Karin Erlan мырза, қазақ тілі жойылып кетеді деп отырған ешкім жоқ.

Karin Erlan mırza, qazaq tili joyılıp ketedi dep otırğan eşkim joq.

| Apr 29, 2025

Karin Erlan mırza, qazaq tili joyılıp ketedi dep otırğan eşkim joq. Söyleuşiler sanı 15 mlnğa jetetin til aldağı kemi 1-2 ğasırda joyılmaytını anıq.

Qoğamnıñ talabı – qazaq tili tolıqqandı memlekettik til funkciyasın atqara bastauı. Jäne ol bastamanıñ köş basında prezidenttiñ özi men memlekettik apparat twrğanın talap etemiz.

Qazirgi situaciyanı qalky bağalauğa boladı? Qazir qazaq tili yağni memlekettik til şın mäninde qosımşa til, janama til, audarma tili ğana bolıp twr.

Onı neden bayqaymız? Erlan mırza, qol astıñızdağı apparattıñ qwjat aynalımına nazar salıp köriñiz. Tipti küzetşiler men tazalıqşı sanitarlarğa taratatın qwjattıñ özi tek orısşa jasaladı. Oğan tolıq senimdimin. Buhgalteriyañızğa nazar salıñız, barlıq qwjat tek orısşa jüredi. Memlekettiñ kez kelgen bastamasına nazar salıñız, barlığı orısşa dayındalıp, qazaqşağa tek audarıladı.

Bilik öz konstituciyasında bekitken normasın özi saqtamay otır. Öz zañdarınan özderi lazeyka tauıp alıp, bükil qwjattı orısşa jürgizedi.

Biz qazaq tiliniñ önerdegi, ömirdegi bolaşağına emes, memlekettik til retindegi röline alañdap otırmız.

Zhalgas Yertay

Karin Erlan

Keşeden beri äleumettik jelilerde memlekettik tildiñ märtebesine qatıstı ärtürli pikir aytılıp, qızu talqınıñ taqırıbına aynalğanın körip otırmız. Oy bölisken, közqarastı aşıq bildirgen dwrıs. Biraq «bilik qazaq tiline qiyanat jasadı» deu – bos äñgime, daurıqpa söz. Attanğa salıp, ayğayğa basıp, joq jerden şu şığaratınday eşteñe bolğan joq. Memlekettiñ tilge qatıstı wstanımı sol qalpı. Qazaq tilin elimizdegi etnosaralıq qatınas tiline aynaldıruğa qatıstı bağıtınan aynımay, öz arnasımen twraqtı türde jalğasa beredi. Assambleya sessiyasında Prezident osını tağı da anıq ayttı.

Jalpı, qazaq tiliniñ bolaşağına qatıstı pessimistik oydan arılatın uaqıt jetti. Men mwnı bwrın da aytqanmın, tağı da qaytalağım keledi. Kerisinşe, qazaq tiliniñ qoğamdağı röli jıl ötken sayın artıp keledi. Eñ bastısı, qazaq tili – jastardıñ tiline aynaldı. Jas ğalımdar, önerpazdar, käsipkerler ana tilimizdi keñinen qoldanıp, öz bağıttarında barınşa damıtıp jatır. Demek «qazaq tiliniñ bolaşağı joq» dep aytu eşqanday qisınğa kelmeydi.

Biraq bwl jerde bir närseni tüsinuimiz kerek: memlekettik tildiñ märtebesi «wr da jıq» ädispen öspeydi. Qazaq tilin qalqan etip populistik äreketpen aynalısuğa bolmaydı. Nağız tilge janaşır adam bwlay jasamaydı. Jäne qazirgidey almağayıp zamanda mwnday äreketter eldegi jağdayğa ziyanın tigizui mümkin. Memlekettik tildiñ märtebesin arttıru naqtı josparmen, jüyeli jwmıspen atqarıladı. Sondıqtan tuğan tilimizdiñ tamırın tereñdetu isin aldağı uaqıtta da aqıl-parasatpen atqaruğa tiispiz.

Söz soñında mına dünieni aytqım keledi. Büginde elimizde tek qazaq tiline qatıstı ğana emes, jalpı wlttıq biregeylikti, wlttıq bolmısımızdı däripteytin auqımdı bastamalar qolğa alınıp, jüzege asırıluda. Wlttıq merekemiz Naurız jañaşa sipat alıp, özgeşe atalıp jatır. «Wlttıq kiim künin» qoğam öte jılı qabıldadı. Biıl alğaş ret ötken «Wlttıq kitap küni» de halqımızğa paydalı bastamanıñ biri bolmaq. Osılay bäri birte-birte retke keledi.

JASTAR QALASINDAĞI RUHANI KEŞ: ALMATI ASPANI ABAY ÄNDERİMEN KÖMKERİLDİ

kerey.kz

Ämirbolat Qwsayınwlı Abay küni qarsañında Almatı qalasında aşıq aspan astındağı sahnada mıñdağan körermender Qazaqstan Respublikası Mädeniet jäne aqparat ministrliginiñ «Wlttıq kinonı qoldau memlekettik ortalığı» qoldauımen tüsirilgen Abaydıñ twñğış şığarmalar jinağınıñ jarıq köru tarihın bayandağan «Alğaşqı kitap» attı derekti fil'mdi tamaşaladı, dep jazadı Muztaumedia.kz. Dokudrama janrındağı bwl derekti fil'm qazaqtıñ neşe ğasırlıq ruhani tarihındağı tañ qalarlıq wlı oqiğa — 1909 jılı Peterbor qalasında Il'yas Boraganskiy baspasınan jarıq körgen Abaydıñ twñğış kitabınıñ qilı tağdırın beynelegen. Fil'm jalğız özi twtas bir älem jasap, şığarmaşılıqpen aynalısqan nebäri jiırma jıldıñ işinde qazaqtıñ tilin de, körkemdik, etikalıq tanımın da kürt özgertip, bwrın-soñdı türik jwrtı jetpegen biikke kötergen Abaydıñ alğaşqı kitabı qalay basılıp şıqtı, Abay közi tirisinde öziniñ
«Sen esirke, tınış wyıqtat, baq sözime!» /ABAY/

kerey.kz

Bizdiñ qazaqta «malğa dostıñ maldan basqa mwñı joq» – «maldan boğı ğana böten» talay jarımes Abaydıñ atına neşe türli söz aytqan. Onıñ işinde saudager ğana emes, özin “söz wstağan”, “el wstağan” sanaytındar da boldı. Bwlarğa Abaydıñ özi jauap berip ketken: «Tınış wyıqtat, sen esirke, baq sözime!». Al, anau jigit «maldıñ buımen» negizgi oyın dwrıs jetkize almağan siyaqtı. Ol, «Qwnekeñ malın şığındap, Abaydı oqıtıp, jağday jasamağanda qalay bolar edi… Biz de sol Qwnekeñ siyaqtımız…» degendi aytpaqşı boldı – au deymin… Qwnekeñ qayda, sen qayda… «Quatı küşti nwrlı söz, Quatın bilgen abaylar…» – deydi Abay. Sözdiñ quatın bilmegen öte qiın, küyip qaluıñ mümkin… Osı arada Britaniyanıñ Prem'er – ministri bolğan Bendjamin Dizraelidiñ
Mırjaqıp Dulatov türmede jatqanda jazğan öleñi

kerey.kz

Jeke arhivimnen tabılğan qwndı mwrağat «Mırjaqıp Dulatov türmede jatqanda jazğan öleñi) Bwl öleñdi 1980 – jılı Ör Altaydıñ Köktoğay audanına qarastı Düre auılında 61 jastağı Qauan Orınbasarwlı degen aqsaqal aytqanınan jeke arhivimde saqtalıp qalğanınan tauıp oqırmanmen bölisip otırmın. Ay, qwday – au, aqqa jaq, Öziñi ayan men naqaq. Aqiqat degen jolıñnın, Abıroyıñdı aşpa haq. Ayatbenen qadısqa, Alla niet aq iske. Jan almasam joq edi-au, Jaza tartsın degen baq. Meni sottap baylatıp, Zığırdandı qaynatıp. Masayrasın mäz bolıp, Qinağandı öziñ tap Jaqın jerden jau şığıp, Maqül isten dau şığıp. Dwşpan üstap qolımnan, Itter tistep tonımnan. Jaman tosu bolğan şaq, Tütqın bolıp tarığıp, Jalğız jatıp zarığıp, Aşu qısıp oydı alıp, Dert jäyilip boydı
Qazaq tiliniñ bolaşağı endi demografiyağa tirelip twrğan joq.

kerey.kz

Zhalgas Yertay Qazaq tiliniñ bolaşağı endi demografiyağa tirelip twrğan joq. Ol halıqtıñ işki küşi men biliktiñ sayasi erkine qaraylap twr Erterekten bastayıq. Bayağıda qazaqtıñ bastı probleması sanında edi, ol ras. Qazaqtar öz jerinde azşılıqqa aynalğan-dı. Al qalada qazaqşa estu qiın bolatın. Mektepterde, universitetterde, memlekettik basqaruda, bizneste qazaq tili şettetildi. Sol kezde qazaq tiliniñ tağdırı demografiyağa täueldi edi. Bwl logika wzaq uaqıt dwrıs sanalğan. Biraq bügingi Qazaqstanğa qarasaq, jağday özgerdi. Qazaqtar köpşilikke aynaldı. Qazaq tilin tüsinetinder men söyleytinder sanı bwrın-soñdı bolmağan deñgeyge jetti. Qazaq mektebine baratın balalardıñ sanı jıl sayın artıp keledi. Qazaq tili kündelikti ömirdiñ negizgi tiline aynaldı. Biraq nege til mäselesi äli özekti bolıp twr? Mäsele sanğa emes, sanağa
Qazaq etnogeneziniñ dağdarısı ham jaña koncepciya

kerey.kz

Arma ağayın! Şağın saraptama Birinşi, qazaq etnogeneziniñ dağdarısı kele jatır. Dağdarısqa qarsı qazaq etnogeneziniñ jaña koncepciyasınıñ jasalmauı alañdatadı. Biz qazir 18 ğasırlardağı qazaq han-swltandarı qabıldağan etnogenezdik koncepciyasımen äli ömir sürip kele jatırmız. Odan keyingi üş ğasırda kolonizaciyalıq kiriptarlıq etnogenezdik jaña koncepciyanı qabıldauğa häm transformaciyalauğa mwrsat bermedi. Qoldanıstağı qazaq şejiresin aşıp qarañız, rular şejiresiniñ koncepciyası 18 ğasırlarda qabıldanğan mizamğa säykes keledi. Tipti şejiredegi atalıq rular sol ğasırdağı qandayda bir tarihi twlğadan (batırdan) bastau aladı nemese şejiredegi atı atalatın rular 18- ğasırğa barıp toqtaydı, arı qaray üzik-üzik. Bwl 18- ğasırdağı jaugerşilik zamannıñ talabına say swrıptalğan qazaq etnogeneziniñ körinisi edi. YAğni qazaq şejiresiniñ koncepciyası qazaq etnogeneziniñ modelin qalıptadı. Ekinşi, sayasi jäne mädeni şeşimderdiñ