|  |  | 

تاريح ادەبي الەم

قاراتاۋدىڭ قارا بەكەتىندەگى قىس

 

جۇمات انەسۇلى

(تاريحتىڭ ءبىر ساباعى– اڭگىمە)

قاراتاۋدىڭ قارا بەكەتىندەگى قىس70857533_2344539168995811_7414732983199858688_n

بۇل 1917-جىلدىن كەيىن بولعان ۋاقيعا. قاراتاۋدىڭ سولتۇستىگىندەگى بەتپاقدالانىڭ ارعى بەتىندەگى كوتەرىلىستىڭ ۋ شۋى باسىلىپ، ، قىزىل مەن اقتىڭ اسكەرى

بەتپاقدالانى ءالى ويقاستاپ جۇرگەن كەز. قاراتاۋداعى قارا بەكەت قىستىڭ قيىن كەزىندە، اداسقان، نە توڭعان جولاۋشى  جىلىنىپ، ەسىن جينايتىن بەكەت ەدى. وسى بەكەتتە ەلمەن بىرگە كوشە الماي ، ەلۋدەن اسقان ايەل مەن جاسى ون توعىزعا تولعان قىزى قارعاش امالسىز وسى قارا بەكەتتى قىستاپ قالعان. ولاردىڭ ءبىر سيىرى بار ەدى، سونى كۇندەلىكتى قورەك قىلىپ، كۇندەرىن كورىپ وتىرعان. ءتۇن قاراڭعىسى تۇسكەن كەزى ەدى. كىرە بەرىستە بايلانعان  جاس بۇزاۋ مەن قاشار تۇر، الدىنا سالىنعان ازعانتاي ءشوپتى كۇرت كۇرت شايناپ تۇرعان. . ءبىر كەزدە قويدىڭ تەرىسىمەن قاپتالعان سىرتقى ەسىك سىقىر سىقىر ەتىپ، شالقاسىنان اشىلدى دا، كۇپى كيگەن ەڭگەزەردەي ەكى جىگىت ساۋ ەتىپ كىرىپ كەلدى.

سونىڭ ءبىرى–   اپاي، دالاداعى بوراننان ، ادام تۇگىلى الدىڭداعى اتىڭ كورىنبەيدى،وسى ۇيدە پانالاپ شىعۋعا بولا ما؟- دەپ سۇرادى. ءۇيدىڭ ۇلكەنى ايەل ماردىمدى داۋىس شىعارماي، اۋزىن جىبىرلاتىپ ءبىر دەڭە دەدى. ونى ەلەگەن ەڭگەزەردەي ەكى جىگىت جوق، ، ساپتاما ەتىكتەرىمەن تورگە شىعىپ، ورنالاستى.

سوسىن ىستىك ءمۇرتتى شوڭعال جىگىت ءسوز باستادى. – اپاي، وسى ەلدىڭ ادامى بولاتىن شىعارسىزدار، بىزدە وسى ماڭداعى شىڭعىرلاۋدانبىز. مەن سول اۋىلنايدىڭ ۇلىمىن، مىناۋ، جىلقىشى. بۇگىن اڭعا سالامىزبا داگەن ەكى جورعامىز بار ەدى، سونى سىنايىق دەپ شىعىپ ەدىك،قۇداي ۇرىپ، الاساىران بوران سوعىپ كەتىپ، وسى قارا بەكەتكە سوعىپ ،جان ساقتايىق دەدىك- دەدى.

ايەل –بىزدە ەت سياقتى ءدام بولمايدى، ەگەر سۇتكە شىلانعان نان جەيمىز دەسەڭدەر، دايىنداپ بەرەيىن دەگەن. ەكى جىگىتتە ءۇن جوق، تەك باستارىن يزەدى. سونىvەن كوپ ۇزاماي داستارحانعا  ءسۇت پەن نان كەلدى. ەكى جىگىتتىڭ دەنەسى جىلىپ، ،جان بىتكەندەي بولدى. سونىمەن دەمالاتىن كەز بولعان. ءۇي يەسى ايەل ءوp قىزىمەن ەكەۋىنە پەشتىڭ جانىنا كورپە توسەپ، سوزدەرى سول جەرگە قيسايعان.

ەكى جىگىتكە، ودان تومەنىرەك جەرگە توسەك سالىپ بەرىپ، ، ولارعا سول توسەكتى نۇسقاعان.

ايەلدى ۇيقى قىسقاسىن، كوزى جۇمىلىپ كەتكەن ەكەن، ءبىر كەزدە جانىنان بىرەۋدىڭ قوزعالعانىن سەزگەسىن، كوزىن اشسا، بىرەۋ قىزىنىڭ ءۇستىندا قورباڭداپ جاتىر، .دالادان توڭىپ كەلگەن جىگىتتەرگە قولىنان كەلگەن جاقسىلىعىن جاساعان ايەلدىڭ قانى باسىنا شاپتى. باس جاعىندا جاتقان ناسىباي ەزەتىن شاعىن شوقپاردى جۇلىپ الىپ،  قىزىنىڭ ۇستىندە جاتقان جىگىتتىڭ باسىنانا الا شوقپارمەن تارتىپ جىبەردى. جىگىتتىڭ دىبىسى شىقپاستان، دومالاپ ءتۇستى. ايەلدىڭ قولىنداعى شوقپاردى كورىپ، توسەگىنەن تۇرعان ەكىنشى جىگىت ايەلدىڭ قولىن قايىرماق بولىپ، جانتالاسىپ ەدى، ايەل ونىڭ قاق ماڭدايىنان ۇرىپ، شالقاسىنان ءتۇسىردى. ەندى قىزدىڭ شەشەسى مەن قىزى ەستەرىن جيناپ،  ەندى نە ىستەۋ كەرەك ەكەنىن ويلاستىرا باستاعان.

قان قىزۋىمەن شەشەسى مەن قىزى ەكى جىگىتتى دالاعا سۇيرەپ شىعارىپ، توندارىنا وراپ، شاناعا سالىپ، ارقانداپ بايلاپ، شانانى ويداعى تەرەڭ وزەنگە قاراي يتەرىپ جىبەردى. شانا سول بەتىمەن سىرعىپ، تەرەڭ سۋعا باتتى دا كەتتى.. ەندى ەكى ايەل اتتاردى ابزەلدەرىمەن ايدالاعى ايداپ جىبەردى.

ون شاقتى كۇننەن كەيىن شىڭعىرلاۋدىڭ اۋىلنايى باستاعان ون شاقتى ادام قاراۋىلتوبەگە ات باسىن تىرەدى. تورگە شىعىپ، ادام ىزدەپ جۇرگەنىن ايتتى. اۋىلناي  ەكى اتتىڭ ابزەلدەرىمەن اۋىلدارىنان ون شاقىرىمداي جەردە ءولى تابىلعانىن ايتتى. ال، شانا اتىمەن جوق، مەنىڭ ۇلىم دا، قاسىنداعى جىلقىشىسى دا جوق. نە مۇردەلەرى،نە شاناسى تابىلماي وتىر دەپ مۇڭايدى. كىمدى كىنالارىمىزدى بىلمەيمىز-دەپ توقتادى.

وعان ايەل — اعا ءبىز نە ايتايىق. ءوز كۇنىمىزدى ءوزىمىز ارەڭ كورىپ وتىرعان ادامبىز.-. دەگەن  اۋىلناي باستاعان ون كىسى باسقا سوزگە كەلمەستەن شىعىپ كەتتى.

كوكتەم كەتىپ جاز كەلدى. قاراتاۋدا كەڭەس وكىمەتى ورناعان كەز.

ءبىر كۇنى قارا بەكەتكە ەكى اتتى ادام كەلىپ، اتتارىن اعاشقا بايلادى. بىرەۋى كەپكاسىنا جۇلدىز قاداعان اسكەري ادام بولدى. ولار ۇيگە كىرىپ،باياعى ادام ءولىمى تۋرالى سۇرادى. ايەلدەر ءبىراۋىزدان بىلمەيمىز- دەدى. ەندى «بىلمەيمىز» دەگەنگە نە داۋ بار، كەلگەن ادامدار، جينالىپ، شىعىپ كەتتى. سول كەزدە ءبىر قىزىق باستالدى ، قىزدىڭ ىشىنە كۇيىگى سىيماي جۇرگەن بە، ءۇيدىڭ ەسىگىن اشىپ سىرتتاعىلارعا « ولاردى ولتىرگەن مەنمىن! -دەپ ايقايلاپ، اسكەري ادامدى شاقىرىپ الدى. اسكەري ادام ورىس، قازاقشا تۇسىنبەيدى، وعان قاسىنداعى قازاق « ەكى ادامدى ولتىرگەن مەنمىن» دەپ ايتتى دەپ، سول جەردە پروتوكول تولتىرىپ، قىزدى تۇتقىنداپ، قاراتاۋ ۋەزىنىڭ تۇرمەسىنە جاپقان ەكەن.  قارابەكەتتەن سوتتالعان قىز ءۇش ءتورت جىلدان كەيىن جيىرما شاقتى تۇتقىنمەن بوساپ،  قاراتاۋداعى قىزىلدارمەن كۇرەسىپ جۇرگەن توپقا  (باندىعا) قوسىلىپ، قىزىلدىڭ اسكەرلەرىمەن سوعىسادى. بۇل قىزدىڭ 25- كە كەلىپ قالعان كەزى.  اسكەري توپتا ءجۇرىپ، بوسانىپ قالادى.. كەلىنشەك بالانى ەكى جاسقا دەيىن ءوسىرىپ، باعادى. بىراق، ۇنەمى جورىق ونى كوتەرە مە.؟ يىعىندا اسىنعان ۆينتوۆاكاسى، بەلىندە پيستولەتى بار جاۋىنگەر كەلىنشەك، نەدە بولسا، بالاسىن قاراۋىلتوبەدەگى اناسىنا اپارىپ تاستاۋعا بەل بۋادى. قاراتوبەل اتپەن اياڭداپ، بالاسىنا نەشەتۇرلى قىزىقتى ەرتەگىلەر ايتىپ، قاراۋىلتوبەگە اياڭداپ كەلە جاتقان.تابيعاتتا تاماشا، كۇن نۇرى جان جاعىن ايمالاپ تۇر. تورعاي، كوكەكتەردىڭ اندەرى تابيعاتتىڭ مۋزىكاسى ءتارىزدى. تومەندە سارقىراپ وزەن اعىپ جاتىر.

اسىقپاي اناسىنىڭ شاڭىراعىنا كىردى.اناسى 70- كە تاقاپ قالعان، ماڭداي شاشى اعارىپ كەتىپتى. مىلتىق اسىنعان قىزىن تانىماي قالدى. قىزى اناسىن قۇشاقتاعاندا عانا ءيىسىن سەزىپ، «قۇلىنىم اي، قۇلىنىم اي، امان ەكەنسىڭ عوي!– دەپ ەمىرەندى.

–اپا- دەدى قىزى، مەنىڭ ۋاقىتىم جوق. مىناۋ نەمەرەڭ،ساعىنتاي،  مۇنى قازىر تومەنگى اۋىلعا الىپ كەتەسىڭ، مەنىڭ ارتىمدا قۋعىن بار.ءوز قولىڭنان ءبىر كەسە ءسۇت تاتايىن، سوسىن مەن دە جۇرەمىن دەگەن. شەشەسى نەمەرەسىن كورپەگە وراپ، جىلدام تومەنگى اۋىلعا جۇگىرىپ كەتتى. كەلىنشەك ۆينتوۆكاسى مەن پيستولەتىن وقتاپ، قاراتاۋدىڭ ەتەگىنە تۇسە بەرگەندە، ارتتىنان اتىلعان  ۆينتوۆكانىڭ داۋىسى ەستىلدى. بۇرىلىپ قاراسا ، ءجۇز مەتر جەردە قىزىلداردىڭ وتريادى تۇر ەكەن. سولاردىڭ كومانديرى بولۋى كەرەك، بۇعان مىلتىق كەزەنىپ تۇر ەكەن. كەلىنشەكتىڭ ميىنا «اتقان سەن ءبولارسىى اۋ» دەگەن وي عانا كەلدى. ونىڭ وعى شاماسى، وڭ جاق وكپەسىنە تيگەن ءتارىزدى. قىز وقتىڭ ەكپىنىمەن شالقاسىنان قۇلاعان. كەلىنشەك سولاقاي ەدى، سول جاعىنداعى كوبۋرادان پيستولەتىن الىپ،  وترياد تۇرعان بەتتى الىپ، اتىپ جىبەرگەن. پيستولەتتىڭ وعى پولكوۆنيكتىڭ قولىنا تيگەن بولۋى كەرەك، قولىنداعى ۆينتوۆكاسى جەرگە ۇشىپ ءتۇستى. ون شاقتى سولدات جاتقان كەلىنشەككە كەلىپ، ۆينتوۆكادادان دا، پيستولەتتەن دە وقتى جاۋدىرىپ جاتىر. كەلىنشەكتىڭ دەنەسىندە وقتان تەسىلمەگەن جەر جوق، بىراق، كەلىنشەك كوزىن اشقان كۇيى ، سولداتتارعا كۇلىمسىرەپ قاراپ جاتقان…كەلىنشەك سۇلۋ ەدى، باسىن تاسقا سۇيەپ، اپپاق بەتى كۇنمەن شاعىلىسىپ، ءتىرى جانداي جاتىر ەدى…..

كەلىنشەكتىڭ شەشەسى كوپ ۇزاماي شىمكەنتكە بارىپ، نەمەرەسىن ينتەرناتقا تاپسىرعان. ساپعىنتاي سول ينتەرناتتا ءجۇرىپ، سولتۇستىك مۇزدى مۇحيتقا اسكەري بورىشىن اتقارۋعا كەتىپ ەدى. ساعىنتايدىڭ قوشتاساردا ەسىندە قالعان شەشەسىنىڭ سۇلۋ بەينەسى ەشقاشان ەسىنەن شىققان ەمەس. اسكەردەن ورالىپ، قاراتاۋدىڭ قاراۋىلتھبەسىنە كەلىپ، «اناما ارناپ ەڭ سۇلۋ ەسكەرتكىش ورناتامىن» دەيتىن ارمانى دا بار.

قاراتاۋدىڭ ەتەگىندە  تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەسكەن قارعاش اتتى سۇلۋ قىزدىڭ بەينەسى قارا تاستا ءالى جاتىر. ارينە، تاريحتىڭ ءبارى ەل ەسىندە.

 

جۇمات انەسۇلى، اقىن، جازۋشى، قر قۇرمەتتى ءجۋرناليستى، تاريحشى

Related Articles

  • تاريحشى: باتىس ءسىبىر – بايىرعى قازاق جەرى. كوشىم حان – ۇلتتىق باتىرىمىز! 

    ابىلاي ماۋدانوۆ قوستانايلىق عالىم ءسىبىر جەرىن ورىس پاتشالىعىنان بۇرىن قازاق رۋلارى يگەرگەنىن كىتاپ قىلىپ باستىرماق، دەپ حابارلايدى Express Qazaqstan. تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى امانجول كۇزەمبايۇلىنىڭ ەسىمى عىلىمي ورتادا كەڭىنەن تانىمال. ول ۇنەمى “تاۋەلسىز ەل ءوز تاريحىن وزىندىك كوزقاراسى تۇرعىنان قاراپ، تالداپ، باعا بەرۋ كەرەك” دەگەن ۇستانىمدى ايتىپ كەلەدى. قوستانايلىق تاريحشى بىرنەشە جىل بۇرىن ۇلكەن ءبىر جوبانى قولعا الدى. بۇگىندە ول ۇلى ەركىن ابىلمەن بىرگە “التىن وردانىڭ باتىس ءسىبىر ۇلىسى: ەتنو-ساياسي تاريحى” اتتى ەڭبەك جازىپ جاتىر. بۇل كىتاپ الداعى جىلى (ورىس تىلىندە) جارىق كورمەك. مۇندا قازىرگى قازاقستاننىڭ شەكاراسىنان تىس قالعان بايىرعى قازاق جەرى مەن رۋلارىنىڭ كوپتەگەن تاريحى قامتىلادى.Express Qazaqstan ءتىلشىسى عالىمدى وسى تاقىرىپتا سوزگە تارتىپ، اڭگىمەلەسكەن ەدى. باتىس ءسىبىر — ءبىزدىڭ بايىرعى

  • نكۆد اتقان قازاقتىڭ قايسار قىزى

    ستاليندىك رەپرەسسيا جىلدارىندا الاش قايراتكەرلەرىمەن بىرگە اتىلعان قازاقتىڭ قايسار قىزى شاحزادا شونانوۆا اتىلعان قازاقتىڭ ءۇش قىزىنىڭ ءبىرى. نكۆد جەندەتتەرىن شاحزادانىڭ شىققان تەگى شوشىتتى، سوندىقتان ايۋاندىقپەن ابدەن ازاپتاپ بولعاسىن اتىپ تاستادى. سونىمەن شاحزادا شونانوۆا كىم ؟ شاحزادا ارونقىزى شونانوۆا-قاراتاەۆا 1903 جىلى باتىس قازاقستان وبلىسى سىرىم (جىمپيتى) اۋدانىندا دۇنيەگە كەلدى. اكەسى ارون قاراتاەۆ، الاش قايراتكەرى، رەسەي دۋماسىنا دەپۋتات بولىپ سايلانعان باقىتجان قاراتاەۆتىڭ ءىنىسى. شاحزادانىڭ ءوزى شىڭعىسحاننىى تىكەلەي ۇرپاعى ەدى. شاحزادانىڭ تەگى بىلاي: شىڭعىسحان-جوشىحان-توقاي تەمىر-ءوز تەمىر-ءوز تەمىر حوجا باداقۇل ۇعىلان-ورىسحان-قۇيىرشىق حان-باراق حان-جانىبەك حان-وسىك سۇلتان-قاراتاي سۇلتان-ءبيسالى-داۋلەتجان-ارون-شاحزادا. شاحزادانىڭ اناسىنىڭ دا تەگى مىقتى، بوكەي ورداسىنىڭ حانى جاڭگىردىڭ نەمەرەسى حۇسني-جامال نۇرالىحانوۆا. قازاقتان شىققان تۇڭعىش جوعارى ءبىلىمدى مۇعاليما 1894 جىلى بوكەي ورداسىندا قازاق قىزدارىنا ارنالعان العاشقى مەكتەپ اشتى،

  • بايباتىرۇلى ىقىم.

          بايباتىرۇلى ىقىم الماتى وبلىسى ( 1940-جىلعا دەيىن شۇبارتاۋ الماتى وبلىسىنا قاراعان) شۇبارتاۋ اۋدانى، قوساعاش اۋىلىندا 1876 -جىلى قوي تولدەگەن ۋاقىتتا اۋقاتتى وتباسىندا دۇنيەگە كەلەدى. جاستايىنان ءوزىنىڭ  پىسىقتىعى مەن اكەسى بايباتىردىڭ قولداۋىمەن شۇبارتاۋ وڭىرىنە تانىمال ناقىسقوجادان ارابشا، كەيىننەن لاتىنشا وقىپ حات تانيدى. كوپتەگەن شىعىستىڭ حيسسا- جىرلارىن وقىپ جاتقا ايتاتىن. ءوزىنىڭ پاراساتى مەن بىلىمدىلىگىنىڭ ارقاسى شىعار ول سەمەي وبلىسى، شۇبارتاۋ اۋدانى، مادەنيەت اۋىلدىق وكرۋگى، باقاناس وزەنىنىڭ بويىنا (اقۇشكەل اتالعان) 1923-جىلى  تويعارين بەيسەنبايمەن بىرىگىپ، العاشقى مەكتەپ سالدىرادى.  ىنتاسى بار اۋىل بالالارىن تاشكەنتككە اپارىپ وقۋ ورىندارىنا ورنالاستىرادى. سولاردىڭ ءبىرى – يبراەۆ  كارىمدى  تاشكەنتكە اپارىپ ساگۋ-ءدىڭ (سرەدنەازياتسكي گوسۋدارستۆەنىي ۋنيۆەرسيتەت) مەديتسينا فاكۋلتەتىنە تۇسىرەدى. اۋىل تۇرعىندارىنا قامقورلىق كورسەتىپ، ەڭبەككە تارتىپ، وتىرىقشىلىق ومىرگە بەيىمدەۋگە سەپتىگىن تيگىزەدى. ەگىستىك جەرلەردى سۋعارۋ ءۇشىن

  • ماڭگى قازاق(ەرتەگى فەنتەزي) 

    قازاقتارعا جاسالىپ جاتقان  قيانات كوپ بولعاسىن، « ماڭگى قازاق» اتتى اڭگىمە جازسام دەپ جۇرەتىن ەدىم. وسىدان ءبىر كۇن بۇرىن سول اڭگىمەنىڭ سيۋجەتىنە كەلەتىن ءتۇس كورجىم. كەشەدەن بەرى جازۋعا كىرىسسەم بە دەپ ءجۇر ەدىم، ءساتى بۇگىن تۇسكەن سياقتى. جۇمات انەسۇلى وتە ەرتەدە ەمەس، بۇگىندە ەمەس، عىلىم دوكتورلارى سانجار مەن بالجان ينستيتۋتتا قىزمەت ەتەتىن.وزدەرىنىڭ لاۋازىمدارىنا قاراي قاراپايىم ەكى قاتارلى جاقسى سالىنعان كوتتەدجدە تۇردى.ينتەلليگەنت ادامدار ءومىردىڭ قيىندىقتارىنا كوپ ءمىن بەرە قويمايدى عوي، ومىرلەرى ءماندى، جايلى ءوتىپ جاتتى. جاقسىلىقتا كوپ كۇتتىرگەن جوق، سانجار مەن بالجان ۇلدى بولىپ، كوتتەدجدە شاعىن توي ءوتتى. نەگە ەكەنىن قايدام، اكە شەشەلەرى اقىلداسىپ، ءۇلدارىنىى ەسىمىن اڭسار دەپ اتاعان. اڭسار ەرتەدەگىدەي تەز دە وسكەن جوق، كەش تە وسكەن جوق. تاربيەلى جىگىت بولىپ

  • قۇنانبايدىڭ ساپارعا اتتانار الدىندا ۇلجانعا ايتقانى:

    بايبىشە، ءۇي سەرىگىم عانا ەمەس، ءومىر سەرىگىم ەدىڭ. ۇزاق كەشكەن تىرلىكتە قاي بەلدىڭ استىندا جۇرسەم دە، ارتىمدا وتىرعان ءبىر بەل ءوزىڭ ەدىڭ. وزىمە تاعدىر باق بەرگەن جانمىن دەۋشى ەم. ايتىسپاساق تا، جەر تانىتىپ وتىراتىن قاباق پەن جۇرەك بار ەدى، سوعان سەنۋشى ەم دە، كەيدە شالكەس، كەيدە قيا دا باسىپ كەتە بەرۋشى ەم. باعىما ماسايىپ ەركەلەگەنىم بولسا كەرەك. ەندى قاي ءدوڭنىڭ باسىندا قالارمىز، كىم بىلەدى. سەنىڭ ايتار كىناڭ بولسا دا، مەنىڭ ساعان ارتار ءبىر تۇيىردەي نازىم جوق. ادال جۇرەك، اق بەيىلىڭ ءۇشىن بالالارىڭنىڭ باعى اشىلسىن. مەن ايتاردى ءوزىڭ ايتىپسىڭ. مەنىڭ ارمانىمدى ءوز ارمانىڭ ەتىپسىڭ. – دەدى بۇل – جۇرەر الدىنداعى قۇنانبايدىڭ ۇل­جانعا ايتقان ءسوزى. قالىڭ تۋىس، ءۇيىرلى اعايىن، شوعىرلى بالا-شاعا، دوس-جاران،

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: