|  |  | 

Tarih Ädebi älem

QARATAUDIÑ QARA BEKETİNDEGİ QIS

 

JWMAT ÄNESWLI

(Tarihtıñ bir sabağı– äñgime)

QARATAUDIÑ QARA BEKETİNDEGİ QIS70857533_2344539168995811_7414732983199858688_n

Bwl 1917-jıldın keyin bolğan uaqiğa. Qarataudıñ soltüstigindegi Betpaqdalanıñ arğı betindegi köterilistiñ u şuı basılıp, , qızıl men aqtıñ äskeri

Betpaqdalanı äli oyqastap jürgen kez. Qarataudağı qara beket qıstıñ qiın kezinde, adasqan, ne toñğan jolauşı  jılınıp, esin jinaytın beket edi. Osı bekette elmen birge köşe almay , eluden asqan äyel men jası on toğızğa tolğan qızı Qarğaş amalsız osı Qara beketti qıstap qalğan. Olardıñ bir siırı bar edi, sonı kündelikti qorek qılıp, künderin körip otırğan. Tün qarañğısı tüsken kezi edi. Kire beriste baylanğan  jas bwzau men qaşar twr, aldına salınğan azğantay şöpti kürt kürt şaynap twrğan. . Bir kezde qoydıñ terisimen qaptalğan sırtqı esik sıqır sıqır etip, şalqasınan aşıldı da, küpi kigen eñgezerdey eki jigit sau etip kirip keldi.

Sonıñ biri–   Apay, daladağı borannan , adam tügili aldıñdağı atıñ körinbeydi,osı üyde panalap şığuğa bola ma?- dep swradı. Üydiñ ülkeni äyel mardımdı dauıs şığarmay, auzın jıbırlatıp bir deñe dedi. Onı elegen eñgezerdey eki jigit joq, , saptama etikterimen törge şığıp, ornalastı.

Sosın istik mwrtti şoñğal jigit söz bastadı. – Apay, osı eldiñ adamı bolatın şığarsızdar, bizde osı mañdağı Şıñğırlaudanbız. Men sol auılnaydıñ wlımın, mınau, jılqışı. Bügin añğa salamızba dagen eki jorğamız bar edi, sonı sınayıq dep şığıp edik,qwday wrıp, alasaıran boran soğıp ketip, osı Qara beketke soğıp ,jan saqtayıq dedik- dedi.

Äyel –bizde et siyaqtı däm bolmaydı, eger sütke şılanğan nan jeymiz deseñder, dayındap bereyin degen. Eki jigitte ün joq, tek bastarın izedi. Sonıven köp wzamay dastarhanğa  süt pen nan keldi. Eki jigittiñ denesi jılıp, ,jan bitkendey boldı. Sonımen demalatın kez bolğan. Üy iesi äyel öp qızımen ekeuine peştiñ janına körpe tösep, sözderi sol jerge qisayğan.

Eki jigitke, odan tömenirek jerge tösek salıp berip, , olarğa sol tösekti nwsqağan.

Äyeldi wyqı qısqasın, közi jwmılıp ketken eken, bir kezde janınan bireudiñ qozğalğanın sezgesin, közin aşsa, bireu qızınıñ üstında qorbañdap jatır, .Daladan toñıp kelgen jigitterge qolınan kelgen jaqsılığın jasağan äyeldiñ qanı basına şaptı. Bas jağında jatqan nasıbay ezetin şağın şoqpardı jwlıp alıp,  qızınıñ üstinde jatqan jigittiñ basınana ala şoqparmen tartıp jiberdi. Jigittiñ dıbısı şıqpastan, domalap tüsti. Äyeldiñ qolındağı şoqpardı körip, töseginen twrğan ekinşi jigit äyeldiñ qolın qayırmaq bolıp, jantalasıp edi, äyel onıñ qaq mañdayınan wrıp, şalqasınan tüsirdi. Endi Qızdıñ şeşesi men qızı esterin jinap,  endi ne isteu kerek ekenin oylastıra bastağan.

Qan qızuımen şeşesi men qızı eki jigitti dalağa süyrep şığarıp, tondarına orap, şanağa salıp, arqandap baylap, şananı oydağı tereñ özenge qaray iterip jiberdi. Şana sol betimen sırğıp, tereñ suğa battı da ketti.. Endi eki äyel attardı äbzelderimen aydalağı aydap jiberdi.

On şaqtı künnen keyin Şıñğırlaudıñ auılnayı bastağan on şaqtı adam Qarauıltöbege at basın tiredi. Törge şığıp, adam izdep jürgenin ayttı. Auılnay  eki attıñ äbzelderimen auıldarınan on şaqırımday jerde öli tabılğanın ayttı. Al, şana atımen joq, meniñ wlım da, qasındağı jılqışısı da joq. Ne mürdeleri,ne şanası tabılmay otır dep mwñaydı. Kimdi kinalarımızdı bilmeymiz-dep toqtadı.

Oğan äyel — Ağa biz ne aytayıq. Öz künimizdi özimiz äreñ körip otırğan adambız.-. degen  Auılnay bastağan on kisi basqa sözge kelmesten şığıp ketti.

Köktem ketip jaz keldi. Qaratauda Keñes ökimeti ornağan kez.

Bir küni Qara beketke eki attı adam kelip, attarın ağaşqa bayladı. Bireui kepkasına jwldız qadağan äskeri adam boldı. Olar üyge kirip,bayağı adam ölimi turalı swradı. Äyelder birauızdan bilmeymiz- dedi. Endi «bilmeymiz» degenge ne dau bar, kelgen adamdar, jinalıp, şığıp ketti. Sol kezde bir qızıq bastaldı , qızdıñ işine küyigi sıymay jürgen be, üydiñ esigin aşıp sırttağılarğa « Olardı öltirgen menmin! -dep ayqaylap, äskeri adamdı şaqırıp aldı. Äskeri adam orıs, qazaqşa tüsinbeydi, oğan qasındağı qazaq « eki adamdı öltirgen menmin» dep ayttı dep, sol jerde protokol toltırıp, qızdı twtqındap, Qaratau ueziniñ türmesine japqan eken.  Qarabeketten sottalğan qız üş tört jıldan keyin jiırma şaqtı twtqınmen bosap,  QARATAUDAĞI QIZILDARMEN KÜRESİP JÜRGEN TOPQA  (bandığa) qosılıp, qızıldıñ äskerlerimen soğısadı. Bwl qızdıñ 25- ke kelip qalğan kezi.  Äskeri topta jürip, bosanıp qaladı.. Kelinşek balanı eki jasqa deyin ösirip, bağadı. Biraq, ünemi jorıq onı kötere me.? Iığında asınğan vintovakası, belinde pistoleti bar jauınger kelinşek, nede bolsa, balasın Qarauıltöbedegi anasına aparıp tastauğa bel buadı. Qaratöbel atpen ayañdap, balasına neşetürli qızıqtı ertegiler aytıp, Qarauıltöbege ayañdap kele jatqan.Tabiğatta tamaşa, kün nwrı jan jağın aymalap twr. Torğay, kökekterdiñ änderi tabiğattıñ muzıkası tärizdi. Tömende sarqırap özen ağıp jatır.

Asıqpay anasınıñ şañırağına kirdi.Anası 70- ke taqap qalğan, mañday şaşı ağarıp ketipti. Mıltıq asınğan qızın tanımay qaldı. Qızı anasın qwşaqtağanda ğana iisin sezip, «Qwlınım ay, qwlınım ay, aman ekensiñ ğoy!– dep emirendi.

–Apa- dedi qızı, meniñ uaqıtım joq. Mınau nemereñ,Sağıntay,  mwnı qazir tömengi auılğa alıp ketesiñ, meniñ artımda quğın bar.Öz qolıñnan bir kese süt tatayın, sosın men de jüremin degen. Şeşesi nemeresin körpege orap, jıldam tömengi auılğa jügirip ketti. Kelinşek vintovkası men pistoletin oqtap, Qarataudıñ etegine tüse bergende, arttınan atılğan  vintovkanıñ dauısı estildi. Bwrılıp qarasa , jüz metr jerde qızıldardıñ otryadı twr eken. Solardıñ komandiri boluı kerek, bwğan mıltıq kezenip twr eken. Kelinşektiñ miına «Atqan sen bolarsıi au» degen oy ğana keldi. Onıñ oğı şaması, oñ jaq ökpesine tigen tärizdi. Qız oqtıñ ekpinimen şalqasınan qwlağan. Kelinşek solaqay edi, sol jağındağı koburadan pistoletin alıp,  otryad twrğan betti alıp, atıp jibergen. Pistolettiñ oğı polkovniktiñ qolına tigen boluı kerek, qolındağı vintovkası jerge wşıp tüsti. On şaqtı soldat jatqan kelinşekke kelip, vintovkadadan da, pistoletten de oqtı jaudırıp jatır. Kelinşektiñ denesinde oqtan tesilmegen jer joq, biraq, kelinşek közin aşqan küyi , soldattarğa külimsirep qarap jatqan…Kelinşek swlu edi, basın tasqa süyep, appaq beti künmen şağılısıp, tiri janday jatır edi…..

Kelinşektiñ şeşesi köp wzamay Şımkentke barıp, nemeresin internatqa tapsırğan. Sapğıntay sol internatta jürip, Soltüstik Mwzdı mwhitqa äskeri borışın atqaruğa ketip edi. Sağıntaydıñ qoştasarda esinde qalğan şeşesiniñ swlu beynesi eşqaşan esinen şıqqan emes. Äskerden oralıp, Qarataudıñ Qarauılthbesine kelip, «Anama arnap eñ swlu eskertkiş ornatamın» deytin armanı da bar.

Qarataudıñ eteginde  täuelsizdik üşin küresken QARĞAŞ attı swlu qızdıñ beynesi qara tasta äli jatır. Ärine, tarihtıñ bäri el esinde.

 

JWMAT ÄNESWLI, aqın, jazuşı, QR Qwrmetti Jurnalisti, tarihşı

Related Articles

  • Tarihşı: Batıs Sibir – bayırğı qazaq jeri. Köşim han – wlttıq batırımız! 

    Abılay MAUDANOV Qostanaylıq ğalım Sibir jerin orıs patşalığınan bwrın qazaq ruları igergenin kitap qılıp bastırmaq, dep habarlaydı Express Qazaqstan. Tarih ğılımdarınıñ doktorı Amanjol Küzembaywlınıñ esimi ğılımi ortada keñinen tanımal. Ol ünemi “Täuelsiz el öz tarihın özindik közqarası twrğınan qarap, taldap, bağa beru kerek” degen wstanımdı aytıp keledi. Qostanaylıq tarihşı birneşe jıl bwrın ülken bir jobanı qolğa aldı. Büginde ol wlı Erkin Äbilmen birge “Altın Ordanıñ Batıs Sibir wlısı: etno-sayasi tarihı” attı eñbek jazıp jatır. Bwl kitap aldağı jılı (orıs tilinde) jarıq körmek. Mwnda qazirgi Qazaqstannıñ şekarasınan tıs qalğan bayırğı qazaq jeri men rularınıñ köptegen tarihı qamtıladı.Express Qazaqstan tilşisi ğalımdı osı taqırıpta sözge tartıp, äñgimelesken edi. Batıs Sibir — bizdiñ bayırğı

  • NKVD atqan QAZAQTIÑ QAYSAR QIZI

    Stalindik repressiya jıldarında Alaş qayratkerlerimen birge atılğan qazaqtıñ qaysar qızı Şahzada Şonanova atılğan qazaqtıñ üş qızınıñ biri. NKVD jendetterin Şahzadanıñ şıqqan tegi şoşıttı, sondıqtan ayuandıqpen äbden azaptap bolğasın atıp tastadı. Sonımen Şahzada Şonanova kim ? Şahzada Aronqızı Şonanova-Qarataeva 1903 jılı Batıs Qazaqstan oblısı Sırım (Jımpitı) audanında düniege keldi. Äkesi Aron Qarataev, alaş qayratkeri, Resey Dumasına deputat bolıp saylanğan Baqıtjan Qarataevtıñ inisi. Şahzadanıñ özi Şıñğıshannıi tikeley wrpağı edi. Şahzadanıñ tegi bılay: Şıñğıshan-Joşıhan-Toqay Temir-Öz Temir-Öz Temir hoja Badaqwl wğılan-Orıshan-Qwyırşıq han-Baraq han-Jänibek han-Ösik swltan-Qaratay swltan-Bisäli-Däuletjan-Aron-Şahzada. Şahzadanıñ anasınıñ da tegi mıqtı, Bökey ordasınıñ hanı Jäñgirdiñ nemeresi Hwsni-Jamal Nwralıhanova. Qazaqtan şıqqan twñğış joğarı bilimdi mwğalima 1894 jılı Bökey ordasında qazaq qızdarına arnalğan alğaşqı mektep aştı,

  • BAYBATIRWLI IQIM.

          Baybatırwlı Iqım Almatı oblısı ( 1940-jılğa deyin Şwbartau Almatı oblısına qarağan) Şwbartau audanı, Qosağaş auılında 1876 -jılı qoy töldegen uaqıtta auqattı otbasında düniege keledi. Jastayınan öziniñ  pısıqtığı men äkesi Baybatırdıñ qoldauımen Şwbartau öñirine tanımal Naqısqojadan arabşa, keyinnen latınşa oqıp hat tanidı. Köptegen şığıstıñ hissa- jırların oqıp jatqa aytatın. Öziniñ parasatı men bilimdiliginiñ arqası şığar ol Semey oblısı, Şwbartau audanı, Madeniet auıldıq okrugi, Baqanas özeniniñ boyına (Aqüşkel atalğan) 1923-jılı  Toyğarin Beysenbaymen birigip, alğaşqı mektep saldıradı.  Intası bar auıl balaların Taşkentkke aparıp oqu orındarına ornalastıradı. Solardıñ biri – Ibraev  Kärimdi  Taşkentke aparıp SAGU-diñ (Sredneaziatskiy gosudarstvenıy universitet) medicina fakul'tetine tüsiredi. Auıl twrğındarına qamqorlıq körsetip, eñbekke tartıp, otırıqşılıq ömirge beyimdeuge septigin tigizedi. Egistik jerlerdi suğaru üşin

  • MÄÑGİ QAZAQ(ertegi fentezi) 

    QAZAQTARĞA JASAlıp jatqan  QIYANAT KÖP BOLĞASIN, « Mäñgi qazaq» attı äñgime jazsam dep jüretin edim. Osıdan bir kün bwrın sol äñgimeniñ syujetine keletin tüs körjim. Keşeden beri jazuğa kirissem be dep jür edim, säti bwgin tüsken siyaqtı. JWMAT ÄNESWLI Öte ertede emes, büginde emes, ğılım doktorları Sanjar men Baljan institutta qızmet etetin.Özderiniñ lauazımdarına qaray qarapayım eki qatarlı jaqsı salınğan kottedjde twrdı.Intelligent adamdar ömirdiñ qiındıqtarına köp min bere qoymaydı ğoy, Ömirleri mändi, jaylı ötip jattı. Jaqsılıqta köp küttirgen joq, Sanjar men Baljan wldı bolıp, kottedjde şağın toy ötti. Nege ekenin qaydam, äke şeşeleri aqıldasıp, wldarınıi esimin Añsar dep atağan. Añsar ertedegidey tez de ösken joq, keş te ösken joq. Tärbieli jigit bolıp

  • QWNANBAYDIÑ SAPARĞA ATTANAR ALDINDA WLJANĞA AYTQANI:

    Bäybişe, üy serigim ğana emes, ömir serigim ediñ. Wzaq keşken tirlikte qay beldiñ astında jürsem de, artımda otırğan bir bel öziñ ediñ. Özime tağdır baq bergen janmın deuşi em. Aytıspasaq ta, jer tanıtıp otıratın qabaq pen jürek bar edi, soğan senuşi em de, keyde şälkes, keyde qiya da basıp kete beruşi em. Bağıma masayıp erkelegenim bolsa kerek. Endi qay döñniñ basında qalarmız, kim biledi. Seniñ aytar kinäñ bolsa da, meniñ sağan artar bir tüyirdey nazım joq. Adal jürek, aq beyiliñ üşin balalarıñnıñ bağı aşılsın. Men aytardı öziñ aytıpsıñ. Meniñ armanımdı öz armanıñ etipsiñ. – dedi Bwl – jürer aldındağı Qwnanbaydıñ Wl­janğa aytqan sözi. Qalıñ tuıs, üyirli ağayın, şoğırlı bala-şağa, dos-jaran,

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: