|  |  |  | 

Tarih Twlğalar Qazaq şejiresi

ITELİ – KEREY MEN UAQTIÑ EÑ ESKİ RUI

278173563_549072239911179_4034273940955780788_n
Ötkende «”V”dıbısınıñ ömiri» attı maqalamızda iteli, molqı ataularınıñ böri wğımımen tığız qatıstılığı turalı mändi de,mağınalı äñgime aytqanbız. Sonı qayıra wsınamız.
Kok-volk(kök böri) atauı uaqıt öte kele Kökbwlaq bolıp aytılıp, iteli şejiresiniñ negizgi atauın twlğalandırğan. Kök böri sözinen şıqqan Kökbwlaqtı köşpendi ömirdegi böriniñ atın tike atamaytın ädet boyınşa, Kökbwlaqtıñ twqımdarın “it eli” atap ketken.
Endi osı Aqmergen(Küyik), Aqbaqtı, Aqmalay(Tınıbek) dep tanılğan üş iteliniñ atası bolğan Kökbwlaqtıñ Ahmetäli, Aqberdi degen eki wlınıñ işinde, Ahmetäliden üşeui taraydı. Kökbwlaqtıñ kelesi bir wlı bolğan Aqberdi atauına kelsek, Ah-bört(Aqböri) degen sözdiñ keñitip aytıluınan kelip şıqqan. Qazaqtıñ Alaşa ruı Aqberli, Toqberli degen eki ülken tarmaqqa bölinedi. YAğni, aq börili, toq börili degen mağınalarda. Osı Toqbörliden Börişe twqımı şığadı. Osındağı aqbörli men itelidegi Aqberdi ekeui bir wğım. Osı Aqberdi(Aqböri) esimin Aşamaylı atanğan adamnıñ naq öz atı deytin şejireler bar. Olay bolsa onıñ ağayını Ahmetäliniñ şın esimi Abaqtı bolıp şığadı da, keyingi molda-qojalar arabşağa beyimdep Ahmetäli qılıp jibergen. Al, üş wldıñ biri bolğan Aqbaqtı sol abaqtı söziniñ özgergen nwsqası. Ejelden, abaqtı nemese abaqlı, aşamaylı degen atpen köptegen wlıstardıñ qwramında osı eki kerey tobı kirdi. Şejirede Aqbaqtıdan tarauğa tiisti Aqmergen men Aqmalaydı onıñ ağayındıları etip qoyğan. Sonımen, bwlar üş itelini qwrap twr. Bir qızığı, osı üşeuiniñ jeke-jeke şejire taralımında Aqbaqtıdan Qazeke, Däuit, Däuitqali, Esenbaqtı. Qazekeden Jañbırşı, Kenjebay. Jañbırşıdan Aqmalay bolıp taralıp twr. Bwl bizdiñ Aqmalay da, Aqmergen de Aqbaqtıdan şığadı degen qisınımızdı bekemdey tüsedi. Esenbaqtı degen ataudıñ özi bizdi oylandıradı. Esen-Abaqtı (Izen-Abaqtı) nemese Üysin-Abaqtı sözin qisınğa keltiredi. Öytkeni, abaqtıñ bir şeti sarı üysinnen şığadı. Al, üş iteliniñ biri bolğan Aqmalay Däuletinen Qiğılıq, Qiğılıqtan Jandalı tarasa, qazirgi uaqtıñ jartısı Jandalı(Janteli) dep ataladı. Osı Aqmalaydıñ Qalmatayınan Şäyköz tuadı. Al, şäyköz bolsa uaqtıñ segiz mañızdı ruınıñ biri. Al, osı Eltoqtıñ bes balasınıñ biri Izenberdi(Izenböri, Esenböri). Kerey men uaq ruları da Izen, Jusan degen adamdardan tarağan wrpaq. Al, Eltoqtıñ bes balasınıñ biri bolğan Ağanastan Qaraş, Qaraştan Izenberdi, Jusanberdi degen tağı eki tarmaq tarap twr. Al, uaqtıñ işinde sirgeli ruı bar. Wlı jüz sirgeliniñ işindegi Aqköñirdek ruı Eltoq, Jantoq degen eki tarmaqqa bölinedi. Uaqta sarıbağıs ruı bar. Arğında aqbağıs ruı bar. Arğındağı aqbağıstan qaraqas tuadı. Kereydegi abaqtan qaraqas tuadı. Demek, aqbağıs dep jürgeni abaqas degennen kelip şıqqan. Sarıbağıs degeni sarı abaqas degennen kelip şıqqan. Iteliniñ Aqbaqtısı da Abaqtı ğana emes, Aq Abaq degen wğımdı da jüktep otır. Bağanalınıñ şegelegi işindegi iteli, qarakereydiñ qojambeti işindegi iteli, qanjığalı işinde barğanadan tuatın iteli jäne Kerey şejiresindegi Mağanalı(barğanalı, bağanalı) atauı özara tuıstıqqa ie. Kerey men uaq ataulınıñ ata-babası bolıp esepteletin şejiredegi wlı atalardıñ basım köpşiliginiñ iteli ruınıñ türli tarmaq bölimderi retinde ataluı iteli ruınıñ öte eski ru ekenin, onıñ Kökböri(Kökbwlaq) atanğan kerey men uaqtıñ ortaq ata-babasınıñ tergeu sözden şıqqan atau ekenin wğındıradı. Qazaq dalasında kök böri kiesi eñ köp darıytın ru – abaq kereyler. Qalğan öñirlerde de böri kie kezdesedi. Biraq, Jetisuda jolbarıs, batısta bura, jılan kieler köbirek.

Related Articles

  • Tarihşı: Batıs Sibir – bayırğı qazaq jeri. Köşim han – wlttıq batırımız! 

    Abılay MAUDANOV Qostanaylıq ğalım Sibir jerin orıs patşalığınan bwrın qazaq ruları igergenin kitap qılıp bastırmaq, dep habarlaydı Express Qazaqstan. Tarih ğılımdarınıñ doktorı Amanjol Küzembaywlınıñ esimi ğılımi ortada keñinen tanımal. Ol ünemi “Täuelsiz el öz tarihın özindik közqarası twrğınan qarap, taldap, bağa beru kerek” degen wstanımdı aytıp keledi. Qostanaylıq tarihşı birneşe jıl bwrın ülken bir jobanı qolğa aldı. Büginde ol wlı Erkin Äbilmen birge “Altın Ordanıñ Batıs Sibir wlısı: etno-sayasi tarihı” attı eñbek jazıp jatır. Bwl kitap aldağı jılı (orıs tilinde) jarıq körmek. Mwnda qazirgi Qazaqstannıñ şekarasınan tıs qalğan bayırğı qazaq jeri men rularınıñ köptegen tarihı qamtıladı.Express Qazaqstan tilşisi ğalımdı osı taqırıpta sözge tartıp, äñgimelesken edi. Batıs Sibir — bizdiñ bayırğı

  • NKVD atqan QAZAQTIÑ QAYSAR QIZI

    Stalindik repressiya jıldarında Alaş qayratkerlerimen birge atılğan qazaqtıñ qaysar qızı Şahzada Şonanova atılğan qazaqtıñ üş qızınıñ biri. NKVD jendetterin Şahzadanıñ şıqqan tegi şoşıttı, sondıqtan ayuandıqpen äbden azaptap bolğasın atıp tastadı. Sonımen Şahzada Şonanova kim ? Şahzada Aronqızı Şonanova-Qarataeva 1903 jılı Batıs Qazaqstan oblısı Sırım (Jımpitı) audanında düniege keldi. Äkesi Aron Qarataev, alaş qayratkeri, Resey Dumasına deputat bolıp saylanğan Baqıtjan Qarataevtıñ inisi. Şahzadanıñ özi Şıñğıshannıi tikeley wrpağı edi. Şahzadanıñ tegi bılay: Şıñğıshan-Joşıhan-Toqay Temir-Öz Temir-Öz Temir hoja Badaqwl wğılan-Orıshan-Qwyırşıq han-Baraq han-Jänibek han-Ösik swltan-Qaratay swltan-Bisäli-Däuletjan-Aron-Şahzada. Şahzadanıñ anasınıñ da tegi mıqtı, Bökey ordasınıñ hanı Jäñgirdiñ nemeresi Hwsni-Jamal Nwralıhanova. Qazaqtan şıqqan twñğış joğarı bilimdi mwğalima 1894 jılı Bökey ordasında qazaq qızdarına arnalğan alğaşqı mektep aştı,

  • Reseydiñ ataqtı zañgeri Fedor Plevakonıñ anası Alma (Ölmesek) Aldarqızı turalı

    Reseydiñ belgili zañgeri Fedor Plevako Orta jüz qazaqtarınıñ Qarabalıq qıpşaqtarı jerinde Alaş jwrtı Mwnanay ne Mağınay degen ataumen belgili qazirgi Reseydiñ Çelyabi oblısınıñ Troick qalasında düniege kelgen. Qala qazaq şekarasınan 6 şaqırım qaşıqtıqta ğana twr. Biraq, taqırıp qala turalı emes, tipti, Fedor Plevako jöninde de emes, özgeniñ twtqınına tüsip, jastayınan qiınşılıq körgen qazaq qızı Alma (Ölmesek) Aldarqızı turalı bolmaq. Alma Aldarqızı Torğay oblısı Qostanay üyeziniñ Şwbar bolısınıñ 7-şi auılında düniege kelgen dep esepteledi, äkesi Aldar bay häm batır bolğan kisi desedi. Emis-emis esinde qalğan öz ömiri turalı Alma qartayğan şağında bılay dep aytadı eken: «Biz kiiz üyde twrğan edik, Troickige jaqın mañda ömir sürdik. Äke-şeşem baquattı adamdar bolatın, kiiz üyimizdiñ

  • BAYBATIRWLI IQIM.

          Baybatırwlı Iqım Almatı oblısı ( 1940-jılğa deyin Şwbartau Almatı oblısına qarağan) Şwbartau audanı, Qosağaş auılında 1876 -jılı qoy töldegen uaqıtta auqattı otbasında düniege keledi. Jastayınan öziniñ  pısıqtığı men äkesi Baybatırdıñ qoldauımen Şwbartau öñirine tanımal Naqısqojadan arabşa, keyinnen latınşa oqıp hat tanidı. Köptegen şığıstıñ hissa- jırların oqıp jatqa aytatın. Öziniñ parasatı men bilimdiliginiñ arqası şığar ol Semey oblısı, Şwbartau audanı, Madeniet auıldıq okrugi, Baqanas özeniniñ boyına (Aqüşkel atalğan) 1923-jılı  Toyğarin Beysenbaymen birigip, alğaşqı mektep saldıradı.  Intası bar auıl balaların Taşkentkke aparıp oqu orındarına ornalastıradı. Solardıñ biri – Ibraev  Kärimdi  Taşkentke aparıp SAGU-diñ (Sredneaziatskiy gosudarstvenıy universitet) medicina fakul'tetine tüsiredi. Auıl twrğındarına qamqorlıq körsetip, eñbekke tartıp, otırıqşılıq ömirge beyimdeuge septigin tigizedi. Egistik jerlerdi suğaru üşin

  • QWNANBAYDIÑ SAPARĞA ATTANAR ALDINDA WLJANĞA AYTQANI:

    Bäybişe, üy serigim ğana emes, ömir serigim ediñ. Wzaq keşken tirlikte qay beldiñ astında jürsem de, artımda otırğan bir bel öziñ ediñ. Özime tağdır baq bergen janmın deuşi em. Aytıspasaq ta, jer tanıtıp otıratın qabaq pen jürek bar edi, soğan senuşi em de, keyde şälkes, keyde qiya da basıp kete beruşi em. Bağıma masayıp erkelegenim bolsa kerek. Endi qay döñniñ basında qalarmız, kim biledi. Seniñ aytar kinäñ bolsa da, meniñ sağan artar bir tüyirdey nazım joq. Adal jürek, aq beyiliñ üşin balalarıñnıñ bağı aşılsın. Men aytardı öziñ aytıpsıñ. Meniñ armanımdı öz armanıñ etipsiñ. – dedi Bwl – jürer aldındağı Qwnanbaydıñ Wl­janğa aytqan sözi. Qalıñ tuıs, üyirli ağayın, şoğırlı bala-şağa, dos-jaran,

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: