|  |  |  | 

Tarih Twlğalar Qazaq handığına 550 jıl

TWĞIRIL HANNIÑ ÄLEMDİ BILEGEN WRPAQTARI

Tugirilhan
Twğırıl hannıñ Nılqı şamğwn(sanğwn), Eke(Üki), Taybwğa degen üş wlı boldı. Nılqı şamğwnnan tarağan äulet Torğauıt, Qalmaq, Abaq-Sahara qatarlı ordalardıñ bileuşileri bolsa, Taybwğadan tarağan äulet Sibir, Tömen handıqtarın biledi. Twğırıl hannıñ inisi Jaqa qambınıñ qızınan tuğan jiender Wlı Moğol ordasın, Qıtaydı, Irandı bilese, öziniñ Qwlağudan tuğan jienderi Irandı tağı dübirletti. Twğırıl hannıñ wrpaqtarınan Qazan, Qajı-Tarhan(Astrahan), Qasım handıqtarınıñ tağına otırğandar da boldı. Qırım handığın bilegen Twğırıl han wrpaqtarı twtas Joşı wlısındağı barlıq handıqtardı şeñgelinde wstadı. Joşı wlısınan şıqqan handıqtardıñ täuelsizdigin qorğau jolındağı şayqastardı wyımdastıruşı boldı.
Qırım handığın bilegen Twğırıl hannıñ wrpaqtarı
Qırım handarınıñ esiminiñ bärinde Kerey qosımşası bar. Bwl turalı Orıs zertteuşileri ekige jarıladı. Biri, Qajı
-Kereydi Twğırıl han äuletinen dese, biri Şıñğıs äuletinen şıqtı dep esepteydi.
1. Qajı-Kerey (1438 — 1466)
2. Nwrdäulet-Kerey (1466 — 1478)
3. Meñli-Kerey (1468 — 1514)
4. Qaydar-Kerey (1475)
5. Jänibek(Altın Orda hanı Ahmettiñ jieni(1478 — 1479)
6. Mwhammet-Kerey(1514 — 1523)
7. Qazı-Kerey (1523)
8. Sädet-Kerey (1523 — 1526)
9. Islam-Kerey (1526 — 1537)
10. Sahıp-Kerey (1532 — 1551)(1521 — 1524jıldarı Qazan handığınıñ hanı boldı)
11. Däulet-Kerey (1551 — 1577)
12. Ekinşi Mwhammet-Kerey (1577 — 1584)
13. Ekinşi Islam-Kerey (1584 — 1588)
14. Ekinşi Qazı-Kerey (1588 — 1608)
15. Pätih-Kerey (1596)
16. Toqtamıs-Kerey (1608).
17. Salamat-Kerey (1608 — 1610)
18. Jänibek-Kerey (1610 — 1635)
19. Mahmwt-Kerey (1623 — 1627)
20. Inayat-Kerey (1635 — 1636)
21. Bahadür-Kerey (1636 — 1641)
22. Törtinşi Mahmwt-Kerey (1641 — 1666)
23. Üşinşi Islam-Kerey(1644 — 1654)
24. Ädil-Kerey (1666 — 1671)
25. Sälim-Kerey(qajı)- (1671 – 1704)
26. Mwrat-Kerey (1678 — 1683)
27. Ekinşi Qajı-Kerey (1683 — 1684)
28. Üşinşi Sädet-Kerey (1691 — 1692)
29. Sapa-Kerey(1692)
30. Ekinşi Däulet-Kerey (1699—1716)
31. Üşinşi Qazı-Kerey (1704 —1707)
32. Qabılan-Kerey (1707 — 1736)
33. Üşinşi Qara-Däulet-Kerey (1716 — 1717)
34. Törtinşi Sädet-Kerey (1717 — 1724)
35. Ekinşi Meñli-Kerey (1724 —1739)
36. Ekinşi Pätih-Kerey (1736 — 1737)
37. Ekinşi Salamat-Kerey (1739 — 1743)
38. Ekinşi Sälim-Kerey (1743 — 1748)
39. Arsılan-Kerey (1748 — 1756) (1767)
40. Ğalım-Kerey (1756 — 1758)
41. Qırım-Kerey (1758 — 1769)
42. Üşinşi Sälim-Kerey (1764 — 1771)
43. Masığwt-Kerey (1767 — 1772)
44. Törtinşi Däulet-Kerey (1769)
45. Ekinşi Qabılan-Kerey (1770)
46. Ekinşi Sahıp-Kerey (1772 — 1774)
47. Şahin-Kerey (1777 — 1785)
48. Ekinşi Baqadür-Kerey (1781-1785)
49.Sabaz-Kerey ( 1787 — 1789)
50. Baqtı-Kerey (1789 — 1794)
Sibir handığın bilegen Twğırıl han wrpaqtarı
Mar han (1468—1480)
Abaq han (1468—1495)
Mwhammet-Taybwğa han — (1495—1502)
Añğıs han (1502—1516)
Kasım han (1516—1530)
Ediger han (1530—1563)
Bekbolat han — (1555—1563)
Seytaq han — (1583—1588)
Äli han (1598—1616)
Baqadwr han (1607—1616)
Esim han (1616—1624) Torğauıt-Kereyt täyjisi Örliktiñ küyeu balası
Abılay-Kerey han (1628—1631) Qırım han äuletinen.
Däulet-Kerey swltan, 1662—1665. Qırım han äuletinen
Küşik swltan, Qırım han äuletinen(1662—1664), Başqwrt köterilisiniñ kösemderiniñ biri.
Abığa han, Qırım han äuletinen
Asan han, Qırım han äuletinen
Esim-Şöbek han, Qırım han äuletinen
Swltan-Mwrat han – Qırım han äuletinen äri Qaraqalpaq hanı.
Esmahambet han – Qırım han äuletinen äri Qaraqalpaq hanı.
Tömen handığın bilegen Twğırıl han wrpaqtarı
Abaq han (1468—1495)
Mamıq han (1495—1496)
Ağalaq han (1496—1505)
Külik swltan (1505—1530)
Ediger han (1530—1563)
Bekbolat han
Ediger han (1555—1563)
Torğauıt ordasın bilegen Twğırıl han wrpaqtarı:
Abaq täyji. 1400 jılı taqqa otırıp, 20 jıl bilik qwrğan.
Soğan täyji Abaqwlı. 30 jıl taqta otırğan.
Bayan başır täyji Soğanwlı. 30 jıl taqta otırğan.
Maqaş mergen täyji Bayanwlı. 30 jıl taqta otırğan.
Şwğam bwqa täyji Maqaşwlı. 30 jıl taqta otırğan.
Şege täyji Şwğamwlı. 30 jıl taqta otırğan.
Örlik täyji Şegewlı. 30 jıl taqta otırğan. Sibir handığınıñ kerey hanı Esim hanğa qızın berdi.
Jorıqtı han Örlikwlı. 35 jıl taqta otırğan.
Qalmaq handığın bilegen Twğırıl han wrpaqtarı:
Qorlıq täyji Örlikwlı. Ol torğauıt, dörbit, bwzau rularınan qwralğan Qalmaq handığın qwrıp, özi qalmaqtardıñ bileuşisi retinde 11 jıl taqta otırğan.
Şükir täyji. 17 jıl taqta otırğan.
Monşaq täyji. 11 jıl taqta otırğan.
Ayuke han. 55 jıl taqta otırğan.
Şaqtı jam. 8 jıl taqta otırğan.
Seren dondıq. 11 jıl taqta otırğan.
Dondıq ambı. 6 jıl taqta otırğan
Dondıq täyji. 20 jıl taqta otırğan.
Wbaş han. 10 jıl taqta otırğan.
Abaq-Sahara wlısın bilegen Twğırıl han wrpaqtarı:
Döt bi. Edilde kalğan qalmaqtardı 19 jıl bilegen.
Assaray Dondıq-Ambıwlı. Edilde kalğan qalmaqtardıñ Dötbiden keyingi bileuşisi.
Dondıq ambıdan Wrandıl, Dötbi, Assaray, Jaubasar degen 4 wl Dälek, Monığara degen eki qız tuadı. Bwl Abaq-Sahara wlısı 1930 jılğa deyin ömir sürdi. Wlıs Jem, Barın degen eki aymaqtan twrğan.
Abaq Kerey wlısınıñ tört töbe bige deyingi aq tulı ieleri:
Er-Jänibek Berdäuletwlı(sarı)
Qojabergen batır Jänibekwlı(şwbarayğır)
Baytaylaq batır Bäyimbetwlı(şeruşi)
Şäu jırau Apaşwlı(botaqara)
Abaq Kereydiñ beyresmi hanı:
Böke batır Jırğalañwlı(molqı)
Abaq Kerey ordasın Kögeday hanmen qatar bilegen tört töbe bidiñ ordası:
Köken bi Mamıtwlı(bazarqwl) – Jwrtbay bi – Mämi bi(beysi) – Qanapiya beysi.
Topan bi Sataywlı(barqı) – Bapı bi – Jaqıp bi.
Beysenbi bi(wlı küyşi) Dönenbaywlı – Qara Ospan bi – Zakariya beysi.
Qwlıbek bi Janteliwlı – Naşın bi – Ömirtay bi(Biqajı). Arğı atası bi äri batır Quandıq Bayğarawlı.
Abaq Kerey wlısınıñ äri onımen aralas otırğan nayman, uaqtıñ ortaq hanı:
Ospan batır Silamwlı(molqı). 7 jıl han boldı.
Mwrageri Şerdiman Ospanwlı. Han atanbağanımen äkesiniñ küresin jalğastırdı.
Älemniñ är tarabın bilegen Twğırıl han jienderi
Twğırıl hannıñ qızı Toğıs qatın men inisi Jaqa qambınıñ qızı Sorğaqtan bikeni Şıñğıs hannıñ wlı Töle jar etti. Töle ölgen soñ Toğıs qatındı Qwlağu aldı. Sorğaqtan bikeden Wlı Moğol ordasınıñ wlı hanı Möñke, YUan patşalığın qwrğan Qwbılay han, Irandı bilegen Qwlağu han, Wlı Moğol ordasınıñ wlı hanı Arıqböke tuadı.
Orıs işindegi kerey äuletterinen:
Anatoliy Tihonoviç Kerey (1923-1990) – keñestik barlauşı jäne barlauşı, memlekettik qauipsizdik general-mayorı.
Aleksandr Alekseeviç Kerey(1833-1910) – orıs attı äsker generalı, körnekti slavyanofil' publicisti.
Kireev, Ivan Vasil'eviç (1803-1866) – 8-artilleriyalıq brigadanıñ praporşigi, dekabrist.
Nikolay Alekseeviç Kerey (1841-1876) – qoğam qayratkeri, Peterburg slavyan komitetiniñ müşesi, serb-çernogoriyalıq-türik soğıstarına qatısuşı.
Nikolay Ivanoviç Kerey(1922-1944) – jerdegi nısanağa äueden soqqı jasağan keñestik wşqış.
Sergey YAkovleviç Kerey(1901-1990) – keñestik partiya jetekşisi, Bükilodaqtıq bol'şevikter kommunistik partiyası Gor'kiy oblıstıq komitetiniñ birinşi hatşısı.
Kerey, Vasiliy Fadeeviç (1879-1942) – orıs armiyasınıñ general-leytenantı, Ukraina Halıq Respublikası armiyasınıñ kornet generalı.
Kerey, Ivan Fedoroviç – keñestik kalligrafiya professorı.
Kerey, Mihail Il'iç (1936 j.t.) — keñestik partiya jetekşisi.
Qırımdağı Kereylerdiñ soñğı sarqındarı:
Swltan Qadir Kerey (1891-1953), patşa äskeriniñ polkovnigi. Azamat soğısı kezinde jaralanıp, Türkiyağa, odan AQŞ-qa qonıs audarıp, «Çerkes-Gruzin qoğamın» qwrdı.
Şıñğıs Kerey (1921 jılı tuğan) Ekinşi düniejüzilik soğıs kezinde ol Amerika barlauında qızmet etti. Jazuşı jäne aqın, «Küş köleñkesiniñ» avtorı.
Jwmatay Kerey (1916-1976) Türkistandağı Basmaşılar otryadınıñ basşısı. Kommunizmge qarsı küresti.

Related Articles

  • GERMANIYA NEGE SOĞIS AŞTI?

    Jazuşı-publicist Marat Bäydildawlı (Toqaşbaev): Erteñ, 22-mausımda Germaniyanıñ Sovet Odağına qarsı şabuıl bastağanına 81 jıl boladı eken. Jıl sayın osınday kezeñde «1941 jılı 22 mausımda faşistik Germaniya opasızdıqpen soğıs jariyalamastan Sovet Odağına basıp kirdi» degen qwlaqqa siñisti twjırım kezekti ret qaytalanıp jatadı. Osı şındıqqa üylese me? Nemisterdiñ opasızdıqpen basıp kirgeni ras pa? Resey tarihşıları 2009 jılğa deyin bwl taqırıpqa auız aşıp körgen emes. Öytkeni aqiqattı aytuğa jol berilmeytin. Tarihi qwjattar bolsa ne deydi? Tarihi qwjattar Germaniya 1941 jılı 21 mausımda soğıs jariyalau turalı Berlinde äzirlengen qwjattıñ 22-mausımğa qarağan tünde Mäskeudiñ resmi ökilderine tapsırılğanın aytadı. Germaniya elşisi Verner fon der Şulenberg 1941 jılı 22 mauımda Kreml'ge kelip, qabıldau bölmesinde birneşe sağat tosıp,

  • QARATAUDIÑ QARA BEKETİNDEGİ QIS

      JWMAT ÄNESWLI (Tarihtıñ bir sabağı– äñgime) QARATAUDIÑ QARA BEKETİNDEGİ QIS Bwl 1917-jıldın keyin bolğan uaqiğa. Qarataudıñ soltüstigindegi Betpaqdalanıñ arğı betindegi köterilistiñ u şuı basılıp, , qızıl men aqtıñ äskeri Betpaqdalanı äli oyqastap jürgen kez. Qarataudağı qara beket qıstıñ qiın kezinde, adasqan, ne toñğan jolauşı  jılınıp, esin jinaytın beket edi. Osı bekette elmen birge köşe almay , eluden asqan äyel men jası on toğızğa tolğan qızı Qarğaş amalsız osı Qara beketti qıstap qalğan. Olardıñ bir siırı bar edi, sonı kündelikti qorek qılıp, künderin körip otırğan. Tün qarañğısı tüsken kezi edi. Kire beriste baylanğan  jas bwzau men qaşar twr, aldına salınğan azğantay şöpti kürt kürt şaynap twrğan. . Bir kezde qoydıñ

  • Ukraina äskerindegi qazaq: Eki balamnıñ boyında ukrain qanı bar, olardı qorğau – parızım

    Säniyaş TOYKEN Reseydiñ Ukrainağa basqınşılığı kesirinen qirağan twrğın üylerdiñ qasınan ötip bara jatqan reseyşil küşter äskeri tanki. Popasnaya qalası, Lugansk oblısı, Ukraina, 26 mamır 2022 jıl. Arqalıqtıñ tuması, wltı qazaq Jaswlan Düysembin üş jıl bwrın Ukrainağa köşip barıp, qazir sol eldiñ äskeri sapında Resey basqınşılığına qarsı küresip jür. Ukrainalıq äyelmen şañıraq qwrğan Düysembinniñ eki balası bar. Ol äleumettik jelilerdegi paraqşalarında maydandağı ahual, Qazaqstandağı sayasi jüye turalı oy-pikirin jii bildirip twradı. Jaswlan Düysembin wrıs dalasında uaqıt tauıp, Azattıqqa swhbat berdi. “ÖMİR BOYI JALDAMALI PÄTERDE TWRDIQ” Azattıq: Jaswlan, öziñiz turalı aytıp berseñiz, nemen aynalısasız, mamandığıñız qanday? Ukraina äskeri qatarında Resey basqınşılığına qarsı küresip jürgen qazaq Jaswlan Düysembin. Jaswlan Düysembin: Arqalıq qalasında tuıp-östim. 1999 jılı

  • AHMETTANUŞI JAZUŞINIÑ JAÑA KİTABINIÑ TWSAUKESERİ

    Mädeniet jañalığı Wlt wstazı, Alaş kösemderiniñ biri Ahmet Baytwrsınwlınıñ tuğanına 150 jıl Tayauda  Almatıdağı  Wlttıq Akademiyalıq kitaphanada  aqın, jazuşı Jwmat Äneswlınıñ «Tarihi hikayattar» attı kitabınıñ  twsaukeseri ötti. Bwl kitap  qazaq älipbii men grammatikasınıñ, ädebiettanu ğılımdarınıñ negizin qalağan, Alaş kösemderiniñ biri Ahmet BAYTWRSINWLINIÑ  1919-1920- jıldarı alğaşqı Qırğız Qazaq avtonomiyalıq respublikasınıñ qwrıluına siñirgen zor qayratkerlik qızmeti  bayan etilgen. Jaña kitaptıñ avtorı Wlt wstazı A.Baytwrsınwlın  ünemi wlıqtauımen oqırmandarğa jaqsı mälim. Jwmat ÄNESWLINIÑ Ahmet Baytwrsınwlınıñ  ömiri men şığarmaşılığın, Alaş qozğalısı men partiyasınıñ tarihı bayan etilgen « Maqtanışı elimniñ», Wltına ğwmırın arnağan twlğa», «Alaş tuın kötergender attı  tarihi kitaptarı Wlttıq kitaphananıñ  katalogına engen. Jaña kitaptıñ twsaukeserine  belgili aqın Ayan Nısanalin, belgili jazuşı , «Balbwlaq» jurnalınıñ

  • Qara teñizde Reseydiñ “Mäskeu” kreyseri suğa battı. Oğan ne boldı?

    Mark KRUTOV “Mäskeu” kreyseri Reseydiñ Qara teñizdegi äskeri flotınıñ flagmanı bolğan. 14 säuir keşke Resey qorğanıs ministrligi eldiñ Qara teñizdegi äskeri flotınıñ flagmanı – “Mäskeu” kreyseri suğa batqanın habarladı. Sarapşılar zımıran qaruı bar kreyserden ayırılu Resey flotına eleuli soqqı bolıp tietinin aytadı. 13 säuir keşke Ukrainanıñ Odessa oblıstıq äskeri äkimşiliginiñ basşısı, polkovnik Maksim Marçenko telegram-kanalına Reseydiñ Qara teñiz flotınıñ flagmanı (jolbasşı keme) sanalatın, zımıranmen jabdıqtalğan “Mäskeu” kreyserine Ukrainanıñ kemege qarsı eki “Neptun” zımıranı tigenin jazdı. Birneşe sağattan keyin Resey qorğanıs ministrligi TASS agenttigine kemede ört bolğanın rastadı. Äskeri vedomstvo “Ört saldarınan “Mäskeu” zımıran kreyserinde oq-däri qorı jarıldı. Kemege edäuir zaqım keldi. Ekipaj tolıqtay evakuaciyalandı” dep mälimdep, örttiñ şığu sebebi anıqtalıp jatqanın aytqan.

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: