Kerey.kz/Керей.кз » Тарих

Аттыға жол, ауыздыға сөз бермеген Тұрым батыр

kerey.kz — Mon, 17 Aug 2026 05:23:27 +0000

Әр дәуірде халықтың пана тұтар, қормал санар құрметті азаматтары болады, солардың бірі заманы Аттыға жол, ауыздыға сөз бермейтін, батырлығымен халқы жақта тұрып, мынау ортасы мен мекенін қорғау жолында сырт жауға сес болып келген Тұрым батырды туған халқы мәңгі ұматпайды.

Тұрым бала күнінен балуандығымен, қамшыгерлігімен аты шыққан, есейіп ат жалын тартып міне көз алартқан жауларының бетін қайтарып көзге түскендіктен «бұл өңірде Тұрым бар» деп сырт жаулар аттап баспайтын болған.

Тұрым батыр

Тұрым өмірінің соңында зиратын қазып, қабырын тұрғызып қойып қажылық сапарға аттанып, қайтарында бүгінгі Семей өңірі маңына келгенде тұйықсыз дүние салып, жол жолдастары сүйекте бұзбай Сартеректегі өзі әзірлеп кеткен қабырға жеткізіп, ел, жұртына табыс етіді.

Ителі руының бір мұнша атасы Ажы гүң болып тұрған кезде Кішкене тау, Маңырақ, Кендірлік, Арқалық, Сайқан, Зайсан, Қаратал, Алқабек, Білезік сияқты жерлерді мекендейді екен… Орыстар қазақ даласына қопарыла еніп отарлай бастағанда қазақтар қарап жатпай қарсылық білдіреді. Тұрым осы жолы Ителіден 350, уақтан 200 түтінді Шыңжанның Алтай өңіріне өткізеді. Сонда Батырбай қажы, Мықия қажы деген ел ақсақалдары Тұрымға ақ ниетпен бата береді. «Халық Тұрымды аттыға жол, жаяуға сөз бермейтін адам» деседі. Осындай даңқы алыс-жақынға тарап жатқан ердің ерлігі моңғолдың Қобықтағы Саруаңның құлағына тиеді. «Ат төбеліндей аз қазақтан Тұрым шықса, іргелі моңғолдан Қорымжап шықпады ма? Алтай, Сауырда Тұрым емес, Қорымжап ғана батыр атанғаны жөн ғой» деп өз батыры Қорымжапты қайрап салып, «сол Тұрымның көзін жой, болмағанда бір мүшесін кем етіп кел» деп жолға салады. Қорымжаптың іздеп шыққанын естіген Тұрым Жалпақты (қазіргі Бурылтоғай ауданы) өрлеп, Үліңгір өзенінің бойында тосқауылдап жүреді.

Қорымжап Тұрымның ауылдан аттанып кеткенін естіп, соңынан қуады. Содан не керек, екі батыр Үліңгір көлінің ортасында мұз үстінде кезігіп қалады. Бірін-бірі сырттай межелеп, аттарын тұмсықтай тоқтатып:

− Ей, жол босат! – деп ақырған Қорымжап:

− Осы жерге Тұрым келіпті,

Менен бұрын келіпті.

Айқасайын деп келдім,

Сонда Тұрым не демекші? – дегенде, аттан қарғып түскен Тұрым Қорымжапты ат үстінен жұлып алып, астына басып отыра қалып:

− Менің атым Тұрым,

Көріп пе едің бұрын.

Неғып жүрсің зұлым,

Меніменен алысқанның,

Барар жері өлім.

Бірақ, мен сені аяйын, не дос, не қас боласың, сені өлтіру ерлікке де жатпас, – деп жанынан пышағын суырып алады да:

− Пайдаланар пырағым,

Келе ме сауға сұрағың.

Өлтірмейін өзіңді,

Маған қажет құлағың, – деп бір құлағын кесіп алып, қоя береді. Осыдан бастап моңғолдар «Қазақта Тұрым бар» деп бұл өңірдегі қазақтарға тізесін батырмайтын болыпты. Тағы бір рет Тұрымның ат-атағын естіген Қобықтың Саруаңы жеті мықты батыр шығарып, «өр Алтайдағы Тұрымның малын қуып келіңдер, егер Тұрым күш көрсетсе, екінші моңғолға беттеместей етіп масқаралап кетіңдер» деп жолға салады.

Саруаңның жеті батыры өрісте жатқан Тұрымның жылқысына тиісіп, жылқыларын қуып кеткен хабары батырға жетеді. Тұрым атына мініп, Жалпақтан қуып жетіп, жетеуін де ұрып түсіріп, темекі тартатын найларын қыздырып, құйрықтарына таңба етіп басып қоя береді. Жеті батыр «Тұрымнан таяқ жеп келдік» десе, өз беттеріне шіркеу екенін ойлап, уаңдарына: «Тұрым осы Қобық өңіріне мал қууға аттанып кетіпті. Жолын көп тосып кезіктіре алмадық. Жол бойындағы Моңғол ауылдары Тұрымнан көрген қорлығын айтып зар илеп отыр, енді еппен келмесек әскері де мол ұқсайды» дейді. Сонан Саруаң Керейдің би-төрелеріне елші жіберіп, Тұрым үстінен арызданып, «тентектеріңді алдыма әкеп беріңдер» деп сәлем айтады. Екі елдің арасын ыдыратпауды ойлаған Керей ұлықтары Тұрымды Сауырға шақыртып, Саруаңды да алдыртады. Сонда Саруаңның: «Елімді зарлатып, малымды шапты» дегенін естіген Тұрым: «Кім-кімнің малын шауып жүр екен, дәлелге жүгінейік. Менің қайдан, қанша мал алғанымды айтып бере аласың ба? Егер айта алмасаң, маған салар айыпты Керей ұлықтары саған салатын болсын, осыған келіселік» депті. Саруаң табанда жеті батырын шақырған екен, Тұрым алдында көлбеттеніп, не дерін білмей күмілжіген жетеуі қара терге малшыныпты. Сонда Тұрым олардың мал қуғанын айта келіп: «өтірік десеңдер жамбастарын ашыңдар» деп бұрынғы най басқан орындарын көрсеткенде, Саруаң еріксіз жеті батырын дүрелеуге бұйырыпты. Керей билері «Саруаңның инабаты бар ғой, айыпты жеті батырға салайық» деп бітім жасаған екен.

* * *

Тұрымның бұл ерліктері тосыннан болмаған, бала күнінде Тұрым адуын күштің иесі, балуан болған екен. Ат жалын тартып, оның Ителі елінің Найман еліне кеткен есесін алып беруімен танылған екен.

Көп елге сөзін өткізе алмай сүлдерсіз қайтқан ауыл ақсақалдарын көрген Тұрым әнші, күйшілері бар ауылдың бір топ жастарын ертіп Найман еліне сауықтай барып, онда ойын-күлкі құрады. Найман болысы ауылына келген жастардың сауықшылдығын көріп, өз ауылындағы жастарды қосып серуендеуге шығады. Осы орайды «сәт» деп білген Тұрым тобыр азаматтың бірі атын, бірі қосын мақтап келе жатып, ақыры сынап көрмекке бір тобы шаба жөнелгенде Тұрым болысты атынан аударып жіберіп, астындағы қарагер атын жетегіне алады. Бірақ, Тұрымның қашуына үлгертпей қоршай кеткенде, Тұрым шылбырдың ұшына сілебесін байлап жіберіп, шырайландырып маңына адам жолатпай, ақыры қаракерді алып кетеді. Сөйтіп, қаракер үшін Найман болысы өзі алдына келіп, дауды шешуге мәжбүр болады.

Бұл Тұрымның ең алғаш рет ерлік көрсетіп, еліне ара түсуі еді. Тұрымның мұндай ерліктері мол. Қолыма түскен:

Сұрасаң арғы атам Қызан, Тұрым,

Көргемін жоқ Абақты бұдан бұрын.

Түбінде тас босаға жатпас едім,

Бұрынғы тірі болса батыр Тұрым – деген өлең жолына қарағанда, елім деген ердің ерлігін сағынатын адал жүректер қаншама. Басына күн туып, бақытсыздыққа тап болғандардың осы бір шумақ өлең-ақ әйгілеп тұрғандай сезіледі.

* * *

Тұрым қартайған кезінде «енді Құдайға құлшылық етейін» деп қажыға барады. Қажыға барардың алдында ұл-қыздарын, туыстарын жиып алып: «Мен қажыға кетем, бірақ тірі келмеймін, сүйегім келеді, сүйегімді осы Сартерекке (бүгін ел «Тұрым Сәртерегі» дейді) күмбез тұрғызып жерлеңдер» дейді. Айтқандай жыл уағында Тұрымның қажыдан сүйегі келеді. Ұрпақтары әкелерінің өсиеті бойынша күмбез тұрғызып жерлеген.

Ескерту:

Тұрым жерленген мекен «Тұрымның сартерегі» деп аталып кетті. Ұліңгір өзінінің бойында тұрғатын бұл қабыры мұнда түскен суқойма суы кейініне теуіп, қабырды шәйіп кететін қауып төндіргендіктен батырдың үрім жұрағаттары қабырды ежелгі отынынан көшіруге мәжбүр болды.

Шығарманың толық нұсқасын FFCEBOOK парақшадан оқыңыз.

Bayakhmet Jumabay

«Сен есірке, тыныш ұйықтат, бақ сөзіме!» /АБАЙ/

kerey.kz — Mon, 17 Aug 2026 05:07:35 +0000

Біздің қазақта «малға достың малдан басқа мұңы жоқ» – «малдан боғы ғана бөтен» талай жарымес Абайдың атына неше түрлі сөз айтқан. Оның ішінде саудагер ғана емес, өзін “сөз ұстаған”, “ел ұстаған” санайтындар да болды.

Бұларға Абайдың өзі жауап беріп кеткен: «Тыныш ұйықтат, сен есірке, бақ сөзіме!». Ал, анау жігіт «малдың буымен» негізгі ойын дұрыс жеткізе алмаған сияқты. Ол, «Құнекең малын шығындап, Абайды оқытып, жағдай жасамағанда қалай болар еді… Біз де сол Құнекең сияқтымыз…» дегенді айтпақшы болды – ау деймін… Құнекең қайда, сен қайда…

«Қуаты күшті нұрлы сөз, Қуатын білген абайлар…» – дейді Абай. Сөздің қуатын білмеген өте қиын, күйіп қалуың мүмкін…

Осы арада Британияның Премьер – министрі болған Бенджамин Дизраэлидің сөзі есіме түсіп отыр: «Вы придете в ужас, когда узнаете что Вами управляют низкие люди».

Осы жағы ғана өте қорқынышты!!!

Базарбек Атығай

Тибет асқан көш не себепті басталды?

kerey.kz — Mon, 17 Aug 2026 05:04:30 +0000

1883-жылы Алтайдан Жамысбай бастаған қазақтар алғаш рет Баркөл жеріне көшіп барды, 1887-1891-1895 жылдары тағыда көшіп келгендер болды. онан кейінде көшіп келгендер болды, мысалы 1912-1913 жылдары, 1920 жылдары, 1924-1929 жылы келгенлер болды, олардың дені Алтайдан болатын.

1912 жылдан кейін манжу билігі құлап қытай билігі орнады, 1928 жылы билікке келген Жин Шурын Алтай төресі Қасымқан ұлы Шәріпқанды, Тарбағатай төресінің ұлы Қызырды, Баркөл қазақ үкірдайы Әліптің ұлы Елісқанды Үрімжіде оқытты, Елісқан заманауй Әскери білім алды, қытай тілін үйренді. Оны 200 адамдық қарулы қазаққа басшы етіп оны «Шығыс Шыңжаң шегара қорғаныс отрияды» деп атады.

1931 жылы Құмыл ұйғырлары Қожанияздың бастауында көтеріліс жасады. Оқиға Бір қытай әскер басының бір ұйғыр қызды зорлықпен әйел етіп алмақ болған ісінен басталды. Ұйғырлар оны қоластындағыларымен қоса өлтіріп көтеріліс бастады. Қосын неше мыңға жетіп басуға жіберілген неше мың әскерді қырып тастады. Осы кезде оған қарсы Шыңжаңның өзге аймақтарынан қарулы күштер жөткелді. Қожанияз өз күші жеткіліксіз деп қарап Гансудағы дүңгендерден көмек сұрауға адам жіберді. Осы орайда Ма Жұңиың 1931-жылы жазда 400 әскерімен көмекке келді.

Олар Баркөл қазақ үкірдайы Әліпке Жолбарысты жіберді. Жолбарыс Әліпті «Шығыс Шыңжаң қожасы» деп атап, онан мал, ат-көлік сұрады, Әліп оларды қолдап 100 ат, мың қой берді. Осы кезде Шыңжаң үкімет армиясының шығысты тыныштандыру полк командирі Шың Шысайда Әліптен көмек сұрады, Әліп оның адамын байлап тастады.

Ма Жұңиың Баркөл қазақтарын ұйымдастыруға кірісті, қазақтар Әліптің басшылығында соғысқа кірісті. Молқы Байжиен батыр, уақ Әйембет, шақабай Мұқаділдер белсене қатысты. Қазақ қарулы күші мың адамға жетіп Баркөл қалашығын сұрапыл соғыспен басып алды. Баркөлді Әліп иелеп тұрып қалды. Қожанияз, Ма жұңиың, Байжиендер Құмылды алуға аттанды. Олар Құмыл қамалын түбін қазып, бомба арқылы партылатып басып кірдіде қытай әскерін жойды. Шың шысай 1500 адаммен Құмылға қайтарма шабуылға өткенімен жеңіліп кері шегінді. Іледегі әскер басы Жаң Пиюан Құмылды жарты жылдай қоршап ала алмады.

Осыдан соң мұсылман әскерлер(қазақ, ұйғыр, дұңғандар) Шонжыға аттанды, Шондыда үлкен соғыс болып 3000 нан аса қытай әскері қырылды. Қытай тараптада қазақ әскерлер бар еді, Нұрғазы атты мерген Ма жұңиыңды атып жаралады. Соғыстан кейін ұйғыр мен дұңғандар қаруға таласып араздасты. Ма жұңиың Гансуға қайтты.

Қытай үкіметі қазақ беделдісі Баймолланы Мориға жіберіп қазақтарды Қожанияздан бөлмек болды.

1932 жылы Қожанияз қосыны ауыр жағыдайда қалды, ол қарлы таудан Байжиен батырдың ақылымен киіз төсен асып Моңғолия шегарасына барды, Моңғолиядан көмек сұрады, Моңғолия Абай деген қазақты жіберіп тілдесті, Моңғолия көмекке 5000 қару берді. Осы кезде Баркөлді сақтап тұрған қазақтар бытырап кетті де қытай армиясы Баркөл қаласын басып алып, ондағы 60 үй ұйғырды қырып тастады. Қожанияз осы іске Әліпті кінәлады, сосын қазақтар ұйғырларға өкпеледі.

Осы орайда Жин Шурын Шәріпқанды, Баймолланы Әліпке жіберіп кеңес айтты, Әліп олармен бірге Үрімжіге барып Жин шурынмен жолығып келісімге келді.

Осы жылдың 7-8 айларында Қожанияз бен дұңған әскері қытайға қарасты ақ орыс әскерінен жеңілді. Оны естіген Қожанияз зығырданы қайнады, Моңғолиядан қару алып қанат біткен ол қапысын тауып Әліпті байлап алды, туыстары мың қой төлем беріп оны босатып алды. Қытайлар Әліпті Қожаниязбен тіл біріктірді деп қарап тісін қайрады. Осы кезде бір топ қазақ Бәйтікке, бір тобы Әліптің інілері Моңғолияға көшпек болды, бұл қытаймен Моңғолияның қазақтар арасына іріткі салуынан болған еді. Әліп Елісқанға 200 ден аса әскер беріп оларды қайтарып әкелуге жіберді. Осы орайда Шың шысай Әліп ауылын қоршап Әліп ішінде 117 адамды бірақ қырып тастады. Елісқан осы қан қарызды қайтаруға серт етті, ол Шың Шысай әскерінің соңына түсіп 70-80 адамын өлтірді. Онан кейін Баркөлдегі егінші қытайлардан 500 ден аса адамды қырып тастады. Бұл 1932 жылдың күзі еді.

Ендігі жерде қазақ түгел дүңген, ұйғыр әскерін қолдауға өтті. 1933 жылы қаңтарда Ма Жұңиың 6000 нан аса дұңғандарымен Шыңжаңға кіріп Бүкіл Құмылды иеледі. Қытай әскері Баркөлде сарбас ауылын, найман бура ауылын қырып кетеді. Шонжыдан шығысқа көшкен неше жүз қазақтыда қырады. Қазақтарда Шығыс Шыңжаңда қытайларға қырғын жасайды.

Осыдан соң тұтас Шыңжаң өлкесінің дер-жерінде көтеріліс басталады.

Күшарда Темірбек пен Дұңған Ма Жаншан бүлік бастап 2-айда Күшарды, онан кейін Ақсуды алды. Хотан ұйғырлары Мұхаммед Имн Бұғыраның бастауында «Хотан патшалығы» құрады, Мәнсүр патша болады. 8- айда Қашқарда Сәбит Дамолла Темірбекті Мажаншанның адамдары арқылы өзімен қоса қырғызды. Осылайша ұйғырлар Қашқарды иелеп алды.

Дұңған әскері Дабанчыңға жетіп, Үрімжіні қоршауға алды. 1934-жылы жыл басы Шың шысайда саяси өзгеріс қозғап Жин Шурынді өлтіріп билікке келді де Совет одағынан консул арқылы көмек сұрады. Совет одағынан ауыр қаруланған қосын кіріп 7000 дұңған, ұйғыр әскерін зеңбірек, танк, ұшақ арқылы тұйыққа тіреді. Улы газ шашып, ұшақпен бомбылап қыруар адамды қырды. Осылайша Үрімжі қауыптен құтылып Ма Жұңиың Тұрпанға шегінді.

Санжы дұңүандары көтеріліс жасап Санжы, Құтыби, Манасты алды, Құтыбида Оразбай мен Сетерхан төре неше жүз дұңған әскерін қырып тастады.

Дұңғандар Бурылтоғайға барып Сәлімбақы үкірдайы қолға қондырды, Жанымқан тәйжіде қолдап шықты, сонымен қазақ, дұңған әскері Сарсүмбеге шабуыл жасады. Алтай билеушісі Уй Жұңго моңғол, орыс, қытайдан қол топьап, зеңбірек, пулемет арқылы оларға төтеп беріп, ауыр шығынға ұшыратты. Алтайға келген Ма Хыиың Көктоғайға шегінді. Олар қазақтармен бірігіп Сарсүмбені ақыры басып алды. Шәріпқан Сауырға келіп күш топтап қарсы шықты, олар Қабаны иелеп дұңғандармен соғысты, дұңғандардың қаруы күшті болдыда нәшар қаруланған қазақтар төтеп бере алмай шегінді. Дұңғандар Сауырға келіп төре ауылын шауып, малдарын бұлап кетті. Осы екі жылда Алтайда соғыс пен жұт, аштық қосылып 3000 дай адам қырылды.

Сонан соң дұңғандар Тарбағатай ға беттеп Шәуешекті басып алды, Шәуешек, Дөрбілжін қазақтары оларды қолдады.

1932-1934 жылдары Баркөлді қазақтар ұстап тұрды, Елісқан Баркөлде өте көп қытайды қырды, ол кезде Шың Шысайда оған қарайлайтын мұрша болмады.

1934жылы 2-айда дұңғандар 2000 әскері Қашқарға шабуыл жасады, 10 мың ұйғыр әскері соғыста ойсырай жеңіліп қашып кетті, құрылғанына үш айдан енді асқан «Шығыс түркістан» құлады. Совет одағынан тағыда әскер келіп дұңғандар жеңіліп келісімге келді де соғыс аяқтады.

Осы жылы жазда Елісқан Құмыл, Санжы, Алтайдағы қазақ елбасыларын жинап Әліпке ас берді. Аста ол Шың Шысаймен енді отаспайтынын айтады. Осыдан бұрын Гансуға шегінген ұйғыр Жолбарыс Елісқанға хат жазған екен, Елісқан Гансуға уақытша шегініп, қайта күш топтап, дұңғандарға сүйеніп Шың Шысайды жоймақ ниетте болады. Осы ниетпен 1935 жылы Гансуға 200 дей үймен көшіп кетеді.

Одан бұрын туысы Адубай 113үймен көшіп кеткен еді. 1936 жылы Зәйіп, Тұңғышбай, Қамза, Сымағұлдар бастаған 400-500үй Гансуға көшеді.

Елісқан Ма Буфаңға дербес қазақ атты бригадасын құруға көмектесуін өтінеді, Ма Буфаң мақұл болады. Алайда 1937жылы болса қытай-жапон соғысы жалпы беттік бамталды да, Елісқанның ойы іске аспады. 1936-1938 де Баркөлде жаппай советтік қызыл террор басталып, көп адамдар қолға алынды. 1938 жылдың соңында 3 мың үй жаппай көтеріліп Гансу, Цинхайға ауды, көбі малынан айырылды.

Олар келген соң тибет, моңғол ұлттарымен қайшылық асқынды, Ма Буфаң жерлік халықтың сөзін сөйлеп қазақтаоға қатулана бастады. 20 мыңнан аса қазаққа жәйілім шешіп бере алмады. Ұрлық, барымта өршіді, қарулы қақтығыстар туылды, Елісқан түңіліп, Зәйіппен бірге 5600 адамды бастап Үндістанға көшпек болды, ондағы ойы белгісіз!

Тибет асқанда, соғыста 1600 адам қырылды, 1000дай адамды дұңғандар қырып, 400қатын-баланы айдап кетті. Үндістанға 3039 адам тірі жетіп, обадан мыңнан аса адам тағы қаза тапты. Ал қалған 15000 қазақтан 7500 адам дұңғандар жағынан, аштықтан, ауырудан қырылып, 1947-1948де Шыңжаңға 7000 дай адам тірі қайтты, мыңдай адам Гансу, Цинхайда қалды!

1937 жылы Шығыс түркістан күштері Мамұт бамтап қайта бүлік шығарды, Советтен Ысқақбек Мононов бастаған әскерлер келіп оларды тоз-тоз етті. 1931-1937 жылдары бүлік бүкіл Шыңжаң өлкесін шарпып соғыс, аштық, ауырудан 100 мыңнан аса адам қаза тапты!

1939 жылдан басталған жаппай террор, түрмеге қамау, атудан Үрімжіде 80 мыңнан аса адам өлтірілді. Сонан 1940 жылы қазақтар қайтадан көтеріліс бастады.

Ерзат Кәрібай

Мыржақып Дулатов түрмеде жатқанда жазған өлеңі

kerey.kz — Sun, 09 Aug 2026 05:24:17 +0000

Жеке архивімнен табылған құнды мұрағат

«Мыржақып Дулатов түрмеде жатқанда жазған өлеңі)

Бұл өлеңді 1980 – жылы Өр Алтайдың Көктоғай ауданына қарасты Дүре ауылында 61 жастағы Қауан Орынбасарұлы деген ақсақал айтқанынан жеке архивімде сақталып қалғанынан тауып оқырманмен бөлісіп отырмын.

Ай, құдай – ау, аққа жақ,

Өзіңі аян мен нақақ.

Ақиқат деген жолыңнын,

Абыройыңды ашпа хақ.

Аятбенен қадысқа,

Алла ниет ақ іске.

Жан алмасам жоқ еді-ау,

Жаза тартсын деген бақ.

Мені соттап байлатып,

Зығырданды қайнатып.

Масайрасын мәз болып,

Қинағанды өзің тап

Жақын жерден жау шығып,

Мақүл істен дау шығып.

Дұшпан үстап қолымнан,

Иттер тістеп тонымнан.

Жаман тосу болған шақ,

Түтқын болып тарығып,

Жалғыз жатып зарығып,

Ашу қысып ойды алып,

Дерт жәйіліп бойды алып,

Шер жүрекке толған шақ.

Қатты айт – деп кекемей,

Сиынғанды тектемей.

Он екі имам әулие,

Жиырма сегіз әулие қолдай – гөр,

Оңай – көр аруақ,

Қарт балуаным Жәнібек,

Қаз дауысты Қазыбек,

Жетім қалған халқыңа,

Тоқтау болып артына

Кім тиянақ қазық ет!.

Кұнсыз болып еріміз,

Елсіз қалып жеріміз.

Мал мекені дей алмай,

Жан мекені дей алмай,

Итпен қүсқа азық ет,

Мүны көріп көзіміз,

Бірігер деп сөзіміз.

Кең болар деп бастықты,

Көл болат деп шалқытты.

Бір үмітпен жазып ел,

Дәреті жоқ аяқтар,

Қорсылдаған саяқтар,

Болама деп қасында,

Қасиеті басында,

Дегеніміз болмаса,

Қазаққа не жазып ед.

Байландырған қолымды,

Бөгелдірген жолымды.

Жақыным бар, жатым бар,

Хабарлана жатыңдар.

Мен сендерге жүгіндім,

Төресі қадыл қазы деп.

Жаннан көңіл қалып тұр,

Жан бір күйге салып тұр.

Тәннен көңіл қалып тұр,

Тән шыдамай арып тұр,

Жұрттан көңіл қалып тұр,

Жұрт жалғанға нанып тұр.

1980 – жылы К.А. Дүре ауылында 61 жастағы Қауан Орынбасарұлының айтуында дыбысқа алыны, көшірілді.

Ел ішінен жйнаған: Байахымет Жұмабайұлы

Ғалым Боқаш мерейлі 50 жаста

kerey.kz — Tue, 23 Jun 2026 19:37:08 +0000

Altyn Magauina

Бүгін Атамыздың ең жақын шәкірттерінің бірі, біздің бауырымыз, қазақтың мақтан тұтатын жастарының бірі Ғалым Боқаш мерейлі 50 жасқа толып отыр.

Біз үшін бұл күн – жай ғана Ғалымның туған күн емес, бұл – оның жарты ғасырлық өнегелі өмір жолының, адал еңбегінің, биік парасат пен адамгершілігінің мерекесі.

Біз Ғалымды тек терең білімі үшін емес, үлкен жүрегі үшін қадірлейміз. Ғалымның әлемнің ең беделді оқу орындарының бірі – Оксфорд университетінде білім алып, “Азаттық радиосында жемісті еңбек етіп, бүгінде Америка Құрама Штаттарының мемлекеттік қызметінде абыройлы жұмыс атқарып жүргені оның табандылығының, білімге құштарлығының және еңбекқорлығының айқын көрінісі.

Алайда адамның шынайы бағасы оның қызметімен немесе жеткен жетістіктерімен ғана өлшенбесе керек. Адамның қадірі оның жүрегінде, адамгершілігінде, қиындыққа төтеп бере білуінде.

Өмір Ғалым мен жары Әлияға сынақтың сынағын берген екен. Алайда олардың қандай жағдайда да сабыр мен парасаттан айнымағандарына куә боп келе жатырмыз. Әсіресе балаларына деген шексіз махаббаты бен қамқорлықтары – нағыз ерлік пен ата-аналық адалдықтың үлгісі. Олардың күндіз-түні талмай жасап келе жатқан қамқорлықтары көпшілікке көрінбеуі мүмкін, бірақ оның қадірін Алла да, жақындары да біледі.

Ғалым – достыққа адал, сөзіне берік, жүрегі жұмсақ, жаны таза азамат. Біз Ғалымды қиын сәтте жаныңнан табылатын, қуанышта шын көңілмен қуана білетін, ешкімге жамандық ойламайтын асыл қасиеттері үшін ерекше құрметтейміз.

Осы айтулы мерейтойында Ғалым баурымызға зор денсаулық, ұзақ ғұмыр, амандық пен береке тілейміз. Алла Тағала әрбір жасаған жақсылығыңның, әрбір төккен маңдай теріңнің сауабын еселеп қайтарсын.

Шаңырағыңнан қуаныш кетпесін, жүрегіңнен үміт үзілмесін.

Алдағы жылдарың бүгінгіден де жарқын, бүгінгіден де берекелі болсын. Халыққа қызмет етіп жүрген еңбегің еленіп, абыройың арта берсін.

Елу жасың құтты болсын, қадірлі бауырымыз!

Алла Тағала өзіңді және отбасыңды әрдайым қорғап, деніңе саулық, жаныңа тыныштық, өміріңе береке нәсіп етсін.

Ата-бабаларымыздың аруағы қолдап, жолың әрдайым ашық болсын!

Қазақ этногенезінің дағдарысы һам жаңа концепция

kerey.kz — Mon, 15 Jun 2026 04:29:22 +0000

Арма ағайын!

Шағын сараптама

Бірінші, қазақ этногенезінің дағдарысы келе жатыр. Дағдарысқа қарсы қазақ этногенезінің жаңа концепциясының жасалмауы алаңдатады. Біз қазір 18 ғасырлардағы қазақ хан-сұлтандары қабылдаған этногенездік концепциясымен әлі өмір сүріп келе жатырмыз. Одан кейінгі үш ғасырда колонизациялық кіріптарлық этногенездік жаңа концепцияны қабылдауға һәм трансформациялауға мұрсат бермеді. Қолданыстағы қазақ шежіресін ашып қараңыз, рулар шежіресінің концепциясы 18 ғасырларда қабылданған мизамға сәйкес келеді. Тіпті шежіредегі аталық рулар сол ғасырдағы қандайда бір тарихи тұлғадан (батырдан) бастау алады немесе шежіредегі аты аталатын рулар 18- ғасырға барып тоқтайды, ары қарай үзік-үзік. Бұл 18- ғасырдағы жаугершілік заманның талабына сай сұрыпталған қазақ этногенезінің көрінісі еді. Яғни қазақ шежіресінің концепциясы қазақ этногенезінің моделін қалыптады.

Екінші, саяси және мәдени шешімдердің қабылдануы қазақ этногенезінің қалыптасуын негіздеп отырды. Бір уақыттарда “қазақ” деген ұғым Керей мен Жәнібек ханға ерген һәм оны құптаған ру-тайпаларға қарата айтылса, бір уақытта Қасым ханға бағынышты һәм оның құзіретіне салық тапсырушы барлық аймақтарға қарата айтылды. Тіпті бір уақытта “қазақ” ұғымы Алты Алаш деген концепция аясында біріккен киіз туырлықты көшпенді ру-тайпаларды көрсетсе, бір уақыттарда үш жүз құрамына енген руларды көрсетті.

Үшінші, біздің қазіргі буын ұрпақ сол 18- ғасырдағы саяси, әлеуметтік һәм әкімшілік және экономикалық-шаруашылық жағдайына байланысты сол заманның шарттары негізінде қабылданған “үш жүз” концепциясымен әлі өмір сүріп жатырмыз. Біздің тарих, мәдениет, шежіре, ұлттық өнер атаулының бәрі аталмыш “үш жүздің” концепциясы негізінде жазылады, жасалады. Бүгінгі саяси философиямыз да әне сол “үш жүзге” құралған.

Төртінші, тағы да алаңдайтын бір мәселе: “үш жүз” концепциясымен Ұлық Ұлысқа тіке секіргіміз келетіні. Яғни тарихи методологияның дұрыс болмауы. Қазақстан – Жошы ұлысының тарихи мирасы дейтін біржақты ұранымен ортағасыр кезеңіне қызығушылық таныту. Сөйтіп тарихымызға тікелей қатысы бар Шағатай ұлысы және Моғолстанды одан да ерте кезең Дешті-Қыпшақ дәуірін біртіндеп назардан тыс қалдырып жатырмыз.

Бесінші, қазақ хандары өз дәуірінің саяси, экономикалық және мәдени, рухани дағдарыстары мен қиындықтарынан сәтті шығуы үшін түрлі саяси-рухани концепцияларды қабылдап отырған. Сөйтіп өзіне қарасты көшпенді рулардың тұтастығын сақтап қалды. “Киіз туырлық”, “Алты Алаш”, “Үшжүз”, тб ұғымдар заманның шартына сай қалыптасқан этногенездік сұрыпталуды жеделдеткен дала концепциясы еді. Соңғы үш жүз жылда концепция жаңармады, оны жаңартуға мұрсат та болмады, отарлану мүмкіндік бермеді. Әйтпесе қазақтың хан-сұлтандары 19-20 ғасырдың шартына сай жаңа концепция қабылдайтын еді. Бірақ мәселенің түйіні одан да тереңде жатыр.

Алтыншы, яғни 21 ғасырда біз әлемдік өркениет принциптеріне сай жаңа этноқұрылым қалыптастырамыз десек “үшжүз” концепциясын қайта қарауымыз керек. Бұл концепция өз міндетін әлдеқашан атқарып болды. Бізді 17-18 ғасырдың қиындықтарынан бүгінге дейін аман-сау алып келді. Енді біз үш жүзден құралатын өз этногенезімізді сақтай отырып жаңа концепция қабылдауымыз керек. Әйтпесе біз 18 ғасырдың “бу машинасымен” 21 ғасырда қайда барамыз?!

Жетінші, Үш жүзден құралатын қазақты Ұлық Ұлыстың тікелей мұрагері ретінде көру ұмтылысы қаншалық дұрыс?. Меніңше ұлттық болмысты құрайтын “жүз” концепциясын қайта қарастырмайынша ортағасырдың саяси, мәдени һәм рухани болмысын толығымен сабақтастыру өте қиын. Бұл жерде бір-біріне қарама-қайшылық өте көп. Ең қарапайым мысал, үш жүзден құралатын қазақ тайпалары тек Ұлық Ұлыстың құрамында болмады есесіне Шағатай ұлысының кейінгі Моғолстанның да құрамында болды. Тіпті Ұлы Моңғол жорығына бас имеген дешті-Қыпшақтың кейбір ру-тайпалары да біздің тарихымыз аясында қарастырылуы тиіс, оларды Ұлық Ұлысқа бағынбады деп бөле қарау ғылыми этикаға жатпайды. Дегенмен біз қазір Ұлық Ұлыс туралы көбірек дәріптеп ал Шағатай мен Моғолстанды тіпті Дешті-Қыпшақты назардан тыс қалдырып жатырмыз. Алтын Орда қаншалық ұлықталса Шағатай ұлысы да, Моғолстан да соншалық ұлықталуы керек.

18- ғасырдың концепциясын қалай жаңартамыз?

Қараңызшы, Қазақстандағы славян немесе қандайда бір халықтың өкілі қазақ мектебіне барады, қазақтың тілі мен мәдениетін жеттік меңгерген, өзін осы елдің төл ұрпағы сезінеді, домбыра шертеді, тіпті айтысқа қатысады, сіз келесіз де оны 18-ғасырдың ескі мизамы бойынша “сен жүзге жатпайсың, сол үшін қазақ бола алмайсың” дейсіз бе?! Сізше, қазақ деген кім? Мысалы бір уақыттарда “қазақ” деп Керей мен Жәнібек ханды қолдаған саяси-рухани көзқарасы бөлек ру-тайпаларды солай атады…

Бір жылдары Алты сан Алашты атады. Бір уақыттарда Қасым ханға салық тапсырған, Афрасиабты билеген Қайып пен хан Тәукеге бағынышты елді атады. Қазақтың хан-сұлтандары, орда кеңесшілері, стратегтері һәм билері өз дәуірінің қиындығынан сәтті шығатын стратегиялық концепцияларды жаңартып қабылдап отырды. Ресейдің отарлық саясаты болмаса концепция үздіксіз жаңарып бүгінге де жетіп біз басқа таным түсінікпен өмір сүрген жаңа этногенездің бастауында отыратын едік.

Меніңше бүгінгі рухани, мәдени дағдарысымыз өте тереңде жатыр. Біз 300 жыл бойы орындала алмаған ғасырлық жүктің тапсырмасын арқалаған әлсіз ұрпақпыз. 30 жылда біз 300 жыл бойы кешіккен жүкті сезіне алдық ба, ол да қызық.

Қош, біз қалай болмасын 18- ғасырдың саяси, мәдени һәм рухани концепциясын қайта қабылдауымыз керек. Мысалы Шыңғыс хан өз заманында “киіз туырлықты” деген ұлы концепция қабылдады. Біз 21 ғасырда қандай концепция қабылдаймыз?!

Бірінші, “үшжүз” ұғымы туралы жаңа анықтама қабылдау. Бұрын үшжүз концепциясы қалай еді? Сізге бір мысал айтайын, бұрынғы кезде қалмақтың не башқұрттың ауылын шапқанда жүздеп-мыңдап құлдыққа түскен азаматтары қазақ арасында жүріп тез сіңіп кететін болған. Неге? Құл боп қазақтың малын бағып отынын жарып жүрген әлгі тұтқынды сол ауылдың ақсақалы кейін баурына басып әлгіге сол елден қыз алып беріп үйлендіріп және одан тараған ұрпақты сол ауылдың шежіресіне қосып жаңа ата ретінде бөліп тарататын-ды. Бұрын сол шежіре 5 ата болса анау 6-атаға айналып одан тараған ел сол шежіренің құрамында құқы тең қорғалатын болған. Ерекше жағдайда болмаса оның тегін ешкім тектеп бетіне баспаған. Бұл бұрынғы үшжүз концепциясы. Жеті атаға толған соң шежіреден аталық шығарып руларды қайтадан түзіп отыру 20- ғасырдың басына дейін өз болмысымен жетіп отырды. Ал одан кейінгі әкімшілік құрылым, экономикалық және шаруашылық негіздері шежірелік тұрпатты сол бұрынғы күйінше қалдырып оны 21 ғасырға бейімдеу қызметін тоқтатып алды. Яғни бүгінгі шежіреде адам аттарының тізбегі ғанс аталғаны болмаса шежіре дегеніңіз өз мәніндегі шежіре емес. Ешбір шежіреде түтін саны мен жеті атаға дейінгі шарт толса да “бөлініп” шыққан ешкімді көрмейсің. Проблема ма, үлкен проблема. Ол үшін алдымен “үшжүз” концепциясын 21 ғасырдың саяси, экономикалық, әлеуметтік және әлемдік өркениеттік принциптерге негізделіп қайта қарастыруымыз керек.

Екіншісі, қазақ деген ұғымның 21 ғасырдағы саяси, әкімшілік және экономикалық һәм рухани анықтамасын кеңейтуіміз керек. Бұрынғы уақытта “қазақ” ұғымы деп Алты Алашты, киіз туырлықты халықты және үш жүзден құралған этноқұрамды меңзесе, 21 ғасырдағы “қазақ” ұғымы адамзаттық өркениет принциптеріне сәйкес келетін қандайда бір саяси, діни һәм мәдени түсініктен де кең әрі ауқымды біртұтас ұғымды қамтуы тиіс. Дәлірек айтқанда 21 ғасырда қазақ болуы үшін монголид болуы, қазақ болуы үшін мұсылман болуы, қазақ болуы үшін “үшжүзге” бөлінуі шарт емес, ол сонымен ғана шектелмеуі осы ұғымдарды да өз ішіне қамтыған аса ауқымды этно-мәдени кекістікті құрауы тиіс. Яғни ешқандай діни сенімі болмаса да сол азамат қазақ болып анықтала алады, христиан болса да өзін қазақ сезінсе онда ол “қазақ” бола алады. Атап айтқанда 21 ғасырдағы “қазақ” ұғымы үш жүзден, мұсылмандық наным-сенімнен және христиандық мәдениеттен, атеистік танымнан да бір кеңістік жоғарыда тұрған ұғым болуы тиіс.

Үшінші, ХХ ғасыр басында осы тақырып бойынша Ә.Бқкейхан, М.Шоқай және Т.Рысқұловтар заманының қиындығы мен тығыздығына қарамастан терең зерттеп ойлана келе жаңа концепция қабылдаған еді. Яғни “Алаш” және “Түркістан” концепциясы. Аталған концепция аясында “қазақ”, “үшжүз” туралы ұғымдар жаңа сапа негізінде өркениет принциптеріне сай 20- ғасырға трансформацияланатын еді. Өкінішке қарай заманның ауқымы жар бермеді және аталған тарихи ұғымдар маркистік-лениндік принциптерге негізделген советтік идеологияға қарай икемделіп бейімделді. 1991 жылдары егемендік кезеңінде бұл үрдіс тағы да толығымен шешілмеді. 2000 жылдары біртұтас “қазақстандық ұлт” концепциясы қоғамда ерекше дүмпу тудырды, ұлт зиялылары қазақтілді қауымды қазақстандық ұлт доктринасы аясында жойып алудан алаңдады. Меніңше қазір “қазақ доктринасын” жаңаша қабылдаудың шарты пісіп жетілді.

Төртінші, қазақ доктринасында қазақтың этнотерриториясы анықтала отырып яғни Аратүрік, Шүлен таулары, Еренқабырға, Алтай, Тәңіртау және Ібір-Сібір, ұлы Арқа, Есілдің бойы, Жайық пен Еділдің тұтас алабы, Қап тауы мен Теңнің басы, Маңғышылақ пен Амудария сағалары, Тәңіртаудың Сейхун-Жейхунмен жағаласа түйіскен Перғана алқабы, Алатау түркі-моғол, дешті-қыпшақ һәм славян текті түрлі этностарды “қазақ” атауымен біріктіріле отырып жаңаша этногенезді құрайды. Қазақтың жаңа этногенезі анықтамасында түркі-моғол (шамамен 80%), славян (шамамен 15%) һәм ирани (шамамен 5%) үш тұғыр бар. Осы үш этноқұрылым бүгінгі “қазақты” құрайды. Тілі – байырлы түркі және дешті-қыпшақ тілі негізінде қалыптасқан- қазақ тілі. Тарихы – қандайда бір тарихи мемлекеттерге басымдық берілмейді, аталған географиялық және этнотерриторияда үстемдік құрған барлық тарихи оқиғалар тең жағдайда академиялық тарих ретінде бірге қарастырылады. Мәдениеті мен наным-сенімі қандайда бір тарихи наным-сенімге басымдық берілмейді, аталған этнотерриториядағы байырғы халықтың қолданыстағы мәдениеті сақталады және әрбір тарихи наным-сенімдерге тең құқылы қаралады һәм қорғалады.

Бесінші, мысал ретінде ұсынылған доктринаның құрылымы қоғамда ашық талқылаудан өтуі тиіс. Және Қазақстандағы әрбір азамат және әрбір діни сенімдер мен мәдени құрылымдар соның ішінде қорғалуы тиіс. Сол кезде біз ұрпақ сабақтастығы арқылы “үшжүздік” концепцияны ақырындап 21-ғасырға трансформациялай аламыз. Ал егер трансформациялау ісі дұрыс жүрмесе “үшжүз” концепциясы 21- ғасырда біздің көптеген жаңа шарттарымызға сіңбей, түбі жоқ түсініксіз “кедергілерге” алып келеді. Ол кезде “үшжүзді” ешкім заманға сай бейімдеп трансформациялайық демеуі мүмкін, ол кезде “осы үшжүздің бізге не қажеті бар” деуі мүмкін.

Алтыншы, бұл тақырыпты 30 жыл бұрын ерте қолға алып тұғырлы концепциясын қабылдауымыз керек еді. Іргелес елдерде мысалы Қытай мен Ресейде ХХ ғасырда аталған тақырып бойынша көп дискуссия болды. Әсіресе қытай тарихшылары мен саясаттанушылары бұл тақырып аясында ерекше пікір-талас жасады. Олар соңында “中华民族” деген концепция қабылдады. Және бәрі осы тұғырнамаға тоқтады.

Елдес ОРДА

15.06. 2026

Саяси қуғын-сүргінге ұшыраған арғы беттің көрнекі тұлғалары мен зиялы қауым өкілдері

kerey.kz — Sun, 31 May 2026 10:25:13 +0000

Арма әлеумет!

31 мамыр саяси қуғын-сүргін және ашаршылық құрбандарын еске алу күні. Осыған байланысты іргелес елдерде соның ішінде Шығыс Түркістан өңірінде өмір сүріп жатқан Шыңжаң қазақтарының саяси, әлеуметтік һәм мәдени тарихын танып біліп жүргеніміз артық болмас.

Алдымен суреттерге түсініктеме:

Бірінші сурет: Шыңжаң өлкесінде 1934-44 жылдары өлке губернаторы болған Шэн Шицайдың (盛世才) бейнесі.

Екінші сурет: Тайвань Тайпэйдегі Шэн Шицайдың мазары. 2024 жылы арнайы іздеп тауып басына барғандағы естелік. Ол туралы естелікті кейін оқисыздар.

Үшінші сурет: Шыңжаң өлкесі Құмыл аймағының аймақ губернаторы болған Жолбарыс Бег-тің мазары. Тайвань Тайпэй қаласындағы мұсылмандар зиратында жерленген. 2024 жылы арнайы іздеп тауып басына барып қайттым.

Төртінші сурет: 1944 жылы ұлт-азаттық көтерілісшілері Құлжа қаласын азат қылған соң қала түрмесіндегі саяси тұтқындарды босатады. Өкініштісі түрмелегі саяси тұтқындардың кейбірі ату жазасына ұшырап мәйіті сол жерге тасталған еді. Суретте сол көріністің бірі көрсетілген. Көтерілісшілер түрме құрбандарының мәйітін тазалап, аурлап жерлеуде.

Бесінші сурет: арнайы көрнекілік үшін, жазба авторы.

Әлқисса

Шығыс Түркістан өңірі географиялық тарихы жағынан Жоңғария және Қашқария деп екі үлкен бөлікке бөлінеді. Қазақтар Жоңғарияның құрамындағы Іле аңғары, Еренқабырға-Боғда бөктері, Тарбағатай, Алтай таулары жүлгесінде өмір сүреді.

Шығыс Түркістан өңірі Цин империясы бақылауындағы шекаралық аймақ болғанымен 19.ғасырдың соңғы жартысында Ағылшын және Ресей империясының талас-тартыс зонасына айналды. Алпауыт елдер үшін Ауғанстан қалай буфферлік аймаққа айналса екі империя үшін Шыңжаң дәл солай саяси буфферлік зонаға айналды. Соған байланысты тұрғылықты қазақтар мен ұйғырлар ұзақ жылдар бойы империялық саяси пиғылдың үнемі құрбанына айналып отырды.

ХХ ғасырдың 20-30 жылдары аталған аймақта Советтік саяси һәм экономикалық басымдық әлдеқайда терең сипат алды. Ағылшын империясының ықпалын әлсірету мақсатында Мәскеу нақты саяси жоспарларды кезең-кезеңі бойынша жүзеге асырды.

1934 жылы Совет Одағының әскери операциясы негізінде өңірде буфферлік үкімет құрылды. Уақытша үкімет Қытай орталық үкіметінен ат кекілін кесісті. Совет Одағының әуе күштері Құмыл қаласында әуе әскери базасын құрды, сонымен Орталық Гоминдань үкіметімен байланыс кілт үзілді.

Мәскеудің саяси мақсаты Шығыс Түркістанда буфферлік коммунистік үкімет құру арқылы социалистік база жасақтау және ішкі қытайда партизандық іс-қимылмен айналысып жүрген қытай коммунистерін Үрімжіге топтау еді. Сонымен қытайлық коммунистердің базасы Шыңжаңға жақын шекаралық аймақтарға қарай көшірілетін болды. Сол жылдары Коминтерн адамдары жүздеп, мыңдап қытайға жіберілді. Моңғолия географиялық жақтан ыңғайлы аймақ болғандықтан Өлгий өңіріне жіберілген Коминтерн адамдары Шығыс Түркістанға жіберілді.

Ресейлік империяның аймақтағы ықпалына байланысты қазақ интеллигенциясы екіге жарылды. Ш.Көгедайұлы бастаған төрелер ұрпағы Ресейлік ықпалмен санаса отырып ұлтты сақтап қалуды және Қазақ ССР-мен саяси, мәдени байланысты үзбеуді көздеді. Елісқан Әліпұлы бастаған аттөбеліндей аз ғана топ өзіне ерген 3000-ға жуық түтін көштің легімен Шыңжаңнан ішкі Қытай аумағына яғни Гансу, Цинхай өңіріне көшті. Салыстырмалы түрде бұл аймақ Ағылшын империясының қызығушылығы оянған күрделі аймақ еді. Тибет пен Гансу коридорына ғылыми экспедиция ұйымдастырып жүрген Еуропалық бақылаудың назарына енді көшпелі қазақтар іліге бастады. Елісқан Әліпұлының саяси мақсаты Гансу-Цинхай-Шыңжаң шекарасында әскери база құрып коммунистік билікпен күресу еді. Ол үшін алпауыт күш керек, мақсат- Гоминь билікпен ынтымақтасу және Гоминдань арқылы Ағылшын күштеріне жүгіну. Дегенмен ол кезде қытайдың өзінде орталықтанған саяси-әскери билік жоқ-тын. Оның орнына аймақ-аймақты жекелеген әлі жеткен әскери және қаржылық топтар билейтін. Елісқан елі көшіп барған Гансу мен Цинхайды Ма әулеті билеп төстейтін.

Қош, Советтік билікті жақтаған қазақ интеллигенциясы буфферлік үкіметтің әкімшілік, саяси және мәдени салаларына тығыз араласты. Үкімет қаржысымен мәдени-ағарту ұйымдары құрылды және жаппай мектеп ашу, театр құру, мәдени өмір мен баспасөз қызметін жақсарту науқаны басталды. 1934-39 жылдары бір ғана Алтай өңірінің өзінен 60-қа жуық қазақ мектебі бой көтерді. Ірі және шағын қалалар мен ауылды елдімекендерде педагогикалық курстар ашылды. Ол жерде жүздеген орта деңгейлі мектеп мұғалімдері білімін жетілдірді. Мәдениет пен баспасөз, рухани салаларға үкіметтік жоспар енгізіліп қаражаты бөлінді. Тұтас бір кезеңді қамтыған алтын дәуір басталды.

Дегенмен 1937 жылдан бастап барлау органдары құрылды. 1938 жылдан бастап бақылау мен барлау қызметі күшейді. 1939 жылдан бастап саяси тұтқындау басталды. Дәл осы жылы неше он мың азаматтың үстінен қылмыстық іс қозғалды. Үрімжі, Шәуешек, Құлжа мен Алтай қалаларында саяси лагерлер мен түрмелер салынды. Ол жерлерде қазақ оқығандары мен атқамінерлері тергелді, ауыр азапты сұраққа тартылды. Барлау және тергеу қызметі Советтік НКВД-ның жүйесі бойынша жасалды. Тіпті кей жағдайда Советтік НКВД тергеушілері де Шыңжаңда белсенді қызмет атқарды.

Алтай, Тарбағатай, Іле және Еренқабырға мен Боғда, Баркөл өңірінен неше мыңдаған адамдар тергеуга алынып түрмеге жабылды. Түрмеден тірі шыққан адамдар қатары аз болды. Басты тағылған айып – “Жапон тыңшысы”, “Ағылшын шпионы”, тб. Нәтижесінде 1939-41 жж. аралығында қазақ оқығандарының дені саяси қуғын-сүргіннің құрбанына айналды. 1940 жылдан бастап саяси қысым мен қуғын-сүргінге байланысты ұлт-азаттық көтерілістер пайда болды. Көтеріліс негізінде 1943-44 жылы Ақүй үкіметі, кейін Құлжа қаласында Шығыс Түркістан Республикасы құрылды. Уақытша үкімет Совет Одағының буфферлік аймақтағы ықпалын сақтауға жоспарланған нысанға айналды. Нәтижесінде халықтың қаны мен жаны арқылы келген үкімет стратегиялық ойыншыққа айналды. 1946 жылы уақытша үкімет таратылып орнына келісімпаз коалициялық билік жасақталған соң қазақ интеллигенциясы тағы екіге бөлінді. Бірі Советшіл-Шығыс Түркістаншылдар; екіншісі Ағылшын әлеміне үміт артқан Гоминданьдық Чин Түркістаншылдар. Манас өзені екі саяси зонаның шекара сызығына айналды. Дарияның екі жағалауы мыңдаған әскерилердің шеп құрған аймағына айналды.

Ұлт азаттық көтеріліс алғаш рет бұрқ ете қалған тұста Советтік майлы жілікке мойынсұнбаған Елісқан елінің бағыты Гансудан өтіп Цинхай мен Тибет арқылы Ағылшын империясы бақылауындағы Пәкістанға жеткен еді. 3000-нан астам түтін үй, 18 мыңнан астам қазақтың дені Гансу мен Тибетте қалып тек үш мыңға жуығы (жолда көрмегенді көріп) Пәкістанға жетеді. Пәкістандағы Ағылшын үкіметі оларды таулы аймақта оңашалап жыл бойы карантинге ұстайды. Карантин салдарынан және ұзақ жыл 6000 метр биік Тибет жоталарында өмір сүріп бірден ылғал аймаққа келгендіктен түрлі оба тарап үш мыңның басым бөлігі тағы қырылып қалады. Көшті бастап барған Елісқан Әліпұлы да сол жерде көз жұмды. Аман қалған аз ғана қазақ он жылдан астам уақыт Пәкістанда тұрып кейін Түркияға көшеді. Көштің жұқанағы ғана Түркияға жетеді.

Чин Түркістаншыл қазақ интеллигенциясының бір бөлігі 1950 жылдан кейін Тибеттің сары жон жотасы арқылы Үндістан бақылауындағы Кашмир аймағына жетеді. Кашмирге орныққан соң олар 1930 жылдары елден көшіп кеткен Елісқан елімен байланыс жасап Пәкістанмен қарым-қатынас орнатады.

Арғы беттің тарихы қысқаша осындай, біліп жүрейік, саяси қуғын-сүргінге ұшыраған арғы беттің көрнекі тұлғалары мен зиялы қауым өкілдерін еске алып жүрейік. Рухы шад болсын!

Елдес ОРДА

31.05.2026

Ел қорғаны – Алмат Сардар

kerey.kz — Thu, 30 Apr 2026 13:20:13 +0000

Сардар Алмат Тобабергенұлы – өз дәуірінде ел басқарған, беделді тұлғалардың бірі болған. Ол Ырғызда болыс қызметін атқарып, халық арасында сыйлы адам ретінде танылған. Алмат Тобабергенұлының ерлік пен елдік тоғысқан дара жолын кейін балалары Самырат пен Төремұратта жалғыстырды. Ал оның шөбересі Ғалымжан Әбдісаламов Еуропа мен Орта Азияға танымал қазақтан шыққан тұңғыш скрипкашы болған. ХІХ ғасырдың басында дүниеге келіп, сол ғасырдың соңғы он жылдығында өмірден өткен алмат Тобабергенұлы басындағы билігі мен беделін елінің игілігіне, жұртының тұрмыс-тіршілігіне арналған өз заманының айтулы тұлғаларының бірі еді.

«Аржағы да атақты ер…»

Тағы бір жүз жыл әрі жылжып, ХVІІІ ғасыр тарихын парақтасақ, ол кезеңде ел басынан өткен қайғылы оқиғалар көп болғанын көреміз, «ақтабан шұбырынды, алқакөл сұлама» халқымызды қатты қалжыратып жіберсе, жоңғарлармен қайта-қайта тұтанған қанқасап шайқастар қазақтың жаужүрек ерлерін тарих төріне шығарды. Сондай батырлардың бірі — Киікбай Әлібекұлы болыпты. Ғалым ұсынған деректерге жүгінейік: қазақ халқының бес ғасырлық тарихын жазған ғалым-зерттеуші Ә.Хасенов сол кезеңнің аға батырлары ретінде адай Назар, Шотан, Есенқұл, Сабытай, тілеу Орыс, шөмекей Киікбай, сыбан Жанай, балталы Оразымбет, бағаналы Баянбай, табын Бөкенбай, сіргелі Елшібек, ақкете Алтайларды атаған («Үш ғасыр иінінде», «Қазақ әдебиеті» газеті, 07.02.1992 ж.). Әбілқайыр хан тұсында өмір сүрген Киікбай батыр 1717-1718 жылдары туып, 1795-1796 жылдар шамасында дүние салған. Қазақ жеріне, әсіресе Кіші жүз аймағына қалмақтармен қатар, Хиуа, Қоқан хандықтары көз сүзіп, елді әлсін-әлсін дүрбелеңге түсірген шақта қол бастап, жаудың бетін қайтарған батыр, сол ұрыстарда бірнеше рет ауыр жараланған. Ұлағаты мол жазушы Әбіш Кекілбаевтың «Үркер» романында Киікбай Әбілқайыр ханның сенімді батырларының бірі, оған қолдау көрсеткен ықпалды тұлға ретінде суреттеледі. Киікбайдың ұлы Тобаберген де (1766-1840 жж.) өз аймағының беделді, ел сөзін ұстаған азаматтарының бірі болған дейді шежіре тарих. Ол Ресейдің «Гүберлі» деген жерінде (қазіргі Орск қаласының маңы) жаугершілік шайқаста 76 жасында қаза тапқан, сүйегін бір жыл аманатқа қойып, келесі жылы Ырғыздан 25 шақырым жердегі Майтөбеге әкеліп жерлейді. Алмат сардар Тобаберген арыстың ұлы, Киікбай батырдың немересі, яғни «аржағы да атақты» болған әулеттің перзенті еді(қараңыз:Рахымжан Өтеміс. Алашқа аты мәлім Алмат сардар…//9.08.2024. aqtobegazeti).

Алматтың елшілік қызметі

Алмат Тобабергенұлы 1804 жылы Ырғыз жерінде дүниеге келген. Кіші жүздің Шөмекей руының Бозғұл бұтағынан шыққан. Шежіре бойынша таратсақ: Бозғұл-Келдібай-Сейін(Желдер)-Бекет-Шобдар-Қалақ-Әлібек-Киікбай-Тобаберген-Алмат. Жастайынан өзінің алғырлығымен өз замандастары арасында беделді болып, патшалық Ресей өкілдерінің назарына ілігіп, қызметке алынған(Әйтеке би эн. 88-бет, Ақтөбе эн. 265-бет). 1830 жылдардан бастап-ақ ел билігіне араласа бастады. Осы кезеңде орыс елшілігінің атынан Хиуа хандығына барып, келіссөз жүргізіпті. Ол орыс әскерлерімен бірге Бұхара хандығына (1833-1834 жж.) сапар шеккен экспедицияның жол басшысы болған. Олардың Алматты таңдауы бекерден-бекер болмаса керек. Ол ел-жер тарихын жетік білетіні, мұсылманша алған терең білімі, қажырлы қайратты адамдармен қарым-қатынастағы ерекшеліктері ескерілген болуы керек. Бұл туралы экспедиция жетекшісі Петр Иванович Демезонның 1833 жылдың 10-шы қарашасында Орск қаласынан Бұхара керуені жолға шығады. “Керуен басшысы бұхаралық Нияз Мұхаммед және жол бастаушысы Алмат болды” – деп жазады(Талмай шапқан тарлан, 7-бет). Алмат Тобабергенұлының арқасында Орта Азия сапары орыстарға зор мәні бар эксспедиция болады. Алмат Тобабергенұлы 1846 жылдың 23 наурызында түтін салығын жинау тобының жетекшісі, 1851 жылы №54 дистанция, 1860-1868 жылдары №31 дистанция бастығы болып қызмет атқарса, 1869-1876 жылдары Ырғыздағы “Қожакөл” болыс басқарушысы болып тағайындалған.

1834 жылы қазан айында осы жылға дейін істеген жұмысы Ресей патшасы Николай І-дің көңілінен шығып Анна лентасы мен қылышпен марапатталды(“Записке о Бухарском ханстве” 10-бет). Алмат Бұхара хандығына тұтқынға түскен 60- тан астам Ресей азаматтарын тұтқынан босауына жәрдемдесу үшін талай мәрте дипоматиялық келіссөздер жасасып оң нәтижеге қол жеткізгендігі жөнінде нақты архив құжаттары сақталған. 1829 жылы мамыр айында Шөмекей руының 400 түйе, 1000 жылқы, 1000 сиыр, 50 мың қойды барымталаған Хиуалық Тұрысбек бастаған басқыншылардан малдарын кері қайтарып алған. 1836 жылы корнет Айтовты тұтқынан босату кезінде Алмат Тұрысбекпен кездесіп қалады. Оның өзің шырамытып тұрғанын байқаған Алмат: “О, Тұрысбек, құдай тас төбеннен ұрсың! Ағаң Құдайқұлды көрмей көрсоқыр болдың ба?” – деп айқара құшақтап, есеңгіретіп, құтылып кеткен көрінеді. Тар жерде жол табудың өзң оның ақылдылығын, батылдылын көрсетсе керек. Оның елге жасаған тағы бір қызметі 1864 жылы Орынбор генерал-губернаторына арнайы хат жазып, Ырғыз қазақтарына судың аса қажеттігін, егін егумен айналысудың тиімділігін дәлелдеген болатын. Ол сондай-ақ Шөмекей, Шекті, Төртқара рулармен болған арадағы дау-жанжалды бейбіт жолмен шешуге белсене араласып, шекараларды анықтауда басты рөл атқарған.

Алматтың Кенесары ханға жасаған жақсылығы

Алмат Тобабергенұлының неменесі Маханұлы Рахи(марқұм) 1999 жылы 14-ақпанында Сарбасовқа хат жазған екен. Хатта өзіңін Алмат бабасы өз заманында “Ырғыз уезі болмай тұрғанда, яғни 1845 жылға дейін Кенесары хан, Наурызбай 4-5 жыл Ырғызда тұрған ғой. Сол уақытта Алмат Кенесарымен кездесті деген деректі жолықтыра алмадым. Кездеспеулері мүмкін емес”, – іздестіруімді өтінгенді.

Ақсақалдың болжамы қате кеткен жоқ, әдебиетші, зерттеуші Қуаныш Ахметовтың “Табанын тауға тіреген тарлан атты”, “Жұлдыз” журналындағы (2001) мақаласында тайға таңба басқандай мұрағат құжаттар бар.

Бас штабтың поручигі Герн былай депті, “Орск бекінісіне қайтар сапардан бір күн бұрын Кенесары менің қасындағы құрметті қазақ керуенбасы алматпен жүздескісі келді. Онымен бірнеше сағат әңгімелесіп, Алматтан жоғарғы мәртебелі сізге(Обручевке В.А.) және маған хаттар беріп жіберді Кенесары онымен сөйлескенде өз жағдайының, әсіресе, қыс айларында ауыр екендігін екендігін айтыпты. Ежелден ата-бабалары мекендеген Ұлытау аймағы оған иелікке беріле қойса, үкіметке адал болуға ант беруге, әкімшіліктің барлық талаптарын орындауға әзір екендігін мәлімдепті. Мынау мен үшін аса маңызды хабар деп ұққан Алмат қазақ дәстүрімен менен сүйінші сұрады. Қолымда сүйіншіге ыңғайлы ештеңе болмай, мен оған Орскге барған соң төбетей сыйлауға уәде бердім. Оның үстіне біздің бүкіл керуеннен Кенесарымен тең ғана, Алмат жалғыз өзі кездескен соң оның үстіне олардың бұрынан аралас-құралас, сыйлас екендігін білген соң шекаралық комиссия басшылығы осындай адаммен таныссын, деп Алматты Орынборға алып келдім. Шындығында да шекаралық комиссияның төрағасы онымен 2-3 мәрте кездесіп әңгімелескеннен кейін маған онымен таныстырғаным үшін ризашылығың білдірді”. Бұл деректерден Алмат Тобабергенұлының үлкен қайраткер, саясаткер болғандығын, қазақ хандығының тәуелсіздігі жолында күрескен хан Кенесарымен болғандығы және бәйбішесі Күнімжанды патша қамауынан босатып Кенесарыға табыстаушы да болғанын көреміз.

«Балқы Базардың Алматқа арнаған толғауы…»

Майдан өте сұлу болыпты. «Шүйінішбай дегеннің қызы еді», – дейді оны Қ. Молдахметов есімді қармақшылық азамат. (Қараңыз: Базар жырау мен сардар Алмат.// «Тұран-Қазалы» газеті, 8.01. 2005 жыл) Алайда Ақтөбе облысы Әйтеке би ауданында тұратын Майданның інілерінің, сіңлісі Айжаннан өрген жиендерінің деректері, рулық шежіре бұл пікірді теріске шығарады. Растайық. Балқы Шөмекей руының Бозғұл тайпасынан тарайды дедік. Балқының бір баласы Пұшық. Осы Пұшықтан – Құдайсүгір, Сатыбалды туады. Құдайсүгірден – Мәттек. Мәттектен – Сарыбас. Сарыбастан – Төртбай, Тезекбай, Жетекбай, Бесбай. Төртбайдан – Бектемір, Естемір, Темірбай және Майдан, Айжан атты екі қыз. Ескерте кетейік, пайдаланып отырған мағлұматтардың бірқатарын Майданмен бір атадан өретін Қасымхан, Еламан есімді азаматтардан алдық. Туыстығын ашып көрсетейік. Төртбайдың Бектемірінен – Нұржан. Нұржаннан – Тәжімағанбет (1915 – 1968), Тәжімағанбеттен – Қалқаман, Еламан (1955), Күләйім. Ал Төртбайдың туған бауыры Бесбайдан – Күмісбай. Күмісбайдан – Тілеш. Тілештен – Бақтыбай. Бақтыбайдан – Қасымхан (1948). Базар Майдан қызды бұрыннан өзара уәде байласқан жігітіне алып берген. «Аты – Кетебай, жыраудың жақын інісі», – деп куәландырады Ш.Алдашев. (Қараңыз: «Жұлдыз» журналы, №5, 1981жыл). Қармақшылық Қ.Молдахметов мұны:«Сәлім есімді кісінің баласы-тұғын», – деген мәліметімен қостайды (Қараңыз: Базар жырау мен сардар Алмат.// «Тұран-Қазалы» газеті, 8.01. 2005 жыл). Қолдағы Жауқашты Балқылар шежіресінің бірнеше нұсқасын мұқият әлденеше сүзіп шықтық. Аталған кісілер есімдерін кездестірмедік. Бұны әлі де анықтай түсу қажет күмәнсіз шындықты індету үшін. Жаз жайлауы Мамытты мекендеп жүрген кезі екен Базардың. Отарбай атасынан тараған ет жақындарымен бірге. Ағайындарға астыртын сәлем айтыпты Сыр бойындағы: «Қыз атастырылған еліне көп ұзамай ұзатылмақ», – деп. Хабарды ести сала Мамытқа суыт жетеді бірнеше жігітті бастап Базардың әлгі туысы. Тілеулес ағасының ұқыпты ойластырған ақыл-айласының арқасында, жұрт қалың ұйқыға енген шақта, қиындықсыз Майданды алып шығып, із тастап үлгереді. Сол заманда жер дауы, жесір дауы – үлкен мәселе екен. Арты шуға айналады. Майдан атастырылған ру осал емес-ті. Шобдар жұрты еді. «Жарты патша» атанған, Әлім-Шөменге аса беделді би, сардар Алмат Тобабергенұлының елі. Майданның атастырылған болашақ күйеуі – Естай деген екен, атақты шонжармен туысады. Шөмекей руының Бозғұл тайпасынан, Шобдар аталығы. Ұғынықты болсын таратып көрсетейік туыстығын. Шобдардан – Қалақ. Қалақтан – Әлібек, Арыстан. Әлібектен – Киікбай батыр. Киікбайдан – Тобаберген, Қожас, Бабас, Айдос, Сүгіртай. Тобабергеннен – Алмат (1804 – 1892). Алматтан – Самырат, Төремұрат, Қосмұрат, Мақан, Пірмақан. Ал Бабастан – Қожағұл,Ысмайыл, Сүйінбай, Мойнақ, Тұрым, Қашқын. Осы Қашқыннан – Шынтай. Шынтайдан – Естай(Жабасақтағы марқұм Көпбай ақсақалдың атасы). Сонда ол Алматпен төрт-ақ атадан тоғысады (Мәліметті беруші Тельман аға Шағатай баласы (1934), Қожастың нәсілі). Содан дүрліккен Шобдар шырақ алып Базардың соңына түседі. Кенжеғара болысын басқарып тұрған шағы екен Алматұлы Самыраттың (Нақты деректер бойынша бұл 1875 – 1889 жылдар аралығы. – Б.К.). Қолында билігі бар ол қатуланып жазалауға бекінеді. Басынан қиқу кетпей түртпекке қатты ұшыраған Базардың амалы таусылады. Ақыры жолын табады қыспақтан шығудың. Әйгілі Төртқара Жаныс биге жүгінеді. Әлім-Шөмен ішінде беделі өте жоғары, қара қылды қақ жарған әділдігімен дүйім елге аты таныс. Базардың дарынына қанық би оның арыз-мұңын тыңдап, дауды шешудің уақытын белгілепті. Сонымен не керек, уағдалы мерзімде екі жақтың шағымы тыңдалып, кесімді уәж айтылыпты: «Шынтай баласы Естайға Майданның сіңлісі Айжан айып өтеуі болсын!» – деп. Осы бәтуаға бәрісі тоқтапты. Сырғып айлар өтеді, жылжып жылдар өтеді. «Жақсы адамның ашуы жібек орамал кепкенше…». Қай кезде де ақылын жоғалтпаған, қаркесті Алмат қарт Базарға хабар салыпты дейді бірде: «Келсін, жыр айтсын!» – деп. «Келсін, жыр айтсын!» – деуі де сылтау сөз. Астары – Базармен қайта табысудың амалы-тұғын. Ескі күннің бір данагөй шалы айтыпты ғой: «Екі жақсы қосылса, Бірін-бірі қия алмас, – Екі жаман дос болса, Бір мекенге сия алмас», – деп. Өкпесі тарқаған жырау да ағасымен жарасудың сәті түскеніне қуанады. Бірақ әлдебір себептермен сәл уақыт оздырып алады. Әйтсе де жолға шығады. Аққұмдағы Алматтың ордасына жеткен Базар (Аққұм – қазір Әйтеке би ауданына қарасты жер. – Б.К.) табалдырықтан енді аттап, үйге ене бергенде ағалық доқ көрсеткен би жорта: «Кірме, көрінбе көзіме!» – деп ақырып жіберіпті дейді. Сонда сасып қалған жырау бір аяғы іште, бір аяғы сыртта: «Алайма сардар, алайма, алайма сардар, алайма», – деген сөздерді әлденеше қайталап барып, аздан соң төгілте жөнеліпті әрі қарай:

Болғанда ағам – Алмат, жеңгем – Күміс,

Ешкімге біткен емес мұндай туыс.

Ақырып Алмат ағам сыртқа шықса,

Болады Әлім, Шөмен бір-ақ уыс (толық нұсқасын қараңыз: Кәртен Б. Шаңдоз жырдың толғауы-Балқы Базар. Adyrna.kz. 28.01.2016).

Халықты алдап қазына іздеген емші сымақ

Бұл оқиға 1992 жылы 26-шы көкегінде айында болыпты. Өзбекстандық емші Әбдімәлік Талипов деген емші Жабасақ ауылына келіпті. Ауылдың кеңес төрағасы Ж.Шоқпаров пен сол кездегі конторда жұмыс жасайтын ауыл азаматтары барып жағдайын біліп тұрған. Барғанда айтатын:“адам аз келеді маған, ақша көп түсуі керек”. Тағы бірде “қасиетті мешіт бар жер екен, айналысы лас соңы тазарту, жөңдеу керек”,-деді. Сол кезде Жабасақ ауылдық кеңесінің төрағасы Ж.Шоқпаров:айналасын азарту дұрыс. Бірақ біз биыл жаңа мешіт саламыз-деген. Сонымен 10 мамыр күні сағат 3-те сеансқа барсам 70-ке жуық адам жиналған. Ал Талипов жоқ. Сосын шамалыдан кейін көмекшісі Хасан келіп:“Талипов сырқаттанып қалды, ертең келіңдер”-деп халықты таратып жіберді. Көңілін сұрайын деген оймен қонақ үйге барғанда, емші диванда жатыр. Ауырғаң адамға ұқсамайды. Ол бір кезде: “Қазір мешітті жөңдеймін”-деді. Ауыл ақсақалдарының айтуынша байырғы заманда Алмат әулеті Жабасақтағы Самырат мешітінің орнына алтын-күміс, бағалы заттарын көмген екен. Бұл емші халықты пайдаланып сол заттарды Науаи облысындағы Алмат ұрпақтарынан біліп келген болса керек. Тұсқайта аудан әкімі мен орынбасары А.Ермағанбетов, директордың орынбасары А.Бірманов, Ж.Шоқпаров үшеуі барғанда мешітті қазып жатыр екен. “Бұл жерде құран бар, соңы аламын”-деді. 12 мамырда Аққұм орта мектебінің директоры Байнязов пен шофер А.Жоламанов барса мешітті саз балшыққа ацналдырып, ішін адам көргіс етіп бүлдірген. Кірмек болған адамдарды есіктен қуғаң. Ақыр аяғында Жабасақ ауылдық кеңесі мен аудан басшылығы Ә.Талиповты ауылдан еріксіз қуып шығуға мәжбүр болған. Ол өзіңе қарсылық көрсеткен қызметкерлерге жұдырық жұмсаған. Егер нағыз емші болса қасиетті орынды қорламай, адамдарға қол көтермейтін еді.(Қараңыз:Емшінің хикаясы…//1992.06.27).

Әлеуетті әулет ұрпақтары

Алмат Тобабергенұлының – Самырат(Шахмұрат), Төремұрат, Мақмұрат, Қосмұрат, Пірмақан атты ұлдары болған. Алмат қазіргі Жабасақ, Аққұмды жәйлау етіп, Ырғыздың Қарақоғасында қыстау салған. Балалары да әкесінің дара жолын жалғап, абройын асқақтатып ел-жұрттың аузыңда қалған ұлы тұлғалар. Алматтың үлкен ұлы Самырат Ырғыз болысын басқарған. Алмат үлкен ұлы Самыратқа(Шахмұрат) арғы атасы Тархан болған шақшақ Жәнібектің ұрпағы Мұсаның қызы Мамишаны айттырған. Халық «Самыраттың Аққұмы» деп атап кеткен. Жабасақ ауылына 1902 жылы мешіт салып, Бұқар медресінен білім алған Мұқантай деген молданы мешіттің иманы қылып қойып, балалардың көзің ашқан. Кейін Төремұрат Кенжеғара болыс басшысы болғанда осы шырайлы өлке Аққұм жәйлауында мекендеген екен. Төремұраттың немерелері Файзолла Әбдісаламов Ақтөбеден шыққан тұңғыш кино операторы, Қазақ КСР-ның Еңбек сіңірген өнер қайраткері(1960)(ҚСЭ, 6-том, 8-бет, Ақтөбе энц. 288-бет) болса, ал Ғалымжан Әбдісаламов қазақтан шыққан тұңғыш кәсіби скрипкашысы. Файзолла мен Ғалымжан сол сардар Алматтың екінші ұлы Төремұрат болыстың немересі, Әбдісаламның баласы.

«Бекзада болып өсті ұлдары да…»

Алматтан қыздарын айтпағанда, бес ұл туады. Кіші екі ұлы жастай қайтыс болған. Үлкені Самұрат (1845-1922 жж.) әкенің ел басқару ісін жас кезінен жалғастырған, 1861 жылдан патша үкіметінің қызметінде болып, кейін №54, 31 дистанциялардың бастығы, Ырғыз уезіндегі Қожакөл, Кенжеқара болыстықтарының басқарушысы, Ырғыз уезі бастығының көмекшісі, уезд биі болып қырық жылдан астам қызмет атқарады. Өз қаржысына орысша, мұсылмандық мектептер, мешіт салдырған. Қазіргі Әйтеке би ауданының Аққұм деген жерінен баласы Самұратқа арнап, қабырғалары қарағайдан қиыстырылған 12 бөлмелі зәулім үй тұрғызады. Бұл үй туралы Сейілхан Оразымбетов ағамыз былай деп жазған еді: «…Аққұмның сұлу табиғатына Самұрат үйінің (басқа да қосалқы құрылыстарымен) архитектурасы үйлестіріліп салынғанға ұқсайды. Қабырғасы еңселі, төбесі қаңылтырланған, суағары өрнектеліп өрілген жылан ауыз түтікшелі, терезелері ашпалы, көк шыныдан тұтқасы бар емен есікті бұл үйдің сыртын төңіректің көктемгі реңіне түстес жасыл көк бояумен қанықтыра боятса керек. Әсіресе жаздың сағымды күндерінде қозыкөш жерден ашық теңіздегі кемедей мұнарлана қалқып көрінетін, бұлтты түндерде биік қабақтың суға түскен көлеңкесіндей көзге ілігетін осы бір көрінісі бөлек көк үй жайлы көзі көргендер елжірей айтып, көрмегендері сол айтқанды елти тыңдайды. Сонан болар, асылды жасықтан айыра білген ел аузының әңгімелері небір көркем де сұлу құрылыстарды күні бүгінге дейін Самұраттың осы көк үйіне теңеп айтуды үрдіс еткен». 1905 жылы Орынборда өткен қазақ құрылтайына қатысып, сөз сөйлеген. 1913 жылы Петербургтегі Романовтар әулетінің таққа отырғанына 300 жыл толу салтанатына Орынбор губерниясы делегациясының құрамында қатысады. Адал қызметі үшін патшадан дворян атағымен, зерленген қалпақ пен алтын медальмен, әр жылдары Станислав, Анна ленталарымен, күміс медальмен, басқа да бағалы сыйлықтармен марапатталған. Құрманалы ақынның:

Алматтан туған белгілі,

Мынау жүрген Самұрат.

Әлім-Шөмен ішінде,

Бәйгеден келген тарлан ат, — деп жырға қосуы оның өз заманының қайраткер тұлғасы болғанын айғақтаса керек. Алматтың дистанция бастығы ретінде қолға алған ең басты да бірінші шаруасы — мал соңында көшіп-қонып жүрген халықты отырықшылыққа бейімдеу болды. Бұндай шешім оған бозбала жігіт шағында Орта Азия елдерімен қоса, Ресейдің Орынбор, Орск, Уфа қалаларында бірнеше рет болып, қала тұрмысының ерекшеліктерін көріп, бойына сіңірген кезде-ақ келген болу керек. Өйткені, елінің үлкен-кішілеріне «Орыс халқының үйлерінің сәні мен салтанатын көргенде өз аулымның іргесінен жел үріп, төбесінен тамшы ағатын үйлерін есіме алып, көңілім орта түседі» дейді екен. Жаңа лауазым сол орта көңілінің орнын толтыруға мүмкіндік берді. Сөйтіп, Ырғыздың қалың қопалы, мол сулы жерлерінен Төремұрат деген баласына 12 бөлмелі, Әбдіразақ деген немересіне 6 бөлмелі төбесі қаңылтырмен шатырланған қалалық үлгідегі үйлер салдырған.Төремұрат (1848-1933 жж.) Қожакөл болысының кандидаты, Ырғыз уезі бастығының кіші көмекшісі, Кенжеқара болысының басқарушысы қызметтерін атқарған. Әкесі сияқты ол да «Құрметті азамат» атағына ие болады. Самұрат та, Төремұрат та Меккеге барып, қажылық парыздарын өтеген. Елі Самұратты «Үлкен қажы», Төремұратты «Кіші қажы» деп атайды екен. Махан (1865-1933 жж.) да ел билігіне араласқан, Кенжеқара болысының кандидаты, Аманкөл болысының басқарушысы болған. Әйгілі Базар жырау 1892 жылы Алмат қайтыс болғанда қара шаңырақта отырған ұлы Маханға арнайы келіп:

Алтекем емес еді қалыс адам,

Жоқ еді ақ кеуіліне алыс адам.

Бекзада болып өсті ұлдары да,

Қыздары кем болған жоқ ханшадан.

Артпақшы абыройы адамзаттың,

Береке тұқымына дарыса адам.

Ешуақытта етпес ісін ашқарақтың,

Бір тегі уызында жарыса адам… — деп көңілқос айтқан екен. Бір айта кетерлік жәйт — Алмат ұрпақтары шеттерінен өнерлі һәм қолөнер шебері болған. Немерелері Абыл, Халық, Қанилар домбырашы, қобызшы ретінде танылып, Ырғыз халық театрының іргесін қалаушылар болса, Төремұрат пен Қосмұрат және бірнеше немерелері тігін тігуге, арба, шана, басқа да тұрмысқа қажетті заттар жасайтын ұсталыққа машықтанған. Абыл Маханов Алматы филармониясы оркестрінің домбырашысы, 1936 жылы Мәскеудегі қазақ өнері мен әдебиетінің алғашқы онкүндігіне қатысқан. 37-нің қанды қасабында халық жауы деген жаламен ұсталып, атылған. Оның інісі Қани да домбырашы, ат әбзелдерін жасайтын шебер, ол да 37-де ұсталып, он жылға сотталған. Шөбересі Әбсаламов Файзолла қазақтың тұңғыш кинооператорларының бірі болса, оның інісі Ғалымжан Әбсаламов елімізге Әлім Алмат деген есіммен белгілі қазақтың тұңғыш скрипкашысы(Жабасақтың Аққұм ауылында дүниеге келген), Мәскеудегі онкүндікке қатысқан. Соғыстың алғашқы күндерінде немістерге тұтқынға түсіп, кейінгі бүкіл ғұмыры шетте өткен. Париж, Вена консерваторияларын бітіріп, Ыстанбұл симфониялық оркестрінің скрипкашысы болды, 2018 жылы 102 жасында Түркияның Ыстанбұл қаласында дүниеден өтті. Оның бұралаң жолды қиын да қызықты тағдыры, Мұстафа Шоқайдың әйелі Мариямен аналы-балалы қарым-қатынасы туралы жазылған туған жерінің бұрмалап(Қарақоға деп), өтірік десертация қорғаған Күлпаш Ілиясованың «Әлім Алмат: өмірі мен өнері», «Тағдыр-тарих:Скрипкашы Әлім Алматтың күнделікті өмірі» атты кітабы бар. Немересі Рахи Маханов соғыстан майдан даласына бір аяғын қалдырып, аман оралған соң Ырғыз ауданында жауапты қызметтер атқарды. Тәуелсіздіктің нұрлы сәулесі рухани өмірімізге шуағын төккен 90-жылдары кезінде «патшаға қызмет етіп, шенін тағып, шекпенін киген шынжыр балақ, шұбар төс» деп саясаттың қара таңбасы таңылған, ұрпақтары үреймен күн кешкен атасын жарыққа шығарудың — алматтанудың жолын бастаған осы ағамыз болатын. Сондай-ақ замана ызғарымен тарыдай шашылып, өзбек елінің Тамды және өзіміздің Алматы, Қостанай, Қызылорда, Жетіқара өңірлерінде тұратын туыстарын іздеп тауып, ағайындық қарым-қатынасты қайта орнықтырды(қараңыз:Рахымжан Өтеміс. Алашқа аты мәлім Алмат сардар…//9.08.2024. aqtobegazeti).

Сөзіміздің тобықтай түйінің айтсақ аталған фактілерді негізге ала отырып таза шыңдықты сіздерге жеткізуге тырыстық. Өзіміздің көзіміз жеткен таңбалы тприхты қайта жаңғыртып, келер ұрпаққа ешқандай бұрмалаусыз, нақты ақпаратпен бөлістік. Кезінде Жабасақ өңірін жайлаған төрт аталы Шөмекейдің бас биі болған, билігі мен парасаттылығың елдің мүддесіне жұмсай білген сардар Алмат Тобабергенұлы туралы көптеген деректерді сіздерге ұсындық. Киелі мекен, тарихы терең Жабасағымыздың отанымыздың төріңде ойып алатын орны қандай екенің жұрт назарына жеткізу біздің басты мақсатымыз. Жайнай бер Жабасағым!

Асқар Рахымжанұлы

тарихшы

Тоқаев мырза тіл жайлы тағы бірдеңе депті

kerey.kz — Sun, 15 Mar 2026 17:56:04 +0000

Zhalgas Yertay

Орыс тілінің мәртебесін еш төмендетпедік, оның бәрі күңкіл сөз деген екен. Қазақ тілінің де мәртебесі төмендеді деп байбалам салмаңдар деп ұрсыпты.

Алдымен жауабы жоқ сұрақтардан бастайық. Тоқаев мырза, егер ештеңе өзгермесе, онда “тең” сөзінің “қатарға” ауысуы жай көз алдау әрекеті ме? Қоғамдағы градусты басуға талпыныс қана ма? Қазіргі мемлекеттік бюрократиялық аппараттың статус-квоны сақтап қалуға тырысуы деп бағаласа бола ма?

Енді Тоқаев мырзаның әр сөзіне тоқталсақ.

“Жаңа Конституция мәтінінің ресми құжат ретінде қазақ және орыс тілдерінде жариялануы көп нәрсені аңғартпай ма? Бұл жерде түсініктеме беріп, ақталудың өзі артық”

Иә, қазіргі қазақ тілінің проблемасы да сол – қазақ тілі мен орыс тілінің құқықтық теңдігі мемлекеттік тілді кемсітіп тұр. Өйткені бюрократия құжаттарды орысша әзірлеп, кейін қажет болса қазақшаға аудара салады. Сондықтан мемлекеттік тіл іс жүзінде ресми тілге айнала алмай жүр. Дұрыс айтасыз, ештеңе өзгермегені көп нәрсені аңғартып тұр.

Тағы бір сөзі – “Қазақ тілінің мәртебесі төмендеді деп байбалам салудың қажеті жоқ”

Қазақ тілінің мәртебесі төмендеген жоқ, бірақ ол жоғарылаған да жоқ. Демек, қазақ тілі орыс тілінің көлеңкесінде қала береді деген сөз. Мемлекеттік бюркоратия жұмысы сол күйі өзгермейді. Әйтпесе, өмірдің қалған салаларында қазақ тілі өз тұғырына көтеріліп алған. Бірақ оған биліктің бір тамшы да тері шығып, бір түйір де еңбегі сіңген жоқ. Қоғамда қазақ тілінің позициясы күшейді. Бірақ бұл өзгерістерге биліктің дым қатысы жоқ.

Тағы былай депті – “Жаңа Конституция жобасында «Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілі – қазақ тілі» деп нақты жазылған”

Кешіріңіз, бірақ бұл сөйлем Қазақстан конституциясында 1989 жылдың 22 қыркүйегінен бері бар. Бірақ 35 жылдан бері тіл мәселесі сол күйі шешілген жоқ. Демек мәселенің шешімі бұл тұжырымда емес, 9-баптың 2-тармағында болып тұр.

Сосын “Басқаша айтқанда, қазақ тілінің болашағы жарқын” дейді.

Қазақ тілінің болашағы бізге де, қазіргі билікке де қарап тұрған жоқ. Болашағы жарқын болатынына ешкім шәк келтірмейді. Мәселе – дәл қазір қазақ тілінің мемлекеттік тіл функциясын қаншалықты атқарып отырғанында ғой.

Соңғысы – “Кейбіреулер тіл тағдырына алаңдаған кейіп танытып, бұл тақырыпты саяси құрал ретінде пайдаланады”

Билік қазақ тілінің мемлекеттік тіл ретіндегі тынысын тарылта берсе, ол саяси құралға айнала береді. Тіл проблемасын билік шешсе, ертесі күні-ақ ол саяси проблема болудан қалады.

Сонымен, қорытынды ой. Қазақ тілінің болашағына ешкім күмәнданбайды. Ол жарқын болатынын әрі тұғырына бәрібір қонатынын түсініп отыр. Бірақ бізге мемлекеттік тілдің дәл қазіргі мәртебесі маңызды болып тұр. Мәселе байбаламда емес қой, мәселе – шешімін таппай жатқан жүйелік проблемада дер едім.

14 наурыз – Математиктер күні

kerey.kz — Sun, 15 Mar 2026 17:50:47 +0000

14 наурыз – Математиктер күніне орай «Таңғы Studio» таңғы шоуының қонағы белгілі ғалымдар: физика-математика ғылымдарының докторы, профессор Қангужин Балтабек Есматұлы мен PhD-доктор Жұмабай Мәдібайұлы болды. Эфирде олар математиканың маңыздылығын, мерекенің тарихын, қазақ математиктерінің ғылымның дамуына қосқан үлесін талқылады.

Профессор Балтабек Есматұлы математиканың ғылымдардың патшайымы саналатындығына тоқталды. Ол бір жағынан ғылыми білімнің шыңында тұрса, екінші жағынан басқа пәндердің дамуына негіз болатын көмекші ғылым екенін атап көрсетті. Ғалым шексіздік пен математикалық есептеулердің дәлдігін білдіретін π санының шығу тарихына да тоқталды.

Доктор Жұмабай Мәдібайұлы бұл күннің 1988 жылдан бастап «π саны күні» (π – иррационал сан, шамамен 3,14142… тең) ретінде тойлана бастағанын атап өтті. Ал 2019 жылдан бастап бұл күн математика мен оның өкілдерінің маңыздылығын көрсететін «Математиктер күні» мәртебесіне ие болды.

Әңгіме барысында ғылымның дамуында елеулі рөл атқарған қазақ математиктерінің тарихына ерекше назар аударылды. Олардың арасында:

• Сәлімгерей Жантөрин – математикалық білім беруге үлес қосқан Алаш қозғалысының өкілі;

• Әлімхан Ермеков – Қазақстан картасын жасауға қатысқан алғашқы қазақ математиктерінің бірі;

• Сәдуақас Боқаев пен Ақбергенов Ибайдолла – отандық математикалық мектептің дамуына үлес қосқан көрнекті ғалымдар.

Сұхбат соңында Балтабек Есматұлы адам бойында табылуы керек негізгі үш қасиетті атап өтіп, көрермендерге құнды кеңестер берді:

1. Күш-жігер – әлемді жақсы жаққа өзгертуге ұмтылу.

2. Шыдамдылық – өзгерте алмайтын нәрсеге шыдамдылық таныту.

3. Интеллект – нені өзгертіп, нені өзгертуге болмайтынын ажырата білу.

Бағдарлама жүргізушілері қонақтарға қызықты сұхбаты мен ғылымның дамуына қосқан үлесі үшін алғыс айтып, денсаулық пен ғылыми еңбекте жаңа жетістіктер тіледі.

Иманбердиев Канжарбек,

Математика кафедрасының меңгерушісі

Мухамбеткалиев Мурат,

Математика кафедрасының оқытушысы

https://farabi.university/news/94948