añşığa, Hadişa batırğa eskertkiş" dep
eskişe söz jazdırğan. Sol kezden bwl beyit "HADIŞA BEYİTİ" dep
atalıp ketken. Keyin 37-jıldarı el mwnı "Qatış döñi" dep atap
jürgen.
39-jıldar şaması. osı "Qatış döñi" dep atalatın jerge Ürimşi
jaqtan kele jatqan eki jolauşı döñniñ köleñkesine toqtap, azdap dem
alıp almaq boldı.Ekeuiniñ üstine kigeni täjiktiñ ala şapanı. Biraq,
bwlar bayağı osı jerdegi ülken şayqsta aman qalğan jigitter eken.
Ekinşi jigit alğaşqısınan kişileu eken
-Ağa , bwl bwrın "Hadişa beyiti "dep atalatın edi, qazir jwrt mwnı
nege "Qatış döñi" dep ataydı?" dep swradı.

–Qalqam au, kün sayın zaman özgerip jatır. Bwl jerden san mıñ adam
ötip jatır. Olar bwl beyittiñ tarihın qaydan bilsin. Bilsek, közben
körgen biz bilemiz Qayran, qapıda ketken tuıstarım ay! dep, ülkeni
Qapqan añşınıñ, Sadaqbay añşınıñ aruağına, ondağan jauınan kek
alğan Hadişa batırdıñ aruağına älgi ekeu qwran bağıştadı.

Jwmat ÄNESWLI, aqın, jazuşı, tarihşı,
ardager jurnalist

Related Articles

  • Gagarinniñ ğarışqa wşqanına 60 jıl. Adamzat kosmostı igere aldı ma?

    YUriy JIGALKIN Gagarinniñ ğarışqa wşuına 60 jıl toluına arnalğan banner. Sankt-Peterburg, 7 säuir 2021 jıl. Bügin, 12 säuir küni adam balasınıñ ğarışqa wşqanına 60 jıl tolıp otır. 1961 jılı osı küni Sovet ğarışkeri YUriy Gagarin Bayqoñır aylağınan Jer orbitasına wşqan edi. Osılayşa SSSR ğarıştı igerude Amerikadan ozğanday boldı. Gagarinniñ wşuı AQŞ-qa qalay äser etti? Alpıs jıl işinde ğarıştı igeru qay deñgeyge jetti? Ilon Mask kosmonavtika simvolına aynaldı ma? Azattıq radiosınıñ Orıs qızmeti osı jäne özge de swraqtardı Djordj Vaşington universitetiniñ professorı Djon Longsdonmen jäne Russianspaceweb saytınıñ jetekşisi Anatoliy Zakpen talqıladı. Amerikalıqtardıñ öz ğarış qaharmandarı bar jäne ğarış tarihı da bay. Al Resey halıqaralıq ğarış stanciyasına jasağan dramalıq qiın-qıstau saparlarımen eske tüsedi. Djon Logsdonnıñ aytuınşa, AQŞ-tıñ ğarıştı

  • «Erkin söz»-2021 şığarmaşılıq bayqauı jariyalandı

      Jeñimpaz jurnalister qomaqtı qarjılay sıylıqqa ie boladı “Erkin söz”-2021 şığarmaşılıq bayqauı jariyalandı. Üzdik BAQ ökilderi jurnalister merekesi qarsañında marapattaladı. Şaranıñ maqsatı jurnalisterdiñ käsibi biligin arttıru jäne qarjı salasındağı bilimin jetildiru. «Erkin söz» bayqauına qazaq tilinde maqala jazatın jäne habar taratatın respublikalıq, halıqaralıq jäne aymaqtıq BAQ ökilderi qatısa aladı. Bwqaralıq aqparat qwraldarınıñ ökilderi “Üzdik maqala”, “Sayttağı üzdik maqala” jäne “Üzdik telesyujet” atalımdarı boyınşa sayısqa tüsedi. Är atalım boyınşa tağayındalatın Bas jülde – 500 000 teñge. Bayqauğa qarjı taqırıbındağı, onıñ işinde bank salasına qatıstı materialdar qabıldanadı. Bas jüldeden bölek är nominaciya boyınşa 1 jäne 2 orındar bar. Materialdar 2021 jıldıñ 01 qañtarınan 2021 jıldıñ 05 şildesine deyin jariyalanğan nemese efirge şıqqan

  • ĞWNDARDIÑ MWRAGERLERİ – QOÑIRATTAR

    (Qoñırat şejiresine baylanıstı şığatın jaña kitaptarğa arnalğan) Avtorı: Kökböri Mübarak Qizatwlı Täuke hannıñ twsında qanattas otırğan rular toptastırılıp, öz twrğan öñirleridegi jaña Jüz birlestigine kirdi. 1456jılı Qazaq handığı eñ alğaş qwrılğan jer Şu, Talas özenderiniñ boyı edi. Mine osı qaraşañıraqtıñ ornı men onıñ aynalasındağı Jetisu, Alatau, Qaratau aymaqtarındağı rular Wlı Jüz dep ataldı. Qazaq handığı qwrılğan kezden bastap şeşuşi rol atqarıp kele jatqan irgeli altı wlıs Orta Jüz bolıp biriktirildi. Olar Altay-Ertis, Tarbağatay, Sarı Arqa, Sibir, Balqaş, Sırdıñ orta ağısı öñirlerin alıp jattı. Qazaq handığınıñ qwramına keyinirek qosılğan Edil-Jayıqtağı rular Kişi Jüz bolıp toptastırıldı. Sol kezde Qoñırat wlısı Orta Jüz birlestigine endi. Bwl qazaq ülken imperiyanıñ qaraşañırağında otırğan wlt. Birlikke

  • Qazaqtıñ wlı dalası men elin, jerin qorğağan batırları

      (Qazaqstan täuelsizdiginiñ 30 jıldıq merey toyına arnaymın) Avtorı: tarihşı, fol'kloris, filolog, alaştanuşı Kerimbaywlı Talasbek Tauasar Eskertu: Bwl maqalanı baspağa bastıru jäne  sayıttarğa şığaru tek avtordıñ rwhsatımen boladı. 2021 j Qazaqtıñ wlı dalası men elin, jerin qorğağan batırları Biıl Qazaqstan täuelsizdiginiñ mereyli 30 jıldıq toyı. Ata – babalarımız san ğasırdan beri bilektiñ küşi men nayzanıñ wşı men wlı dala eliniñ jerin, halqın janqiyarlıqpen qorğap, qazaq dalasına şabuıl jasağan jauların jer jastandıra joydı. Ata- babalarımızdıñ « ….Köş jolınan köresiñ köşpendiniñ, tarihta qaldırğan öşpes izin….. », « Közi babamızdıñ bir körgende tüsken jeri, bilektiñ küşi, nayzanıñ wşı tigen jeri»  dep qazaqtıñ wlı dalasın qorğauı bizdi batırlar wrpağı ekenimizdi  barşa älemge päş etti.

  • « Şaqantay» şejiresi( besinşi basılım , qosımşa jazbalar men tolıqtırular)

           Taytöleu Isqaqwlı Töltay                                   2003 – 2009 jıldarı  « Şaqantay»  şejire  kitabı  tört ret  800  danamen   basılıp  şıqtı . Soñğı  törtinşi  basılımın  kerey.kz  saytınan  tolıq  oqi  alasızdar .  Osı  basılımda  Şaqaña  qatıstı soñğı  kezde  kelip  tüsken aqparattar men  M. Mağauin, Ö. Ahmetov , S. Isqaqov , N. Sämenbetov – terdiñ keyingi jariyalanğan  derekteri qoldalındı . Besinşi basılım da sol atalğan saytqa  qoyıladı .   Meken-jayımız:  Almatı, 050010, Puşkin k. 83 üy, «RIEO» JŞS , Tel.,Faks:  8(7272) 912049 . Wyalı  tel. 87017177657 . e-mail: toltai 42 @mail.ru . MAZMWNI :    Şaqantaydıñ  

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: