ازاتتىق: ابزال مىرزا، ءسىز – قاڭتار وقيعاسىنا ءبىر تاراپتان ەمەس، جان-جاعىنان قاراۋعا مۇمكىندىك العان ادامسىز. ەڭ الدىمەن سول وقيعاعا تىكەلەي قاتىستىڭىز، جۇرتتى الاڭعا شىعۋعا شاقىردىڭىز. ودان كەيىن قاندى قىرعىندا قاماۋعا الىنعانداردى بوساتۋعا ات سالىسىپ، زاڭگەر رەتىندە دە ارالاستىڭىز. ودان بولەك ءماجىلىس دەپۋتاتى ەسەبىندە دە جاڭا ءبىر راكۋرستان قاراپ وتىرسىز. ايتىڭىزشى، جان-جاعىنان قاراعاندا قاڭتار وقيعاسىندا سىزگە ءالى كۇنگە جۇمباق، اشىلماي قالعان قۇپيا بار ما؟
ابزال قۇسپان: بۇل – قاڭتار وقيعاسى بولعان 2022 جىلدىڭ قاڭتار ايىنان بەرى ءداستۇرلى تۇردە قويىلىپ كەلە جاتقان سۇراق. سول 2022 جىلدىڭ قاڭتار ايىنىڭ اياعىندا “امانات” كوميسسياسىن (قاڭتاردا جازىقسىز قامالىپ، ازاپتالعاندارعا كومەكتەسكەن قوعامدىق كوميسسيا – رەد.) باسقارىپ جۇرگەن كەزىمدە “قۇپياسى كوپ قاڭتار وقيعاسىنىڭ شىندىعى تاياۋ ارادا اشىلمايدى، الدا ءالى تالاي ۋاقىت كەرەك بولادى” دەگەنمىن. مۇنداي سۇراق ءار قويىلعان سايىن وسىنى قايتالاپ كەلە جاتىرمىن. قۇپيالاناتىن ىستەر بولعانىن كوزىممەن كورىپ، قولمەن ۇستاپ بىلگەندىكتەن ايتقام جوق. سول كەزدەگى حالىقارالىق تاجىريبەگە سۇيەنىپ ايتقان ەدىم. كوپتەگەن ەلدە ۇلكەن مەملەكەتتىك توڭكەرىس سياقتى وقيعالارعا قاتىسى بار ىستەر ادەتتە قۇپيالانادى جانە ونىڭ قۇپياسى اراعا كوپ ۋاقىت سالىپ، جىلدار وتكەننەن كەيىن بىرتىندەپ اشىلادى.
قاڭتاردا الماتىدان باستاپ ورالعا دەيىنگى 3 مىڭداي شاقىرىم ارالىقتاعى ونداعان قالادا ءبىر مەزگىلدە جانە ءادىس-تاسىلدەرى دە بىردەي [تارتىپسىزدىكتەر] بولدى. كوپ جەردە شىنىمەن ەلدىڭ جاعدايىن ايتىپ، بىرەۋى وزگەرىس بولسىن دەپ، كەيبىرى قىزىق كورىپ، شىققاندار بولدى، ولار قانتوگىسكە اپارىپ سوعاتىنداي جاعدايدان حابارسىز ەدى. ولاردى ەلىكتىرىپ الىپ كەتەتىن ۇيىمداستىرۋشىلار بولعان. بارلىعى اكىمشىلىك عيماراتتى باسىپ الۋ سياقتى ءبىر ماقسات قويدى. سوندىقتان ارتىندا ۇلكەن ۇيىمداستىرۋ بولعانى بەلگىلى. ازىرگە وسى ۇيىمداستىرۋشىلار قازاقستاننىڭ ىشىندەگى ادامدار ما، الدە شەتەلدەردىڭ قاتىسى بار ما، بۇل ماسەلەلەر باسى اشىق كۇيىندە قالىپ وتىر.
ازاتتىق: سىزدىڭ ويىڭىزشا، وسى قۇپيالاردى مەملەكەت، قۇزىرلى ورگاندار تولىق بىلە مە؟ بىلسە نەگە قوعامعا اشىق ايتپاي وتىر؟
ابزال قۇسپان: [قۇپيانى اشسا،] ونىڭ تەك قانا قۇقىقتىق ەمەس، ساياسي سالدارى دا بولۋى مۇمكىن. ءتىپتى ساياسي شەلەنىستەرگە دە اپارىپ سوعۋى ىقتيمال. ماسەلەن اقش پرەزيدەنتى دجون كەننەديدىڭ 1963 جىلعى قازاسىن الىپ قارايىقشى. بىلدەي ءبىر مەملەكەت باسشىسى بولسا دا، ونىڭ ولىمىنە قاتىستى قۇجاتتار ءالى كۇنگە دەيىن بىرتىندەپ قۇپياسىزداندىرىلىپ كەلەدى. 2025 جىلى [اقش پرەزيدەنتى] دونالد ترامپتىڭ ارنايى جارلىعىمەن سوڭعى دەپ اتالعان قۇجاتتار قۇپياسىزداندىرىلدى، بىراق ارحيۆتە ءالى دە قۇجاتتار قالعانىن ماماندار ايتىپ جاتىر.
ول پرەزيدەنت بولسا دا، ءبىر ادام عوي. مىنا جەردە جۇزدەگەن ادامنىڭ قازاسىنا سەبەپ بولدى، مەملەكەتتىك توڭكەرىسكە تىكەلەي قاتىسى بار دۇنيە بولدى. قازاقستاننىڭ ءبىر عانا قالاسىندا ەمەس، ونداعان قالاسىندا ءبىر مەزگىلدە بولدى. ايتالىق، باسقا ءبىر ەلدىڭ ارنايى قىزمەتىنىڭ قاتىسى بولدى دەگەن اقپار شىقسا دەلىك، وندا ونىڭ سالدارى قانداي بولۋى مۇمكىن؟ سوندىقتان ءدال قازىرگىدەي كۇردەلى گەوساياسي جاعدايدا بۇل جاعىن دا ويلاۋ كەرەك شىعار. ءتيىستى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مۇنىڭ بارلىعىن بىلمەۋى مۇمكىن، بىلگەننىڭ وزىندە شىندىقتى قازىر جاريا قىلۋ دۇرىس پا، بۇرىس پا، بۇل جاعىن ويلانىپ وتىرعان بولۋى ىقتيمال. بۇل جەردە جورامال تۇرىندە عانا ايتىلادى، ناقتى كەسىپ ايتۋ مۇمكىن ەمەس.
كىم وق اتتى؟ بۇيرىق بەرگەن كىم؟ سوت پەن تەرگەۋ قالاي ءوتتى؟ قاڭتاردىڭ باستى سۇراقتارىنا ءالى جاۋاپ جوق
ازاتتىق: سىز ايتىپ وتىرعان سول اقش-تاعى كەننەديدىڭ ءولتىرىلۋىن الىپ قاراساق، اقش كونگرەسى، بولماسا قوعامى “قۇجاتتاردى جاريالاڭدار” دەپ تالاپ ەتىپ جاتادى جانە ءار كەزەڭ سايىن قۇپيا قۇجاتتاردى شىعارىپ وتىرادى. ءماجىلىس 2022 جىلى ناۋرىزدا قاڭتار وقيعاسى بويىنشا پارلامەنت تىڭداۋىن وتكىزگەنى بەلگىلى. بىراق ودان كەيىن، 2023, 2024, 2025 جىلدارى ونداي كەڭ كولەمدە ۇلكەن تىڭداۋ بولمادى. نەگە ولاي بولدى دەپ ويلايسىز؟
ابزال قۇسپان: سەبەبىن ايتۋ قيىن. بۇل – پارلامەنت باسشىلىعىنىڭ قابىلدايتىن شەشىمى. بىراق مەن تەك قانا قاڭتار وقيعاسىنا قاتىستى ەمەس، جالپى زاڭدىلىقتى قاداعالاۋشى ورگاننىڭ باسشىسى رەتىندە پروكۋرور ەڭ بولماسا جىلىنا ءبىر رەت ءماجىلىستىڭ الدىندا ەسەپ بەرسە دەگەن ۇسىنىستى ءوز تاراپىنان تۇراقتى تۇردە ايتىپ كەلەمىن. الداعى ۇلكەن كونستيتۋتسيالىق رەفورما بىرىنشى كەزەكتە زاڭ شىعارۋ بيلىگىنە قاتىستى بولادى. سوعان ءوز تاراپىنان ەكى ۇسىنىس بەردىم. ءبىرىنشىسى – ماجىلىسكە زاڭدى ءتۇسىندىرۋ قۇقىعىن بەرۋ، ەكىنشىسى – ءوزى شىعارعان زاڭدى باقىلاۋ فۋنكتسياسىن بەرىپ، ونى كونستيتۋتسيادا بەكىتتىرۋ. 1993 جىلعى كونستيتۋتسيادا مۇنداي نورما بولدى، ال 1995 جىلعى كونستيتۋتسيادان الىنىپ تاستالدى. بۇل فۋنكتسيالار كونستيتۋتسيا ارقىلى بەكىتىلگەن جاعدايدا، ءسىز ايتىپ وتىرعان باس پروكۋراتۋرا بولا ما، باسقا دا قۇقىق قورعاۋ ورعاندارى بولا ما، دەپۋتاتتار الدىندا جاۋاپ بەرىپ، ەسەپ بەرىپ وتىرسا، كوپتەگەن دۇنيەلەردى اشۋىنا سەپتىڭ تيگىزگەن بولار ەدى دەپ ويلايمىن.
ازاتتىق: 5 قاڭتار كۇنى “تۇركىستان” گازەتىنە شىققان سۇحباتىندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ “توڭكەرىس جاساۋعا ابدەن ماشىقتانعان مامانداردىڭ جەتەكشىلىگىمەن تارتىپسىزدىكتى ۇيىمداستىرۋشىلار ۇكىمەتتىڭ جانار-جاعارماي باعاسىن ءوسىرۋ تۋرالى شەشىمىن جەلەۋ ەتىپ، ادامداردى جاپپاي شەرۋگە شىعۋعا يتەرمەلەدى” دەدى. پرەزيدەنت وسى جەردەگى “توڭكەرىس جاساۋعا ماشىقتانعان ماماندار” دەپ ناقتى كىمدەردى مەڭزەپ وتىر دەپ ويلايسىز؟
ابزال قۇسپان: مەملەكەت باسشىسىنىڭ سۇحباتىن ءبارىمىز دە وقىدىق، تانىستىق. بۇل – الدىڭعى سۇراعىڭىزدىڭ زاڭدى جالعاسى سياقتى. بىرىنشىدەن، كوپ ماسەلە ءالى كۇنگە دەيىن جابىق اقپارات قاتارىندا عوي. ەكىنشىدەن، [پرەزيدەنت] بۇعان دەيىنگى 2022, 2023 جىلدارى شىققان سۇحباتتارىندا بۇل سۇراققا ءىشىنارا جاۋاپ بەرگەن. سونىمەن قاتار قازىر بىرقاتار ۇلكەن لاۋازىمدى ادامدار، سونىڭ ىشىندە قۇقىق قورعاۋ قىزمەتىنە قاتىستى گەنەرالدار ءىستى بولدى، سوتتالدى. ول گەنەرالدارمەن اۋىز جالاسقان قىلمىس الەمىنىڭ سەركەلەرى دە تۇرمەگە توعىتىلدى. بالكىم “ارنايى ماشىقتانعان” دەپ وسى ازاماتتاردى مەڭزەگەن شىعار. ول ىستەردىڭ ءبارى كوز الدىمىزدا. ءبىرىنشى بولىپ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ سول كەزدەگى باسشىسى كارىم ءماسىموۆ، ودان سوڭ وسى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى، باسقا دا قۇقىق قورعاۋ سالاسىنداعى ۇلكەن لاۋازىم يەلەرى سوتتالدى. جانە ەڭ سوڭعىسى “ديكي ارمان” لاقاپ ەسىمىمەن بەلگىلى ارمان جۋماگەلديەۆكە، ولاردىڭ قىلمىستىق توبىنا قاتىستى قىلمىستىق ىستەر بار. وسىلاردى ايتىپ وتىرعان شىعار دەپ تۇسىنەمىن.
قاندى قاڭتار وقيعاسى بويىنشا سوتتار: سان مەن دەرەك
ازاتتىق: بىراق سول كەزدە قاڭتار وقيعاسىن بيلىك “حالىقارالىق تەرروريستەردىڭ شابۋىلى” دەپ اتاعانى ەسىمىزدە. پرەزيدەنتتىڭ ءوزى دە “تەرروريستەر شەتەلدەن ۇشىپ كەلىپ، ۇشىپ كەتتى” دەگەنى بار. وسىنى نەگىزگە الىپ، پرەزيدەنت ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك شارتى ۇيىمىنان اسكەر شاقىردى، وسىنى نەگىزگە الىپ ەسكەرتۋسىز وق اتۋعا بۇيىردى. بىراق “تۇركىستان” گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا ول تۋرالى ءبىر اۋىز ءسوز ايتپاعان. قالاي ويلايسىز، پرەزيدەنت قاڭتار وقيعاسى كەزىندە بەرگەن اتۋ تۋرالى بۇيرىعى مەن حالىقارالىق تەرروريستەر تۋرالى مالىمدەمەلەرىن نەگە ءالى كۇنگە اشىپ تۇسىندىرمەيدى؟
ابزال قۇسپان: مەملەكەت باسشىسى ول سۇراققا نەگە ولاي جاۋاپ بەردى، نەگە بىلاي جاۋاپ بەرمەدى دەپ ايتۋ ماعان قيىن شىعار. بۇل ول كىسىنىڭ وزىنە نەمەسە ءباسپاسوز قىزمەتىنە باعىتتالاتىن سۇراق دەپ تۇسىنەمىن. بىراق جالپى “20 مىڭ تەرروريست شابۋىلدادى” دەگەنگە قاتىستى ۋاقىتىندا ول كىسى جاۋاپ بەرگەن. ول بۇل اقپاراتتى سول كەزدەگى ۇقك باسشىلارى بەرگەنىن، سول كەزدە ايتىلعان اقپارات ەكەنىن ايتىپ ەدى. ياعني مەنىڭ تۇسىنىگىمشە، كارىم ءماسىموۆتىڭ بەرگەن اقپاراتىنا سۇيەنىپ ايتىلعان. ال ونىڭ ار جاعىنداعى قالعان ماسەلەلەر بىزگە بەلگىسىز. بىراق مەنىڭ ويىمشا، ءبىر ماسەلەنى قايتا-قايتا ايتىپ جاتۋ قاجەت ەمەس دەپ تاپقان شىعار. بۇل جەردە ناقتى ءبىر جاۋابىن ايتۋ قيىنداۋ.
ازاتتىق: كارىم ءماسىموۆتىڭ، سول كەزدەگى ىشكى ىستەر ءمينيسترى ەرلان تۇرعىنباەۆتىڭ اۋزىنان شىقتى دەگەن دە ءارتۇرلى الىپقاشپا اقپارات بار. بىراق ناقتى دالەل ەمەس. دەگەنمەن “20 000 بانديت” تۋرالى، وق اتۋعا بۇيرىق بەرۋ تۋرالى سوزدەردى قازاقستان قوعامى باسقا ەشكىمنىڭ ەمەس، پرەزيدەنتتىڭ اۋزىنان ەستىدى عوي. وسى تۇرعىدا سۇراپ وتىرمىن.
ابزال قۇسپان: قاتەلەسپەسەم، مەملەكەت باسشىسى سول 2022 جىلدىڭ ىشىندە “بۇل – قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ باسشىلارى بەرگەن اقپارات ەدى” دەپ تۇسىنىك بەرگەنى ەسىمدە. ويتكەنى، بۇل سۇراق ول كەزدە ءبارىمىزدى تولعاندىردى عوي. ونىڭ ۇستىنە ءبىز قوعامدىق كوميسسيادا نەگىزىنەن الماتىدا جۇمىس ىستەپ جۇرگەنبىز. وسى ءسوزى عانا ەسىمدە، ناقتى ءمان-جايى ەسىمدە جوق.
ازاتتىق
پىكىر قالدىرۋ